8 Дәріс. Әбзел және қалыптаудағы жабдық.

Гидроқалыптаумен дайындалатын бөлшектердің жіктелуімен сәйкес, бөлшектің сыртпішін өзгертуі үшін қондырғылар жасалған.

1. Айналмалы дене түріндегі бөлшектерді дайындау үшін (түпсіз) қондырғы сұйықтың дайындамаға тікелей әсер етуімен қондырғы.

Бұл қондырғының II класстың бөлшектерінің сыртпішінін өзгерту үшін қолданады. Дайындаманың шеттері оның сыртпішінін өзгерту кезінде орын ауыстырмайды. Қондырғы 37-суретте көрсетілген: 1матрицаның корпусы ішінен пластмасса қабатымен қапталған. Матрицаның корпусының қақпағы А қуысының В қуысынан қымтауын қамтамасыз ететін пневматикалық қондырғымен жабдықталған. Пневматикалық цилиндр 3 резеңке тоғыға ие 12 қыспақты дискіде бекітілген. 9поршень қуыс соташық 8 жабдықталған, ол арқылы 7 бағыттаушы өтеді. Төменгі бөлікте соташық резеңке тоғын 5-пен 6-шы екінші дискімен жабдықталған. Ауаны жіберу кезінде қуысқа төменгі және жоғарғы дискілер резеңкетоғындармен сәйкесті түрде жоғарғы қақпаққа жәнематрица корпусының түбіне тіреледі. Резеңке бұнда дайындаманың жақтарын қысады және А қуысын В қуысынан герметизациялайды.

Матрицаның қақпағы оны бір орында ұстайтын ілмек құралға ие. А қуысы 11 келтеқұбыр арқылы жоғарғы қысымды сұйық беріледі. Кейбір қалып қойған ауалар саны А қуысында 13 вектиль арқылы шығарылады. В қуысындағы су дайындаманы қорамалау кезінде 4 тесік арқылы сығып шығарады.

А қуысындағы сұйықтың қысымды берілген шамаға дейін жеткізу кезінде қысым төмендейді, матрицаның қақпағы ашылады, және тельфер көмегімен пневмақондырғылы қақпақ матрицадан алынады. Содан кейін қалыпталынған бөлшек алынады және жаңа дайындаманы салады. Матрицадан суды жіберу қажет емес.

37–сурет. Айнымалы дене түріндегі бөлшектерді гидроқалыптау үшін қондырғы схемасы (түпсіз)

2. Матрицаның қуысына жоғарғы қысымды суды беру үшін қондырғы. Қондырғы (сурет-38) 200 ат қысымда қысылған ауауны ұстап тұратын 1 баллоннан тұрады, 15-20 ат қысымдағы сумен баллон 3 және вектилді құбыржол жүйеден тұрады. 5 вектилден құбыржолды қондырғыға байланыстырады. Ол арқылы матрицаның қуысына жоғарғы қысыммен суды береді. Бұл үшін редуктордың вентилін ашады, және сығылған ауа ол арқылы 3 баллонға келеді, одан матрицаға апаратын құбыржолға суды сыға отырып түседі. Қысымды берілген редуктор вентиліне жеткізе отырып жабады және сығылған ауаны 4 вентиль арқылы шығарады. Сосын 5 вентиьді жабады, яғни матрицаның қуысынан қондырғыны босата отырып және сужолы желісінен сумен 5 баллонды толтыру үшін 2 вентиьді ашады. Ары қарата – 2 және 4 вентиль жабады, қысыммен суды беру үшін қондырғы қалыптаудың келесі цикліне дайын тұрады. Барлық вентильдер, сондай-ақ матрицаны жанына жақын орналасқан басқару пультіне басқару манометрлерін орналастырады.матрицаның қуысында қысымды құру үшін аккумулятормен гидронасосты қондырғыны қолдануға болады.

