14. Дəріс құрылымы, оның бөліктері жəне қойылатын талаптар.

Талаптар:  дəріс  пен  оқытудың  адамгершілік  сипаты,  ғылымилық  жəне  ақпараттық  деңгей  (қазіргі  ғылымның 

даму деңгейіне сəйкестігі), дəлелділік жəне дəйектілік, ашық, сенімді мысалдардың, фактілердің, негіздемелердің, 

құжаттардың  жəне  ғылыми  дəлелдердің  жеткілікті  мөлшерде  болуы,  баяндау  формасының  эмоционалдығы, 

тыңдаушылардың  ойын  белсендендіру,  ой-толғаныс  үшін  сұрақтар  қою;  қарастырылатын  сұрақтардың  қатаң 

құрылымы  жəне  қисыны;  əдістемелік  өңделуі  –  негізгі  ойларды  жəне  қағидаларды  көрсету,  қорытындылардың 

астын сызу,  қорытындыларды түрлі формулировкада  қайталау;  қол  жетерлік деңгейде  жəне анық баяндау,  жаңа 

терминдерді  жəне  атауларды  түсіндіру;  мүмкіндігінше  аудиовизуальды  материалдарды  қолдану.  Аталған 

талаптар дəрістің сапасын бағалау критерийлерінің негізін құрайды.    Дəрістің құрылымы 

Дəрістер  бір-бірінен  құрылымы  бойынша  ажыратылады.  Ол  берілетін  материалдың  мазмұнына  жəне 

сипатына  тəуелді.  Бірақ  кез-келген  дəріс  түріне  ортақ  жалпы  құрылымдық  негіз  бар.  Бұл  ең  алдымен  дəрістің   жоспарын  беру  жəне  сол жоспарды  қатаң  сақтау. Жоспарда  дəрістің  басты  сұрақтарының  атаулары  беріледі. 

Олар кейін емтихан сұрақтарын жасақтауда пайдаланылады.   Алдыңғы  өткен  дəрістің  мазмұнын  еске  түсірген  пайдалы,  оны  жаңа  материалмен  байланыстырып,   жалпы курс, пəн құрылымында оның орнын жəне маңызын анықтау қажет. Тақырыпты ашуда индуктивті   əдісті қолдану ұсынылады: ғылыми қорытындылар жасауға мүмкіндік беретін мысалдар, фактілер; сонымен бірге   дедуктивті  əдісті  де  қолдануға  болады:  жалпы  қағидаларды  түсіндіріп,  оларды  нақты  мысалдар  негізінде 

көрсету.  Талданатын  əрбір  қағида  бойынша  қорытынды  жасалу  керек,  оларды  интонациямен  жəне  қайталаумен 

айқындаған  жөн.  Дəріс  соңында  жалпы  қорытынды  жасау  керек.  ЖОО-дағы  дəстүрлі  дəріс  ақпараттық  болып 

табылады. Оның бірнеше түрлері бар: кіріспе дəріс, шолу-қайталау дəрісі, шолу дəрісі.  

15. Жоо жүйесіндегі дəріс формасының дамуы.

Отандық  білім  беру  жүйесінің  дамуы,  оның  ізгіліктік  сипаты,  жеке  адамға  бағытталуы,  оның 

шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталуы дəрістің жаңа түрлерінің пайда болуына түрткі болды. Олар: 

проблемді дəріс, бірге оқылатын дəріс, дəріс-визуализация, пресс-конференция-дəріс. 

Ақпараттық  дəрісте  дайын  ақпарат  хабарланса,  проблемді  дəрісте  жаңа  білім  белгісіз  нəрсе  ретінде 

ұсынылып, оны «ашу» қажеттілігі туындайды. Оқытушының міндеті – проблемді ситуацияны тудыра отырып, 

студенттерді сол проблеманы біртіндеп шешуге итермелеу. Бұл үшін жаңа теориялық материал проблемді міндет 

түрінде  ұсынылады.  Оның  шартында  қарама-қайшылықтар  болады,  оларды  тауып,  шешу  қажет.  Оның  шешілуі 

нəтижесінде оқытушымен біріге отырып, жаңа қажетті білім табады. Осылайша, студенттердің таным процесі бұл 

жағдайда іздену, зерттеу əрекетіне жақындатылады. Басты шарт – дəріс материалын, оның мазмұнын таңдау 

жəне  өңдеу  барысында  проблемдік  ұстанымын  сақтау.  Оны  ашуда  қарым-қатынастың  диалогтық   формасы  қолданылады.  Проблемді  дəріс  арқылы  теориялық  ойдың  дамуы,  пəннің  мазмұнына  танымдық 

қызығушылық, кəсіптік мотивация, корпоративность дамытылады.   Дəріс-визуализация  көрнекілік  принципін  жүзеге  асырудың  жаңа  мүмкіншіліктерін  іздеудің  нəтижесі 

ретінде пайда болды. Бұл дəріс визуальды формаға өзгертілген ауызша ақпарат болып табылады. Бұнда оқытушы 

мазмұндық  ақпарат  беретін  демонстрацилау  материалдарын,  көрнекіліктер  (слайдтар,  пленкалар,  планшеттер, 

сызбалар,  суреттер,  кестелер,  т.б.)  даярлау  қажет.  Дəріс  визуальды  материал  бойынша  біріктірілген,  толық 

комментарий беру болып табылады. Визуальды материал:  

- бар білімнің жүйеленуін қамтамасыз етуі керек;  - жаңа ақпараттың меңгерілуін қамтамасыз етуі керек; 

- проблемді ситуацияларды тудыру жəне шешуді қамтамасыз етуі керек;  - көрсетудің түрлі тəсілдерін қамтамасыз етуі керек. 

