Қорытынды

ХХ ғасырдағы саяси қуғын-сүргін мыңдаған жазықсыз адамдардың қаны мен көз жасына суарылған тарихымыздың шерлі беттерінің бірі болып табылады. Әкімшіл жазалаушы жүйе еңбектеген сәбиді де, еңкейген кәріні де, болмысы нәзік әйелді де аяған жоқ. Әлемге аты әйгілі ірі оқымысты А.Л.Чижевский өмірінің 8 жылын ГУЛАГ, Қарлаг лагерлерінде өткізген.Басқада ғалымдар,суретшілер,өнертапқыштар Карлагта болғаны белгілі.

Сталиндік қуғын-сүргіндер тарихының басты кезеңдерін көрсете отырып, өткен дәуір рухын жаңғырту арқылы сол тарих жайлы ақпаратты дамыту және жұртшылыққа тарату, өткен тарих куәсі – мұражай жәдігерлерін сақтау. Біздің мойындағы борышымыз - қанқұйлы жылдардың оқиғасын, құрбан болған боздақтар мен аналардың есімдерін ұмытпай ұлықтап, оларды мәңгі есте сақтау.

Қорытындылай келе «КАРЛАГ» құрбандарының қандай азап шеккендері және қиыншылыққа қалай төзгендері бізді шыдамды, төзімді болуға үйретеді деуге болады.Дуйсетай Шаймұханов осы еңбектерінде Карлагтағы тұтқындардын өмірін және жағдайын айқын көрсетіп кетті. Қарағанды облыстық мұрағатында №1487 - өлкетанушы Ю. Поповтың қоры жасақталған.Қорда саяси репрессияларға байланысты мерзімді басылым беттерінде жарияланған әртүрлі тақырыптағы мақалаларды кездестіруге болады. Атап айтсақ, 389-істе А.Карпенчуктің «Узники «Совхоза НКВД», Ю.Поповтың «С экскурсоводом по Карлагу», Ә.Абдакимовтің «Нашу дружбу проверило время», Ю.Поповтың «Они были первыми», В. Диктің «Карлаг», Р.Нарешевтің «Такое забыть нельзя», Е.Кузнецованың «Дети геноцида», В.Голышкин, К.Минкинтердің «Назвать всех поименно», А.Горячевтің «Я ничего не забыл...» атты жарияланымдарын көреміз.Ю.Поповтың қорынан осы ғалымдардың лагер жайында жасақталган бір жүйеде құрылған енбетерін байқауга болады.Карлагта отырғандар Ұлы Отан соғысы жылдары Кеңес елінің әскери экономикасын дамыта отырып ғылымның жүздеген қайраткерлері Қарағандыда алғашқы мәдени ошақтарын ашкандарда барлығымызға белгілі.Қазақстан жерінде Азат лагерін еске түсіретін оның кейбір құрылыстары әлі де сақталынған. Оларды бүгінгі жас ұрпақтың бірі білсе, бірі білмейді Алайда, сол азат лагерлерінің тірі куәгерлері Жезқазған өңірінде қоныс теуіп қалған КарЛАГ пен  СтепЛАГ-тың мыңнан астам бұрынғы тұтқындары тірі тұрғанда өткен тарихымыздың сол бір кезеңі үнемі жаңғырып тұрмақ.Карлагта отырғандар Ұлы Отан соғысы жылдары Кеңес елінің әскери экономикасын дамыта отырып ғылымның жүздеген қайраткерлері Қарағандыда алғашқы мәдени ошақтарын ашкандарда барлығымызға белгілі.Қарлаг жоғары биліктен бастап, саясаттан мақұрым жұмысшылар мен шаруаларға дейінгі қоғамның бар саласын қамтыған аумағы ғаламат зор қуғын-сүргін орталығына айналды. Жалған айыптаулар мен кейде адам сенгісіз, сандыраққа ұқсас жала жабулардың жаппай өріс алуы еріксіз таң қалдырады.Отандық зерттеушілердін арқасында қазіргі кезде мұражай жетістіктері елімізде дамып отыр. Енді В. Диктің мақаласына тоқталып өтелік. 1988-1989 жылдарда қайта құру мен жариялылықтың арқасында шығып жатқан мақалалардың ішінде аталған автордың жарияланымы ерекше көрініп тұратын. Шындығында, автор алғашқылардың бірі болып, Қарлаг пен Алжир тарихын бұқараға жайып салды. Қазақстан жерінде Азат лагерін еске түсіретін оның кейбір құрылыстары әлі де сақталынған. Оларды бүгінгі жас ұрпақтың бірі білсе, бірі білмейді Алайда, сол азат лагерлерінің тірі куәгерлері Жезқазған өңірінде қоныс теуіп қалған КарЛАГ пен  СтепЛАГ-тың мыңнан астам бұрынғы тұтқындары тірі тұрғанда өткен тарихымыздың сол бір кезеңі үнемі жаңғырып тұрмақ.Карлагта отырғандар Ұлы Отан соғысы жылдары Кеңес елінің әскери экономикасын дамыта отырып ғылымның жүздеген қайраткерлері Қарағандыда алғашқы мәдени ошақтарын ашкандарда барлығымызға белгілі

Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Д.Шаймұханов енбектері

2. Д.Шаймұханов және С.Шаймұханова (Карлаг) атты еңбегінен

3. ҚОА ЖФ, 33-қ., 1 т., 25-іс, 8-16 п.п.

4. Сонда, 35-іс, 26 п.

5. Сонда, 8-іс, 63-40 п.п.

6. Центральный Казахстан, 1997, 21 мая

7. Wikipedia.org

8.  ҚР Президентінің мұрағаты,  122-Н-қор, 1-тізімдеме, 1-іс, 1-2-пп.

9.  Қарағанды облыстық мемлекеттік мұрағаты, 1487-қор, 1-тізімдеме, 389-іс.

10. Астана қалалық мемлекеттік мұрағаты (әрі қарай - АҚММ),  429-қор, 1-тізімдеме, 1-іс, 1-п.

11. Дик В. Карлаг. История и судьбы // Казахстанская правда. 1989. - №24; О чем не говорили: Докум. Рассказы и очерки / Сост. Л.П. Лукина, Е.А. Сатыбалдиев. - Алма-Ата: Жалын, 1990. - С.84-97., 84-97 бб.

12. Gulag.cz