2.3 Автомобильмен гамма түсірілім

Автогамма түсірілім дала жұмысының механизацияланған түрі, тау жыныстарының гамма сəулеленудің қарқындылығы қозғалып бара жатқан автомобильде өлшенеді. Бұл түсірілімнің нəтижелілігі зерттелетін түзілімдердің радиоактивті тепе теңдігімен жауыпжатқан шөгіндінің қалыңдығымен, түрімен жəне олардағы радиоактивті ореолдардың дамуымен анықталады. Автогамма түсірілімінің, жаяу түсіріммен салыстырғанда, үлкен кеңістікте радиометриялық түсірілімдерді аз уақытаралығында орындау мүмкіндігімен ерекшеленеді.

Автогаммалық түсірілім жер үстінде, аэрограмма спектометрометриялық ауытқуларды тексеру мақсаттарында кеңінен қолданылады, тағы да жеке өзалдына, радиоактивті элементтердің кен орындарын іздестіру мен барлау кезінде қолданылатын əдістердің бір түрі болып табылады.

Автогаммамен съемка маршрутпен де белгілі масштабтарда кеңістікте де

қолданылады. Тау жыныстарының гамма сəулеленудің қарқындылығы, автомашинаның қозғалу процесінде өте жоғары сезімтал, аз инерциялы аэрограмма спектрометрлердің көмегімен тіркеледі, профиль бойымен үздіксізгамма активтілігі Іγ мен қатар радиоактивті элементтердіңU, Th, K проценттік мөлшері де өлшенеді. Автогамма спектрометриялық түсірілім кезінде тіркелетін ауытқудың қарқындылығы, аэрогамма спектометр түсірілімі кезіндегідей факторларға байланысты болады. Бұл факторларға жататындар:

1 концентрациясы, рудалық дененің құрамындағы радиоактивті элементтердің;

2 мөлшері, осы дененің көлем шамасы, жауып жатқан шөгінділердің қалыңдығы;

3 қабылдаушы касеталардың жер бетінен көтерілген биіктігі, маршруттың;

4 бойындағы жер бедерінің өзгерісі.

Автогамма түсірудің ауытқуларын тексеру жаяу жүргіншілер гаммасын және геоморфологиялық зерттеулердің көмегімен жүзеге асырылады. Белгіленген болашағы бар ауытқулар туралы кең ауқымды (1: 2000 және одан да көп) жаяу жүргінші гамма-түсірілімі, гамма-спектрометрия, эменациялау (классикалық және трассалық), өтетін тесіктер, арқандар және қажет болған жағдайда ұңғыларды бұрғылау.

Гамма-сәулеленудің (аномалияның) дозасын арттыратын аудандарды анықтау үшін жол, профиль немесе желінің бойындағы тау жыныстарының радиоактивтілігін зерттеу әдістері: пневматикалық гамма-зерттеу, соның ішінде бұрғылау және спектрометрлік; аэрогамма ату (ұшақ және тікұшақ); автогамма түсіру. Сондықтан олар тек тау жыныстарының ашық аудандарында немесе элювиалды-дилуальды композицияның бос скринингтік формаларының төмен қуаты бар жерлерде сәтті пайдаланылады.

Радиометриялық әдістер мұнай мен газды барлау үшін перспективалы учаскелерді бөлу үшін қолданылады, ең тиімді аэрогамма - автогамма түсіру. Мұнай және газ конструкциялары, әдетте, y-өрісінің төменгі мәндеріне шектелген. Қоршау жыныстары бар резервуардың шекарасында жиі байқалады y-белсенділігі, бұл мұнай-газ конструкциясының қанатының саз материалмен байытылуымен, қоршаған ортаның жыныстарынан жоғары радиоактивті элементтердің шоғырлануымен байланысты.

Дала жұмысы басталар алдында автогамма спектрометрінің радиометрканалы (РК) немесе орталық каналына ОК эталонының көмегімен эталонданады. Ал, радиоактивті элементтерU, Th, K элементтерінің проценттік мөлшері, арнаулы рудалы конистралардың көмегіменU, Th, K элементтері белгілі мөлшері есептеледі.Автомобильді түсірілім алдын ала дайындалған маршруттар менкеңістікте белгілі масштабтағы профильдер жүйесімен жүргізіледі. М1:10000-1:1000-ға дейінгі масштабтарда жүргізіледі. Бұл тəсіл жеке аномальды кеңістіктегі бөлімдерді жан-жақты зерттеп, рудалық дененің нұсқасын анықтауға өте қолайлы. Машинаның түсірілім процессі кезіндегі жылдамдығы 15 км/сағ. Жұмыс процессі кезінде профильдердің басы мен аяғы жəне профиль ортасындағы белгілер диаграмма лентасында белгіленеді, осы сияқты жұмыскезінде бұрылып, айналып өткен жерлерде белгіленеді.

Автогамма спектрометриялық түсірілімнің мəліметтерін өңдеу үшін,

гамма сəулеленудің қарқындылығын эталондық қисықты пайдаланып мкр/сағ айналдырады. Ал, U, Th, K элементтері мəліметтерін проценттік мөлшерге есептеледі, рудалық конистрадан алынған мəліметтерге сəйкес пайдаланып қалған фонның мөлшері судың үстінде анықталады. Ауытқу зоналарын немесе бөлімдері 2-3 есе статистикалық ауытқу көрсеткіштерінен, артық болса айтады. Автогамма спектрометриялық түсірілім нəтижелерінде осы кеңістіктегамма қарқындылығының графиктері жəне U, Th, K элементтерінің изоконцентрация сызықтарының картасы тұрғызылады. Түсірілім процессі кезінде анықталған аномалияларға қайтадан төменгі жылдамдықта бақылау жұмыстары жүргізіліп, геологиялық, геофизикалық, геохимиялық кешендерімен толықтырылады.