3. Дайындамаға диафрагма арқылы сұйықтың әсерінен айналмалы дене формасындағы бөлшектерді дайындау үшін арналған қондырғы (түпті, түпсіз). Бұл қондырғыны I және II класстардың бөлшектерін қалыптау үшін қолданады.сыртпішін өзгерту кезінде бөлшектің дайындама жақтарына орналасады. Қондырғы 39-суретте көрсетілген. 1 матрицаның корпусы іш жағынан пластмассамен қапталған. Ол резеңке қап 3 (диафрагма) бекітілген 2 қақпақпен жабылады. Жалғастық арқылы судың берілуі қысыммен су 5 саңылауды толтырады және диафрагма мен қаптама арасындағы қуысқа келіп түседі. Диафрагма үріледі және 6 дайындамаға әсер етеді, оны деформациялайды және матрицаға қажетті қорамдарды береді. Резеңке қаптың ұзаруы арқасында диафрагманың төменгі торцы матрицаның түбіне жабысады. Егер дайындама төменгі бөлігінде ішкі көмкерулерге ие болса, диафрагма торцы тығыздықты құрайды. Қаптың болуы жоғарғы қысыммен судың шығынын азайтады. Қалыптау кезіндегі корпус пен дайындама арасындағы қуыстан ауа 7 саңылау арқылы жіберіледі. Жоғарғы қысымды ауа баллондық схема бойынша беріледі немесе гидроаккумулятордан насоспен жоғарғы қысымда беріледі

38 –сурет. Жоғарғы қысымда суды беру үшін қондырғының схемасы

4. Сфера және түп түріндегі бөлшектерді дайындау үшін арналған қондырғы. Әдетте мұндай қондырғы үлкен габаритті бөлшектерді қалыптау кезінде қолданылады (сурет-40). Қондырғы келесі негізгі бөліктерден тұрады: 1 корпустан, 2 матрицадан, 3 қақпақтан – болаттармен бекітілген немесе пневмоклинді ілгектермен, 4 сақтандырушы клапаннан, 5, дренаж клапаннан, 6 жоғарғы қысымды құбыржолы, 7 жіберуші құбыржолынан, 8 сақинаны беріктендіру, 1мм қалыңдықты резеңкенің қабатты қабымен. Қондырғының жұмысы қарастырылған қондырғылар жұмысына ұқсас. Матрицаға беттік дайындалатын немесе кесілген корпус түріндегі дайындаманы (сурет 41) салады. Ары қарай қақпақты жабады. Матрицаның қуысын жоғарғы қысымда қалыптау үшін сумен толтырады. Қысым шамасын манометрмен бақылайды. Мұндай қондырғыда қалыңдығы 1,5-2,5мм металдан бөлшектерді дайындауға болады, диаметрі 2,5м дейін және тереңдігі 300 мм болатын. Жазық дайындама кезінде материалдың жіңішкеруі 10-15% болады. Егер дайындама қиық конус формасына ие болса, онда жіңішкерунеғұрлым аз болады.

5. Көмкеріс түріндегі бөлшектерді дайындау үшін арналған қондырғы. Қондырғының конструкциясы өте қарапайым. Ол бөлшектердің аз сериаларында ұсыныла алады (сурет 42) матрицаның корпусын швеллерден дайындайды1, оған ағаш матрицаны қояды 2. Төбесінен болаттармен бекітілетін 3 қақпақты орналастырады. Қақпаққа жалғастықты 4 енгізеді, сұйықты қысыммен беру үшінн Қақпақтың төбесінен швеллер бекітеді, ол оған үлкен қатаңдықты береді. Қақпақты периметрі бойынша резеңке жапсырмамен 5 тығыздайды. Вариан ретінде, бірдей уақытта тығыздаушы жапсырма болып табылатын резеңке диафрагманы қолдануға болады. Берілген қондырғының және қондырғылардың жұмыс жасау принципі, жоғарғыда айтылғанға ұқсас.

39– сурет. Түбімен және түпсіз айнымалы дене түріндегі бөлшектерді гидроқалыптау үшін қондырғының схемасы.

