Лекция 10. Шөгінді тау жыныстардың жіктелуі.

Шөгінді тау жыныстар генетикалық және заттық құрамына қарай жіктеледі. Генетикасы бойынша 47олектор, 47олектор47 жєне органогенді болып бөлінеді. Осы жіктелудің жеткіліксіздігі болып, карбонаттарды 47олектор47 жєне органогенді типке жатқызу болып табылады.

Қазіргі кезде көптеген литологтар М.С. Щвецова жіктеуін растайды. Ол шөгінді жыныстардың үш тобын ұсынады: 1) Кесекті, 2) Сазды 3)Хембиогенді

1. Кесекті жыныстар 47олектор4747ну-шөгінді (Пирокласты) және өзіндік 47олектор болып бөлінеді. Вулканогенді-шөгінді жыныстар – 48олекто , туфиттер мен туфогенді жыныстармен ұсыны лылады. Өзіндік 48олектор жыныстар - псефиттер, псаммиттер жєне алевролиттерге бөлінеді.

2. Сазды жыныстар 48олект мен аргиллиттерден тұрады.

3. Хембиогенді аллитер, ферролиттер, манганиттер, селициттер, фосфатты жыныстар, 48олектор4848ну, эвапориттер және каустобиолиттерге бөлінеді.

Қандайда бір табиғы объктіні және түзілуді жіктегенде оның генетикалық принциптерін қолдану керек. Мысалы, хембиогенді тау жыныстар 48олектор4848, тұздар, әктастар және көмір жыныстары мүлдем әр түрлі шарттар мен жағдайларда жиналады. Егер тек заттық құрамына келсек, онда жалпы жіктелу 48олектор тау жыныстарға түседі. Сондықтан жіктелудің негізі ретінде тау жыныстардың заттық құрамы жағынан және генетикалық құрамы жағынан жіктеуді бір уақытта қарастырған жөн.

Жіктелу әр топта әр түрлі жүреді. Өзіндік 48олектор тау жыныстарда кесектерінің мөлшерлеріне 48оле жіктелінеді. Пирокласты тау жыныстарда 48олекто және шөгінді – 48олектор тау жыныстар қатнасына 48оле жіктеледі. Хембиогенді тау жыныстарда заттық құрамы мен генетикалық белгілеріне 48оле жіктеледі. Мысалы, карбонатты тау жыныстар биогенді, хембиогенді және 48олектор48 жолмен пайда болады; кремнилі тау жыныстар да осылай әртүрлі жолмен пайда болады.

Шөгінді тау жыныстардың стратисферада таралуы біркелкі емес: сол себептен 48олектор жыныстар 25%, сазды жыныстар – 53%, 48олектор48 тау жыныстар – 21,6% кездеседі. Ең көп тараған сазды тау жыныстар (аргиллиттер).

Негізгі әдебиеттер: 1- [10 -15], 2 – [7 – 12], 3 – [5 – 8].

Баќылау сұрақтары

1. Жалпы литологияны зерттеудің негізгі бағыттары қандай?

2. Магмалық және шөгінді тау жыныстардың негізгі ерекшеліктері?

3. Аллотигенді жєне аутигенді минералдар қандай шарттарда пайда болады?

Кесекті тау жыныстар.

Кесекті тау жыныстар пирокласты жєне өзіндік 49олектор болып жіктеледі.

Пирокласты тау жыныстар шөгінді және эффузивті жыныстар арасын біріктіретін звено болып табылады, вулкандық 49олектор4949 кезіндегі лақтырылған күл және 49олектор-вулканды жыныстардың жер бетінде шөгуі нәтижесінде пайда болады. Пирокласты жыныстар 49олектор және 49олектор4949ну жыныстар арасындағы көшпелі жыныстар болып табылады. Пирокласты жыныстар үш топқа бөлінеді: 49олекто, туфиттер жєне туфогенді жыныстар.

1. Туфтар – цементтелген күлдер, құрамында 90% 49олектор4949ну материалдар бар. Күл - бұл вулканнан түскен, борпылдақ жиналым. Құрамына қарай вулкандық шыныдан тұратындар витрокласты туф, литокластылық - эффузивті кесектерден тұратын жєне кристалокластылық – эфузивті жыныстар кристалдарының кесектерінен тұратын болып бөлінеді.

2. Туффиттерде – вулкандыќ материалдар 50 – 90% -ке дейін барады және вулкандық шынылар кесектерінен, эффузивті кесектер мен минералдардың кесектерінен тұрады, өзінің қабатылығымен сипатталады, 49олект құрамында органогенді қалдықтар кездеседі.

3. Туффогенді тау жыныстар – туфты сазды, туфты алевролитті және туфты құмтасты 49оле аталады.

Құрамында 10 -50% 50олектор5050ну материалдар кездеседі.

Пирокласты тау жыныстардың пайда болуы мен геологиялық таралуы.

Пирокласты тау жыныстардың пайда болуы вулкандық атқылау кезіндегі күл лақтыруынан пайда болады. Күлдің лава тәрізді ағу қассиеті болмайды, 50олек аймақтарға түсіп, жалпылай жабын түрінде сақталады.

Пирокласты тау жыныстар вертикалды қозғалысқа түскен аудандарда көбірек кездеседі. Төменгі палеозой, әсіресе силур шөгінділерінде туфты жєне туфогенді жыныстарды Орал – Тяньшань қатпарлы белдеулерінде байқалады. Бор кезеңінде Алыс Шығыста, төрттік кезеңінде Камчаткада қазіргі вулкандық белдеуде кездеседі. Туфтар өзінің жұмсақтығымен, кеуектілігімен жақсы құрлыс материалы болып табылады.

Негізгі әдебиет: 1-[102-120], 2 –[82 -85], 3 – [23-32], 4 – [30-34].

Бақылау сұрақтары:

1. Түзлімдік белгілер және олардың генетикалық типтері?

2. Пирокластық жыныстардың пайда болуы?

Дәріс 11.

Өзіндік 50олектор тау жыныстар

Өзіндік 50олектор жыныстар жіктемесі минералдық құрамы мен кесектер құрлымына негізделеді. Ірі 50олектор жыныстары (1- > 1000 мм) – әртүрлі минералды құрамды және генезисті жыныстар: магмалық, метаморфтық және шөгінді. Құмтасты жыныстарда соның ішінде алевролиттерде және пелиттерде 50олектор бөлік минералдардың бөлшектрімен ұсынылады.