4 Дәріс. Резеңкемен қалыптау. Қорамалау.

Резеңкемен қорамалау түрлеріне қалыптаудың келте құбырды, кесуді жатқызуға болады.

Келтеқұбырларды қалыптау. Келтеқұбырларды қалыптау екі схема бойынша жүруі мүмкін – резеңке жастық кезінде, яғни матрица ретінде пуансон ретін жұмыс жасайтын.

Бірінші схема бойынша келтеқұбырларды қалыптау кезінде пуансонның қарамы қалыпталатын келтеқұбырдың ішкі қарамына сәйкес келуі керек. Пуансонның биіктігі келтеқұбырдың биіктігінен біраз үлкен болуы қажет (15-сурет). Пуансон орнатылатын шпилкалары диаметрі 5 мм болатын дайындаманы бекітуге ие болуы керек. Егер бөлшекке тесік жасауға болмаса, онда ол үшін орнатылатын тесік жасайтын припуск қарастырады, қалыптаудан кейін оны кесіп тастайды. П ернеуі бойынша кесуге припуск дөңес қарамдар үшін 2-3 мм тең деп және ойыстар үшін 5-10 мм тең деп алады. Келтеқұбырды қалыптаудың екінші схемасы келтеқұбырды сыртқы тең деп алады. Қарамына сәйкес келетін қарамды қатты матрицаны талап етеді.

Күрделі кеңістік форма кезінде келтеқұбыр, оның сыртпішінтүзілуінде созу (керу) эдементтері арқылы жүреді және резеңкемен соңғы қалыптауды қабылдайды.

1 — бөлшек; 2 - сотан

15 –сурет. Матрица ретінде жұмыс жасайтын келтеқұбырды резеңкеде қалыптау сұлбасы

Тесік көмкермесін қалыптау.

Көмкерулер әртүрлі кескінде болады (сурет 16) Ернеудің өлшемтүрлері қалыптандырылған (мысалы, 13СТ50, 14СТ50, 160СТ53 және т.б.).

Тесік көмкермесінің операциясы өздігінен ойыс ернеуді июге жақынырақ. Тесік ернеулігін жарықтардың болмауын, яғни жиек күшпен тәуелді келесі шараларды қолданады (көлденең немесе ақырғы тәуекел, жиекті желімдеу және т.б.):

1) жиек ұзындығын 60⁰ – қа тесік көмкеруі (отбортовка) жолымен кішірейту арқылы; 90⁰ (сурет 16,а) бұрышқа көмкерумен салыстырғанда, бұл жиектің ұзаруын екі есе аз қалады (сурет 16,б);

2) жиекті – максималды созу аймағынан шығарады. (сурет 16,г).

3) жеңілдік үшін тесікті жасамайды (сурет 16,в және д), мұндай көмкеруді бітеу деп атайды.

Көмкеруді жапсырма арқылы немесе бөлшекті дайындауға резеңке жастықтың тікелей әсері кезінде қалыптауға болады (сурет 17). Жапсырма резеңке жастықпен өсірілетін, қысымға резеңке жастықпен төсеніш алаңымен байланысуына тең, яғни:.

P_н= F_н Q_p

мұндағы Р_н — қалыптауды күшейткіш, Н;

F_h — жапсырманың белсенді ауданы, мм²;

Q_р — резеңке жастықпен ұлғайтылған қысым, МПа.

F_H жапсырма түйіспе ауданын өзгертуге болады және бұнымен қалыптауды күшейтудің кейбір шектерінде реттеуге болады. 16 а,в суретте келтірілген көмкерулер түрлерінің қалыпталуын материалдың қалыңдығынан және көмкеру диаметрлеріне байланысты график [2] бойынша анықтайды.

Сыртпішін өзгерту дәрежесін көмкеру кезінде көмкеру коэффициентімен анықтайды. Дюралюмини й үшін жасатылған және жаңа шыныққан күйлердегі көмкеру коэффициенті К<=1,5 – тен үлкен болмайы қажет.

Болат үшін төсеніштердің S >= 1,2 мм үлкен дайындамалар қалыңдығын қодану ұсынылады. Бұл ұсыныс 16, в,г,д суретте көрсетілген көмкермелер.

Бедерлерді қалыптау. Бөлшектерді айкассалыға біріктіру кезінде бірқалыпты қарамды сақтау қажеттідігінде, бөлшектердің бірінде екінші бөлшектің қалыңдығына тереңдету жасайды. Мұндай тереңдетуді бедер деп атайды.

16 – сурет. Ернеулерді көмкеру сұлбалары

Кейде бедерлерді бөлшектердің ернеулерінде жасайды. Оларды бүйірлік деп атайды. Мұндай бедер әдетте қалыптаумен бірдей уақытта қорамалайды.

Бедерлердің екі түрін бөледі: соңғы және орьасындағы (сурет 18, а және б). Бедерлерді қалыптау үшін қажетті қысым металдың механикалау қасиеттеріне және бедерлердің геометриялық өлшемдеріне байданысты болады. Оның шамасын келесі формула бойынша анықтауға болады:

Q_п =

мұндағы Q_n — бедер үшін қажетті қысым, Н;

σ_в — үзуге кернеу,, МПа;

s — металдың қалыңдығы, м;

h — бедердің тереңдігі, м;

г — жанасу радиусы, м;

l — бедер ұзындығы, м.

Неғұрлым материалды қалың және бөлшектің ернеуі биік болса, соғырлым бедерлерді қалыптау қиын және де үлкен қысым қажет болады. Бедерлерді қалыптау және бірдей уақытта ернеулерді қалыптау мүмкін емес, сондықтан жапсырмаларды қолдануға тура келеді (19-сурет)

1 – жапсырма; 2 – дайындама; 3 – матрица; 4 – топтықжапсырма; 5 – бұрама сұқпа а - резеңке жастықтың тікелей әсері етуі; б – резеңке жастықтың жапсырма арқылы әсері; в - сондай, бірақ бұрамасұқпа бойынша орнықтылынған топтық жапсырма арқылы.

17 –сурет Көмкермелерді қалыптау схемасы

18 –сурет. Бедерлер

а — ақырғы қыйу; б — орта қыйма; 1 — дайындама:2 — қалыптың қатты элементі; 3 — жапсырма

19 –сурет. Жапсырмалар көмегімен қималарды қалыптау

Ұсынылатын әдебиеттер: Нег.1 [46-55], 2 [38-43]

Бақылау сұрақтары:

1. Резеңкемен қорамалау түрлерлеріне қандай операциялар жатады?

2. Келтеқұбырларды қадыптаудың схемаларын атаңыз?

3. Көмкеру кезінде сызықтардың болмауы үшін қандай шараларды қолданады?

4. Бедер деп нені айтады?

5. Бедерлердің түрлерін атаңыз?