2 Өсімдік шаруашылығы өнімдері шығындары есебі және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау

Өсімдік шаруашылығы өнімдері шығындары есебі және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауды дұрыс ұйымдастыру калькуляция объектілерімен есеп объектілерін дәл бөлуді талап етеді.

Өсімдік шаруашылығында шығындар есебінің объектілері жеке дәнді дақылдар; біртекті дақылдардың топтары, жұмыс түрлері болып табылады.

Шығындар есебінің объектілері бөлігінде өсімдік шаруашылығы өнімдерін шығару және шығындарының аналитикалық есебін құрады.

Шығындарды тек жылдар бойынша жеке ғана емес сонымен бірге өнім бірлігін және аяқталған өндірістің өзіндік құнын дұрыс есептеу керек. Есепте шығындардың кезеңдер бойынша 3 жеке экономикалық топтарын бөледі:

-Осы жылда астық алу үшін (өткен) ағымдағы жыл шығындары – көктемдегі жер жұту, тырмалау, майдалау, астық жинау.

-Алдағы жылдар астығының ағымдағы жыл шығындары – судіге (зияб), күздік егу, көп жылдық шөптер егу, т.б.

-Алдағы жыл және кейінгі жылдар астығына ауысатын өткен жыл шығындары – көп жылдық шөптер, петомниктер, дақылдық жер жырту және шөп шабу, топырақты ақбалшықтау, және гипстеу т.б.

Өсімдік шаруашылығының сипатты негізділігі оның жылына 1 немесе 2 рет өнім береді, ал өндірістік шығындары барлық жыл ағымына есептеледі. Есепті кезең ағымында өсімдік шаруашылығы өнімдерін есепті бағасы бойынша кірістейді, есепті кезеңге жататын барлық шығындар кезең соңында жиналғанда іс-жүзінде өзіндік құнның есебінде жүргізіледі. Егер есепті баға іс-жүзінде өзіндік құнны жоғары болса, онда айырма сомасы сторно жазбасын жасайды. Егер есепті құн өзіндік құннан төмен болса, жетпейтін соманы жеткізеді.

Өсімдік шаруашылығы өнімдерін шығаруда шығындар есебі бухгалтерлік есеп шоттарының бас жоспары 8 бөлім "Өндірістік есеп шоттары" бухгалтерлік шоттарында жүргізіледі өндірістік шығындар есебі үшін 8110 "Негізгі өндіріс", 8310 "Көмекші өндіріс ", 8410 "Үстеме шығындар", бөлімшелерінің бухгалтерлік есебіне кіретін шоттардың кешенді жүйесін қолданады.

Сонымен, ауылшаруашылық өндірістің әрбір саласына сәйкес субшоттар ашуды ұсынады өндіріс шығындардың синтетикалық есебі №10 жүзеге асырылады.Шығындардың аналитикалық есебі дақылдардың әрбір аты бойынша топтары және аяқталған өндіріс түрлері бойынша жүргізіледі. Аналитикалық есеп дақылдардың келесі топтары бойынша жүргізуді ұсынады:

- дәнді: бидай, сұлы, арпа, жарма дақылдары, горох, фасоль, атбас бұршақ;

- техникалық: мақта, темекі, соя, зығыр, қыша;

- бақшалық: қарбыз, діңке, асқабақ;

- ашық топыраққа егілетін көкөніс дақылдары: қияр, баклажан, помидор, бұрыш;

- жем-шөптік: сүрленген жүгері, жеміс-тамыр, бір жылдық және көпжылдық шөптер;

- жабық жер астындағы шөптер: теплица, парник;

- жеміс-жидек: алма, алмұрт, абрикос, малина, қарақат;

- петомниктер: көшеттер, отырғызулар, орманға егу, орман, орманға егу;

- орман шаруашылығ және қорғау.

Ауылшаруашылық жұмыстардың жекелеген түрлері бойынша шығындар есебі олардың өзіндік құнын айқындауды ғана емес, оларды дақылдарға, дақыл топтарына жатқызуды ұсынады. Мысалы, шаруа қожалығы көктемдік жер жырту 500 га аланға жүргізеді, қара бидай – 205 га, бір жылдық шөп – 20 га, сұлы 90 га, картоп 50 га, сүрленген жүгері 90 га, кесу көктемдік жер жыртуға шығындардың жалпы сомасы 450000 тг құрайды. Жер жыртудың 1 гектары өзіндік құны 900 тг құрайды (450000/800).

Анықталған дақылдарды орындау үшін арналған көктемдік жер жырту көлемін жер жыртудың өзіндік құнына көбейту арқылы жекелеген дақылдар бойынша жырту шығындарының сомасын анықтаймыз:

- қара бидайға (900*250) – 225000 тг.

- бір жылдық шөпке (900*20) – 18000 тг

- сұлыға (900*90) – 81000 тг

- картопқа (900*50) – 45000 тг

- сүрлемге қолданатын жүгеріге (900*90) – 81000 тг.

Өсімдік шаруашылығынан алынған өнімдер негізгі; (сопряженную) қосылған және қосалқы.

Негізгіге берілген дақылды жасау және алу үшін өнімдер жатады, мысалы, бидай, картоп, капуста, мақта т.б.

Қосылған өнімдер – 1 дақылдан алынған негізгі өнімнің бірнеше түрлері. Мысалы, егілген шөптен – шөп, жасыл масса, тұқым. Қосалқы өнімдер – бұл негізгі өніммен бірге дақылдарды жасаудан биологиялық және өндірістік жағдайлар күшімен алынған өнімдер.Өсімдік шаруашылығында калькуляция объектісі негізгі және қосылған өнімдер болып табылады. Бір дақылдан алынған өнімнің әртүрлі түрлері арасында шығындарды бөлу үшін шартты коэффициенттер қолданылады.

Өсімдік шаруашылығы өнімдерінің өзіндік құнын калькуляциялауды есепке басқа жаққа сатылатын немесе ары қарай өндіріске іс жүзінде қолданатын қосалқы өнімдер қатысады.

Негізгі, қосылған және қосалқы өнімдер арасында өндірістік шығындарды тарату есепті калькуляция құруда келесідей тәсілдердің бәрінде жүзеге асырылады:

- дайындалған баға бойынша қосалқы өнімдер құнының шығындарының жалпы сомасынан шығару;

- тағайындалған коэффициенттерді қолдану, мұнда қосылған өнімнің бір түрі шартты бірлігі ретінде ал өнімнің басқа түрлері техника экономика есптеу негізінде оған теңестіріледі. Бұл тәсілде өнімнің барлық түрлері шартты өнімге санайды, өнімнің әрбір түрінің үлес салмағын анықтайды, содан кейін өнім әрбір өнімнің түріне шығындардың жалпы сомасын таратады;

- есепті немесе сатып алу бағасы бойынша бағалауда өнімнің қосылған түрлерінің құнын пропорционалды шығындардың жалпы сомасына тарату.

Дәнді және бұршақты дақылдар. Дәнді дақылдар өнімдерінің өзіндік құнын калькуляциялаудың объектісі негізгі өнім дән және қосымша сабағы болып табылады.

Дәнді және дәнді-бұршақ дақылдар топтары бойынша келесідей аналитикалық шоттар ашуды ұсынады:

- күздік дәнді дақылдар: бидай, арпа, қара бидай;

- жаздық бидай;

- басқа жаздық дәнді дақылдар;

- жаздық дәнді бұршақ дақылдары: ас бұршақ, үрме бұршақ, жемдік бұршақ, жасымық т.б.дәнді және сабаның өз құнын есептеуді қарастырамыз. Мысалы, қожалығы қайта өңдеуден кейін (62300 ц. дән) (яғни кептіру және қолданылмаған қалдықтар массасын шегерумен) күздік дақылдардың астық алды – 62300 ц. дән, 3140 ц. Дәндік қалдықтар дәнмен бірге, лабараториялық талдау мәліметтері бойынша 35% және 81400 ц. сабан. Күздік дақылдарды өсіру бойынша шығару 37250000 тг дәндік қалдықтар және сабынды қолданумен бір центнер дәннің өз құнын анықтаймыз. Есептеу тәртібі келесідей: Толық дәннің саны анықталады. Дәнді қалдықтардың лабораториялық талдауы негізінде толық дәндік қалтарындағы тағайындалған %-і 35% тең, ол дәнді қалдықтарын алынған санына көбейтіледі. Толық дәндік қалдығы табылған санына оны өңдеуде алынған толық дәннің санын қосады. (35%*3140/100=1099; 62000-3140=59160; 1099+59160=60259). Толық дәннің барлық алынғаны 60259 ц.

Ары қарай толық дән калькуляцияланады. Толық дәннен және сабаннан алынған жиынды шартты өнімге ауыстыруда тағайындалған коэффициенттерге көбейтеді. Одан кейін көбейтінді нәтижелерін қосады және шартты өнімге қайта есептеуде дән мен сабанды алады (60259*1+81400*0,08=66771). Шартты өнім саны 66771 ц. құрайды.

Негізгі және қосалқы өнімнің %-к қатынасын анықтайды, дән 90,25%; сабанға – 9,75%, 60259*100/66771=9025; 6512*100/66771=9,75.

Проценттік қатынастан жеке негізгі және қосалқы өнімдерге жататын шығындар сомасын есептейді.

Дәнге шығындар 33618125 тг сабанға – 3631875 теңгені құрайды (90,25*37250000/100=33618125; 9,75*37250000/100=3631875).

Өндіріс шығындарының жалпы сомасын өнімдердің шығуына центнерде бөліп толық дәннің, дән қалдықтарының және сабанның 1 ц. өзіндік құнын есептейді.

Негізгі өнімнің өзіндік құнын анықтауда пайдаланылмаған қосалқы өнім калькуляциялық есептеуде есепке алынбайды.

Осы келтірілген мысал мәліметтерімен өнімнің өзіндік құнының калькуляциясын құрады.

Көрсеткіш аты Саны, Сомасы, тг

Жалпы жиын: - дән (о.і. дән қалдықтары-3140 ц.) - сабан

Дәнді дақылдар бойынша өндірістік шығындар

Лабораториялық талдаудың тағайындалған %-і, %

Дәндік қалдықтағы толық дән (3140*35/100)

Барлық толық дән (62300-3140+1099)

Шартты өнімге келтірілген толық дән және сабан (шартты бірлік): Дән (60259*1) Сабан (6512*100/66771)

Барлық шартты толық өнім (60259+6512)

Шартты өнімге ауыстырғандағы дән мен сабанның үлес салмағы, % - дән (60259*100/66771) - сабан (6512*100/66771) 90,25 9,75 өндіріске жататын шығындар: - дән (90,25*37250000/100) - сабан (9,75*3725000/100) өндірістік шығындар жиыны

Бірлік өнімнің іс жүзіндегі өзіндік құны - толық дән (33618125/60259) - сабан (3631875/81400) әртүрлі оқу топтарының өзіндік құнынанықтауда дақылдар тобына жататын дақылдың 1 ц. дәніне өзіндік құнды есептеу қажеттілігі туады. Осы есептеу үшін әртүрлі дақылдардан алынған дән арасындағы шығындарды сатып алу бағасы бойынша немесе 1 ц. есепті бағасы бойынша оның құнына пропорционалды бөлінеді.

Дәндік жүгері. Жүгеріні өсіруден өнімнің бірнеше түрлерін алады: толық піскен дән, жасыл масса және қосалқы өнім – кепкен сабақ.

Жүгері дәнінің 1 ц. өзіндік құды анықтауда кепкен дәнге есептеудегі масса алынады. Жүгерінің толық пісуінде дәнге есептеуі базистік ылғалдылық есебімен сабақтан дәннің іс жүзіндегі шығуы бойынша жүргізіледі. (22%)

Мысалы, сабақтағы түрлері дәнінің массасы 17000 ц., сабақтан дәннің шығуы - 78%, ылғалдылық - 25% (базистік 22%).