40–сурет. Сфера және түп түріндегі бөлшектерді гидроқалыптау үшін арналған қондырғының схемасы

41–сурет. Сфера және түп түріндегі бөлшектер (3) мен дайындамалар (1)

Әбзел, оның дайындалуы және конструкциялық ерекшеліктері.Гидроқалыптауда матрицаның корпустары, қақпақтары және қақпақтар ілмегі қалыптау кезінде қажетті толық максималды қысымға есептелуі керек. Матрицаны қаптауды есептеуде ескермейді, өйткені оны үзуге беріктілік шегінің аздығына ие материалдардан дайындайды. Матрицаның корпусын құйылған немесе пісірілгеннен дайындауға болады. Оны ажыратылатын түп жасау ұсынылады, ол монтажды жеңілдетеді. Матрицаның түбір резеңке жапсырмада орнатады. Бір ғана корпусты әртүрлі бөлшектерді қалыптау үшін қолдануға болады, яғни матрицаның қабын алмастыру кезінде және кейбір тығыздаушы құралдарында.

42-сурет. Көмкерме түріндегі бөлшектерді гидроқалыптау үшін қондырғы сұлбасы

Қаптаманы әдетте батпақты цементтеп (бір бөлігі) оған таза құмды қоса отырып (2 бөлім) не болмаса құмкілейлі массада ПСК дайындайды.

Матрицаны жүргізуді ағаш болванка түрінде жасалған қаптаманың метал қалыңдығына бөлшектің сыртқы қарамын босатумен (сурет 43) қарамайды. Болванканы матрицада орнатылған сақина бойынша центрлейді. Жоғарғы сақинаның қамаларына құмцементті немесе құмклейлі массаны құяды.Болванканы нығыздағаннан және сақинаны алғаннан кейін матрицаның түбін орнатады.

Егер бөлшкетің формасы диаметрі бойынша ендіріп болса,онда матрицаларды максималды диаметр бойынша немесе жасалынатын көлеммен дайныдайды.

Матрицалар өзара қажетті күйде матрицаның екі жартысында бекітетін құрал мен құлытап тұрады.

Бөлшектерді дайындау үшін беттік металл гильотинді (тік кесулерде) не болмаса рашкті (қисық бойынша кесуде) қайшыларда кеседі.

1-болванка; 2-орнатылатын сақина; 3-матрицаның қаптамасы; 4-матрицаның корпусы; а-айналу дене түріндегі бөлшек үшін; б-түп және сфера L түріндегі бөлшектер үшін;

43-сурет. Матрицаны дайындау сұлбасы

Обегайки-ді үшвалкалы білдектерді ұштайды.Неғұрлым рационелды пісіру тәсілі қорғаныс газының тамашылауында пісіру болып табылады (оргонно-доғалы). Коникаллың дайындамалар қалыпталынатын шама бойынша 20-30мм босатуға ие болуы керек,яғни қыспақты құрылғылармен қысу үшін. Ернешекті көмкеру кезінде босату 10-12мм болу керек, дайындаманың диаметрі (1-1,5мм) матрицаның диаметрінен кіші болуы қажет.

Бөлшектің сыртпішін қалыптасуы кезінде резенке қапта (диафрагмалар) қолданумен қалыптасатын дайындама ұзындығы келесі формуламен анықтайды:

L=L(1+ΔL)+B,

мұндагы, L-қалыптасатын дайындаманың ұзындығы; Lo-сызба бойынша қалыптасатын бөлшектің ұздығы;ΔL-деформация дәрежесіне байланысты жасаушының ұзындығының кішірейді (сурет 83 [2]);В-қиюға әділ (8-15мм);

Гидроқалыптау кезінде ернешектер диафрагмаларды қолданумен жасалмайды.

Матрицалардың өлшемдердің есептеу кезінде қысымды алғаннан кейін пайда болатын серпімді деформацияны ескерген жөн. Матрицаның диаметрлері сызба бойынша берілген бөлшектің диаметрлерінен біраз үлкен болуы қажет. Матрицаның өлшемдерін мына формула бойынша есептейді: