Сулы бассейндерде заттардың тасымалдануы мен шөгуі – мұнайгаз седиментологиясы.

Заттардың сулы 24олект шөгуін мұнайгаз седиментологиясы ұсынады. Теңіздік бассейндерге 24олектор материалдар мен суда 24олекто заттар құрлықтан тасымалданып әкелінеді. Тасымалданудың ең басты агенті болып, ағыс пен толқындану болып табылады. Толқындалуды жел тудырады. Жел арқасында 25олек толқындар – жер 25олектор нәтижесінде болатын цунамиді туындайды.

Теңіздік бассейндерде 25олектор материалдардың пайда болуы.

Құрлықтан әкелінген материалдар негізінде шельфті белдеулерде жиналады. Кесектер мөлшеріне 25оле сұрыпталу жүріп отырады. Ірі 25олектор материалдар жағалауда жиналады, құмды және алевритті материалдар шельфтің таяз сулы бөлігінде,ал, сазды бөліктер шельфтің тереңсулы бөлігінде жиналады. Тасымалдану 25олектор2525ну өзендердің басынан құйлысына қарай кесектер жол жөнекей шөгіп, ірілігі кемиді. Құм шөгінділері арнада және оның шетінде, сазды және құмды – сазды шµгінділер жайылмаларда, органикалық затпен байыған лайлар мен 25ол- тезектер батпақтар мен көл жайлымдарында орналасады. Бірақ үйінділердің көбі өзендердің құйлысына орнығып, кең атыраулар құрайды. Атыраудың қалыптасуына теңіздің таяз болуы қолайлы. Аталып өткен 25олекто жоғары седиментациялы кеуектілігімен сиппатталады. Сол белдеуде қуысты – кеуекті жинауыштар типі жоғары сыйымды – филтрациялы қассиетімен ерекшеленеді.

Каллойдтар және олардың шөгінді жыныстарға айналуы.

Каллойдттар 25оле құрамындағы бөлшектері майдаланған, мөлшері 0,1мм ден 1мм дейінгі аралығында кездесетін сұйықтарды айтамыз. Бөлшектері одан да жоғары болса 25олектор25 25оле аталады. Жедел шөккен калойдты бөлшектер калойдты ертінділердің коагуляциясы кезінде жүреді. Коагуляция тұшшы су мен тұзды судың араласуынан пайда болады. Бұл темір мен бокситтердің ежелгі теңіздер жағалау сызығына жақын кенорындарының пайда болуын түсіндіреді.

Коагуляцияға 26олект, кремнезем және 26олектор2626ну ұшрайды. Каллойдтардың шөгуі нәтижесінде, қабаттар, 26олект қалың линзалар және конкрециялар пайда болады, 26олект басқа генезистегі тау жыныстар да түзіледі. Мысалы, кремнийлі конкрециялар бор түзлімдері арасында, сидеритті конкрециялар сазды жыныстар арасында кездесуі. Марганец пен темір конкрецияларының жиналымы Тынық мұхитында байқалады. Марганец пен темір конкрецияларының қоры мыңдаған миллиард тонна 26оле есептелінеді.

Карбонатты түзлімнің пайда болуы.

Таяз сулы шельф бөлігінде пайда 26олект түзлімдер 26олек геологиясына 26олек қызығушылық танытады. Ең алдымен бұл қазылған органогенді түзлімдер. Оларға рифогенді массивтер, биостромдар, банкалар жатады.

Рифогенді массивтер. Рифтер 26оле күрделі немесе вертикалды енісі бар, теңіз үстінен көтеріліп тұратын, массивті денелерді айтамыз. Рифтер түзілу үшін қолайды 26олек, жылы тропикалық және субтропикалық климат керек. Риф түзілу 26олектор2626 баяу тектоникалық қозғалыс болуы керек. Рифтер 26олектор26, мшанкалар, балдырлардан тұрады. Әр өлген қатар өліп қалғандарға жабысып өседі. Осылайша рифтер 5-40м тереңдіктерде өсе бастайды. Олардың кеуектілігі 25 – 35% ға дейін барад. Қуысты – кеуекті және кеуекті 26олек және газ коллекторлары қалыптасады.

Биостром. Биостром 26олекто линза тәрізді немесе қабатты болады. Бұл басқа құрамды 26олект жасты тау жыныстармен қабатасып орналасатын, көтерілмейтін, органогенді құрлым.

Банка – теңіз түбінен көтеріліп тұратын, жалпақ пішінді массивті дене. Су асты ағындарының әсерінен брахиопод, молюскалар қаңқаларының су асты түбініңкөтеріңкі дене түрінде қалыптасады. Банкалар құмтасты, коралды, ракушкалы және т.б. болып кездеседі.

Осылайша, теңіз бассейндерінің таязсулы бөлігінде, қалың терригенді және карбонатты 27олек газ коллекторлары қалыптасады.

Теңіз бассейндерінің сазды шөгінділері.

Сазды шөгінділер шельф белдеудің негізінен тереңсулы бөлігінде қалыптасады. Теңіз бассейндерінің осы бөлігіндегі шөгінділер сипаттамасы тез ауысады. Бұнда ұсақтүйірлі, сазды шөгінділер басымрақ. Тау жыныстар текстурасы горизонталды, ұсаққабатты, 27олект жапрақты болып 27олекто. Әрине, жағалаудан алыстаған сайын ұсақтүйірлі бола түседі. Сондықтан шельфтің тереңсулы аудандары саздардың жоғары сапалы аймақтық жабын тау жыныстары дамыған бөлігі болып табылады. Теңіз бассейндерінің батиалды бөлігіндегі 27олект көбінесе қою қара түсті болып 27олекто. Қою түстер шашыранды органикалық заттардың қосындысы барлығын дәлелдейді. Органикалық заттармен байытылған сазды тау жыныстар 27олек өндіруші тау жыныс болып табылады.

Негізгі әдебиеттер: 1 – [19 -26], 2 – [12 -24], 3 – [66 – 170], 4 – [664 – 673].

Бақылау сұрақтары:

6. Шөгінді тау жыныстардың қалыптасу шарттары?

7. Мүжілудің негізгі факторлары?

8. Шөгінді материалдардың тасымалдануы мен шөгу агенттері?

9. Сулы бассейндеріндегі шөгінді материалдардың дифференциациясы?

10. Мұнай сыйдыратын және 27олек аналық жыныстарының жиналуына қолайлы қандай шарттары бар?

Дәріс 5.

Седиментациялы түзлім.

Карбонатты қалың қабаттағы седиментациялы және органогенді түзлімдер сипаттамасы жүргізіледі. Седиментациялы түзлім карбонаттардың қалың қабаттардағы шөгінді 28олект жөнінде мынадай көрініс береді.

Суасты енісі мен басейні.

Флишті қабаттастылық. Бірқалыпты, ритмикалық теңіздің қимасы, аз қалындықтағы тығыз әктастардан тұрады, арасында бірнеше кішігірім қалындықтағы 28олектор2828н мен әктасты саздармен қабатталады. Әктастарда фауна аз мөлшерде; егер карбонатты алевролиттермен және құмтастармен ұсынылған болса, (калькоалевролиттермен және калькарениттермен) олардың градационды қабаттылығы басым болады.

Конгломераттар мен толтырылған ағым науалары .

Кесектер және қиыршық тастардан тұратын кремнилі және құмтасты карбонатты денелер, жайпақ қабат беті мен аз майысудағы табаны бар. Бұлар суасты енісінің және бассейіннің ұсақ горизонталды – қабаттылықтың бірқалыптылығын бұзады.

Жылжу беткейі.

Жылжу беткейі біркелкі жұқа қабатты әктастарда байқалады, қимада ірі үзіліске ұқсайды. Ірі жылжу (slippage) және көшкін әрекетінен пайда болады. Бұндай құрлыстар созылу бағыты бойымен ірі 28олектор болуы мүмкін; кесектер мөлшерлерінің массасы бірнеше фут (1 фут – 0,33м).

Борпылдақ шөгіндінің сырғыма түзлімі. Бұндай құрлымдар 28олектор шөгінділерге қарағанда, карбонатты шөгінділерде аз кездеседі. Бүрмелік қат – қабаттылық (convolute bedding): ұсақ толқын тәрізді қатпарлар немесе майысқан қабатшалар бір қабат ішінде жоғары және төмен қарай жазықталады. Иірім белгілерінің майысқан жолақты ретінде сипатталады (streaked – out rippies).

Mn – Fe қабаттары және конкрециялар.

Қазіргі мұхит карбонатты латификациясында негізінен глобигеринді саз және бентос организмдердердің қаңқалары қосылған заттары шамамен 200 – 3500м тереңдікте қалыптасып жатыр. Бұларда кей жерлерінде тығыздалмаған шөгіндіні түгелдей жауып тұратын, беткейлік қабық болады. Кейбір осы қабықтардың созылған 29олектор мен қатайған қақтары марганц және темір қышқылдарымен қаныққан. Бұл су мен шөгу шекараларына жақын орналасқан химиялық бөгеттердің тұсындағы қайталанып шөгу мен әрдайым еру процесс барысында пайда болады.