Оқу  материалына  байланысты  көрнекілік  түрлері:  табиғи  (минералдар,  реактивтер,  машиналардың  бөлшектері), 

бейнелі (слайдтар, суреттер, фотолар), символдық (сызбалар, кестелер).  

Визуальдық  дəрісте  материалдың  белгілі  бір  визуальдық  қисыны  жəне  жылдамдығы,  оның  мөлшері, 

оқытушының  аудиториямен  қарым-қатынас  жасау  шеберлігі  жəне  стилі.  Бұндай  дəрістің  басты  қиындығы  – 

визуальдық құралдарды жасау жəне дəрісті оқу процесін даярлау. Мына жағдайларды есепке алған жөн: 

- аудиторияның даярлық жəне білімділік деңгейлерін; 

- кəсіби бағытталуын; 

- нақты тақырыптың ерекшеліктерін. 

Кез-келген материал жəне кез-келген пəн бұл формада баяндалуға келмейді. Бірақ бұл дəрістің элементтерін кез-

келген пəнде қолдануға болады (мысалы, мəдениеттану, дизайн жəне т.б.).  Екі  адам  оқитын  дəріс  –  бұл  екі  оқытушының  диалогы  барысында  материалды  проблемді  жолмен 

ұсынудың түрі. Теориялық жəне практикалық сұрақтарды талқылаудың шынайы көрінісін екі оқытушы (мысалы, 

түрлі  ғылыми  мектептердің  өкілдері,  теоретик  жəне  практик,  қорғаушы  немесе  қарсы  шығушы)  модельдейді. 

Оқытушылардың  диалогы  пікірталас  жүргізу  мəдениетін  көрсететіндей  болуы  керек,  пікірталасқа  студенттерді 

қатысуға, өз пікірін дəлелдеуге, сұрақ қоюға итермелейтіндей болуы керек. Артықшылықтары:  

-  диалогты түсініп, оған қатысу үшін студенттерде бар білім өзектілікке иеленеді; 

-  проблемді ситуация туындайды, дəлелдер жүйесі белгіленеді жəне т.б.; 

-  екі ақпарат көзінің болуы түрлі пікірлерді салыстыруға, таңдау жасауға, өз көзқарасын қалыптастыруға 

мүмкіндік береді; 

-  пікірталасты жүргізу мəдениеті жайында көрнекі түсінігі қалыптасады; 

-  педагогтың кəсібилігі айқындалады түседі, оның тұлғасы танылады.   Алдын-ала жоспарланған қателері бар дəріс студенттердің зейінін шоғырландыруға, олардың ақыл-

ой  əрекетін  дамытуға,  сарапшы,  сыншы  рольдерінде  сөз  сөйлеу  іскерліктерін  қалыптастыруға  бағытталған. 

Дəріске  алдын-ала  жоспарланған  қателер  (мазмұндық,  əдістемелік,  əрекеттік  сипаттағы)  енгізіледі  де,  оларды 

оқытушы дəріс соңында студенттерге ұсынады. Типтік  қателер  таңдалып алынады, бұнда студенттердің міндеті 

дəрісті оқу барысында қателерді тауып, оларды шығарып отыру. Қателерді талдауға 10-15 минут уақыт бөлінеді. 

Дұрыс  жауапты  тек  оқытушы  емес,  студенттер  де  атап  отырады.  Дəріс  ынталандырушы,  бақылау, 

диагностикалық міндеттерді атқарады.    Дəріс-пресс-конференция.  Дəріс  тақырыбын  айтқаннан  кейін  оқытушы  студенттерге  тақырып 

бойынша  жазбаша  түрде  өзіне  сұрақтар  қоюын  сұрайды.  2-3  минут  ішінде  студенттер  өздерін  толғандырған 

сұрақтарды  жазып,  оқытушыға  береді.  Оқытушы  3-5  минут  ішінде  сұрақтарды  мазмұны  бойынша  сұрыптайды. 

Бұнда  дəріс  сұрақтарға  жауап  ретінде  емес,  тұтас  мəтін  түрінде  оқылады.  Оны  баяндау  барысында  берілген 

сұрақтарға  жауаптар  құрылады.  Дəріс  соңында  оқытушы  берілген  жауаптарды  талдайды.  Бұл  дəрісті  мына 

жағдайларда  өткізген  қолайлы: 

тақырыптың  басында 

топтың  қажеттіліктерін, 

қызығушылықтарын, 

мүмкіндіктерін,  мақсаттарын  анықтау  үшін;  ортасында  курстың  негізгі  мəселелері  қаралған  жағдайда 

студенттерді тарту үшін; соңында – меңгерілген білімнің даму перспективасын анықтау үшін.