Картоп бақша дақылдары және ашық топыраққа егілетін көкөніс дақылдары. Картоптың негізгі өнімі домалақ жеміс болып табылады, қосалқы-сабақ болып табылады. Картоп стандартты және стандартты емес болып бөлінуімен калькуляцияланады. Сабақты және стандартты емес болып бөлінуімен калькуляцияланады. Сабақты және стандартты емес картопты малдарға азық ретінде қолданады, оны шаруашылықта қабылданған есепті баға бойынша бағалайды. Картоптың өзіндік құнын шығындардың жалпы сомасын өнімнің осы тобының есепті бағасы бойынша олардың құнын пропорционалды тарату жолымен есептейді.

Тарату жолы

Есепті кезеңде картоп бойынша шығындар жинақталды

Малдарға азыққа орта өзіндік құны бағасымен стандартты емес картоп және сабақ кірістелді - стандартты емес домалақ жемістер (310ц.*245 тг) - сабақ (610ц*160)

Есепті кезеңде дайын өнім кірістеледі: - 1ц (420ц) 273 тг-ден есеп құны бағасымен стандартты емес жемістер - 1ц (1200ц) 1197 тг есепті құнымен стандартты домалақ жемістер

Есепті кезең соңында іс жүзінде шығындар сомасы белгілі болғанда стандартты және стандартты емес картоп арасында олардың есепті құнына пропорционалды бөлінеді және есепте сәйкес корректировка жасайды: стандартты емес картоп сторно (1270000- 173550) * (114680/1622880 )-114660 стандартты картоп –сторно (1270000-173550)*(1508220/1622880)-1508220

Ашық топыраққа егілетін көкөністердің өзіндік құны калькуляциясы. Ашық топыраққа егілетін көкөністерді көктем-жаз және күз кезеңдерінде өсіреді.

Көкөніс дақылдарының негізгі 6 тобын бөледі:

Жапырақты: капуста салат, укроп, петрушка

Жемісті: томат, баклажан, қияр, горох, бұрыш

Тамыртүйнекті: морковь, сельдерей, т.б.

Тамырла: қызылша, редиска, редька

Сарымсақты; чеснок, сарымсақ, жуа

Эфирлі-майлы: анес, кориандр, тмин, т.б.

Арнайы мамандандырылмаған шаруашылықта ашық топыраққа егілетін және шығуын "Ашық топыраққа егілетін көкөністер" аналитикалық шотында жүргізіледі. Көкөністің жеке түрлеріне жататын өндіріс шығындарын есепті баға сапасында қабылданған сату бағасымен алынған өнімнің құнына пропорционалды бөлу жолымен анықтайды. Бұдан кейін ашық топыраққа егілетін стандартты және стандартты емес көкөністердің өзіндік құнын жеке есептейді.

Мысалы, мамандандырылған шаруашылықта томаттың өзіндік құнын калькуляциялау.

Томат көрсеткіштерінің аты Саны, ц Сомасы, тг

1 жылдағы томат өндірісінің шығындары

Томат шығуы: - стандартты - стандартты емес - мал азығына стандартты емес - мал азығына сабақ

1ц томаттың есепті бағасы: - стандартты - стандартты емес

Есепті баға бойынша бағалаудағы товарлы томат құны: - Стандартты (820*400) - стандартты емес (320*280)

Жиыны.Тұқымдық тамыртүйнекті дақылдардың орта құны бойынша бағалауда товарлы емес томаттың өзіндік құны: - стандартты емес томат (140*160) - малға азық ретінде пайдаланылатын сабақ (340*105)

Товарлы томатқа жатқызылатын шығындар (385000-58100)

Товарлы томаттың жеке түрлерінің үлес салмағы, % - стандартты (328000*100/417600) - стандартты емес (89000*100/417600) 78,55 21,45

Жиыны

Олардың үлес салмағынан шығатын томаттың жеке түрлеріне жататын шығындар: - стандартты (326900*78,55/100) - стандартты емес (326900*21,45/100)

Жиыны