7.Өсімдіктер ресурстарын зерттеу жұмыстардың бағыттарын түсіндіріңіз

Халық шаруашылығы талабына сәйкес Қазақстан ресурстанушылары барлық уақытта республикадағы алуан түрлі өсімдіктерді зерттеу және тиімді иайдалану бағытында өзекті мәселелерді дер кезінде шешуге тиісті еңбек етуде.

Шикізаттық өсімдіктердің бір топтары жеткілікті зерттелген, ал екіншілерін зерттеу жалғасуда және солармен бірге үшінші бір топтарын шаруашылықта игеру мәселелерін шешу мақсаттары туындауда.

Өте жиі жақсы зерттелген пайдалы қасиеттері белгілі өсімдіктердің басқа пайдалы қасиеттері ашылуда. Мысалы, құрамында глициризин қышқылы бар мия туысы (Glycyrrhiza) өсімдіктерінің медицинада пайдалануға болатын жаңа мүмкіншіліктері ашылуда.

Қазақстандағы ерте кезеңдегі жүргізген жұмыстардың тағы бір бағыты - ол илік өсімдіктерді жан-жақты зерттеу. Қазақстанда оларды зерттеуді алғаш бастаған 1917 жылы В.П. Марков болды. Марковтың зерттеген илік өсімдіктерінің ішіндегі ең маңыздысы Алтайда өсетін бадан (Bergenta), тасжарғандар (Saxifragaceae - камнеломковые) тұқымдасынан. Құрамында илік заттар бар өсімдіктер туралы алғашқы ғылыми еңбек жазғандар:

Кейінірек 1950-1970 жылдары илік затты өсімдіктерді зерттеу ботаникалық ресурстану саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттарының бірі болды.

8.Жұптұяқтылардың негізгі топтары және шикізаттық маңызын тұжырымдаңыз.

Қазақстанда бұл отрядтың 4 тұқымдасына жататын түрлері кездеседі:

1) қуысмүйізділер тұқымдасы.

Қуысмүйізділер өкілдерінің кәсіптік маңызы жоғары, олар бағалы шикізаттар – ет, тері, мүйіз, тұяқ береді. Қазақстанда бұл тұқымдастың 4 туысына жататын 5 түрі мекендейді:

газельдер туысынан –қарақұйрық. Балқаштан Маңғыстау түбегіне дейінгі аралықта кездеседі;

бөкендер туысынан –ақбөкен немесе киік;

ешкілер туысынан –таутеке. Республикамызда Тянь - Шань, Жоңғар Алатауы, Оңтүстік Алтайда кездеседі;

қойлар туысы. Арқар (баран). Сыр бойы Қаратауында, Тянь-Шань, Қырғыз Алатауы, Шу Іле тауларында, Іле, Жоңғар Алатауында, Сарыарқа тау жоталарында, Тарбағатайда, Қалба Алтайында, Оңтүстік Алтайда кездеседі. Жабайы дала қойы немесе Үстірт арқары.

2) Бұғылар тұқымдасы

Бұғылар туысы – Марал.Маралдар Қазақстан жерінде Талас, Іле, Күнгей және Теріскей Алатауларында, Кетпен жотасында, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай, Сауыр және Оңтүстік Алтайда кездеседі. Маралдар – аса бағалы еті мен дәрілік шикізат беретін «алтын мүйізі» үшін ауланатын аң. Әсіресе, сүйектенбеген жас мүйізі өте жоғары бағаланады. Одан пантокрин дәрісі жасалынады. Ол жүрекке, қан айналым жүйесінде, бұлшық етке, тыныс жолдарында, т.б. органдарға әсер ететін сергіткіш дәрі. Шығыс Қазақстан облысында 6 мыңнан астам марал өсірілетін шаруашылықтар бар. Олар жылына 5,2 мың килограмға дейін маралдың жас мүйізін дайындайды. Бұл шаруашылықтарда өсіп есейген әр маралдар 5-5,3 кг дейін панты алынады.

Еліктер туысы –Елік –Қазақстанда Алматы, Солтүстік Қазақстан, Павлодар, Көкшетау, Шығыс Қазақстан, Қостанай, Батыс Қазақстан облыстарының орман – жоталарында таралған. Ертеректе дәмді еті үшін жыл сайын 1000-5400 шамасында елік ауланатын. Қазіргі кезде бар – жоғы әуесқойлық жолмен 200 – 250 елік ауланады. Терісінен сырт киім, аяқ киім, төсеніш, қайыс былғары жасайды. Соңғы кезде етімен қатар мүйізінде пайдалана бастады. Одан түрлі сыйлық бұйымдар жасалады.

Бұландар туысы–Бұлан. Бұландар Қазақстанның 10 облысында кездеседі. Әсіресе, Жайық, Есіл, Тобыл, Елек, Ертіс өзендерінің бойындағы орман – торғайларда көбірек кездеседі. Дәмді етімен сәнді мүйізі үшін есепсіз аулау нәтижесінде Қазақстанда XIX ғасырдың аяғында бұлан саны күрт азайып кеткен. Одан кейін қорғауға алу нәтижесінде оның саны өсіп, 1972 жылдан бастап бұл аң арнаулы рұқсат қағазы бойынша ауланатын болды. Республика жерінде бұланның негізгі мекендері – қайың, самырсын, шырша, қарағай өскен орман алқаптары.

3) Құдырлар тұқымдасы Қазақстанда бұл тұқымдасқа бір туыс – құдырлар жатады. Құдыр туысы –Республикамызда Шығыс Қазақстан облысының таулы, қылқан жапырақты аудандарында таралған. Жалпы есеп бойынша Қазақстанда шамамен 1000-1200 құдыр бар. Ерте уақыттан бері Шығыс және Еуропа медицинасында және парфюмерия өнеркәсібінде құдырдың «мускус» бездері қолданылған. Соңғы жылдары құдырдың саны өте аз болғандықтан, Қазақстанда әуесқойлық жолмен жылына оның 15-20 – сы ғана ұсталады.

3) Жабайы шошқалар (қабандар) тұқымдасы (свиньи) – Шошқалар немесе доңыздар – жұптұяқтыларға жататын орташа келген жануар. Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Әсіресе, Алматы, Қызылорда облыстарында көбірек кездеседі. Доңызды қамыс құрақты қопалар мен батпақты жерлердің тұрғыны деп есептейді. Іле Алатауында олар теңіз деңгейінен 1000 м биіктіктен 3500 м биіктікке дейін кездеседі. Жабайы шошқа тұяқтылардың ішінде кәсіптік және әуесқойлық жолмен ауланатын аңның бірі. Орта есеппен әр доңыз 50 кг ет, 10 кг май, 250 дм² тері және 0,5 кг қыл береді. Республикамызда жылына 2500 жабайы шошқаны аулап 100 т сапалы ет дайындап тұруға болады.