1. Кәсіпорынның іс-әрекетіне сипаттама

БКТ барабанды кептіргіш-түйіршіктегіштерді қолданылатын аммофос өндірісі 1987 жылы іске қосылды.

1993-1995 жылдары өндірістің қайта құрылуы жүргізілді: аммофосты пульпаны буландыру түйіні құрастырылды және іске қосылды, ол құрамынды сіңірімділік Р₂О₅ 46 % болатын түйіршіктелген аммофос өндірісінің қуаттылығын арттыруға мүмкіндік берді.

1996 жылы көлемі 200 м³ болатын сатуратордың іске қосылуымен сатурация түйіні кеңейтілді.

Қазіргі таңда түйіршіктелген аммофос өндірісі сатурациялау және буландыру, түйіршіктеу және кептіруден тұратын екі технологиялық желіден құралады. Оның құрамына келесі негізгі құрылғылар кіреді: үш сатуратор, екі буландыру аппараты, екі барабанды БТК барабанды түйіршіктегіш-кептіргіш, және дайын өнімді бөлу түйіні.

Түйішіктелген аммофосты өндіру әдісі экстракциялық фосфор қышқылын сұйық аммиакпен бакты сатураторларды бейтараптауға, аммонизирленген пульпаны буландырғыш аппараттарда буландырып, БТК барабанда түйіршіктегіш-кептіргіштерде кептіру мен түйіршіктеуге және дайын өнімді бөлуге негізделген.

Негізгі жобалаушы және технологиялық бөлімінің жобалаушысы – КазНИИГипрофосфор (ҚазҒЗИГипрофосфор), Шымкент қ. Жоба Проектхимзащита (Жобахимқорғау) институтымен жасалған, Ташкент қ.

2001 жылы аммофос цехының құрал-жабдықтарында суперфосфатты алу технологиясы жасалды.

Түйіршіктелген суперфосфатты өндіру әдісі суперфосфатты пульпаны аммиакпен бейтараптауға, аммонизирленген пульпаны буландырғыш аппараттарда буландырып, БТК барабанда түйіршіктегіш-кептіргіштерде кептіріп және түйіршіктеуге және дайын өнімді бөлуге негізделген.

Құрамында сіңірімділік Р₂О₅ 19 % және 3 % азоты бар суперфосфаттың жобалық шығарылымы 17000 т/айына, 193800 т/жылына.

Аммофос цехының құрал-жабдығына қатысты суперфосфатты алу технологиясы ТФ «Қазфосфат» «Минералды тыңайтқыштар» ЖШС-да жасалған және тәжірибеде ұқсастары жоқ.

2002 жылы қалыптасқан нарық талаптарына сәйкес тұрақтандырылған тыңайтқыштарда азот : қоректендіргіш фосфор қатынасы 1:1-ден 1:2-ге дейін болатын, аммофос құрал-жабдығының негізінде алу технологиясы буландырылған аммофосты пульпаны аммиакты селитрамен келесідей аммонизациялап, БТК-те буландырып және кептіру әдісімен нитрофос алу технологиясы жасалды.

Құрамында сіңірімділік Р₂О₅ 23 % және 23 % азоты бар суперфосфаттың жобалық шығарылымы 5000 т/айына, 57000 т/жылына.

Аммофос цехының құрал-жабдығына қатысты суперфосфатты алу технологиясы ТФ «Қазфосфат» «Минералды тыңайтқыштар» ЖШС-да жасалған және тәжірибеде ұқсастары жоқ.

Аммофос, суперфосфат, нитроаммофос өндірісі техника-экономикалық деңгейі бойынша бірінші категорияға жатады [5].

Аммофос - суда еритiн күрделi тыңайтқыштар қатарына жатады. Күрделi немесе комплекстi тыңайтқыштар екi (NK, NP, PK) немесе үш негiзгi қоректiк құрамынан тұрады (элементтен) (NPK).

Аммофостың құрамында өсiмдiктердi қоректендiретiн екi элемент бар, азот және фосфор. Стандартқа (МЕСТ-18918-85) сәйкес аммофостың сапасы кестедегi құрамды қанағттандыру керек.

1-кесте .

құрам	А маркасы	Б маркасы
	жоғарғы бiрiншi сорт	жоғарғы бiрiншi сорт
сіңірімді P2O5 суда еритін P2O5 N H2O	52 50 1 48 46 121 121	44 421% 34 32 % 111 101%

Аммофостың негiзгi құрамы аммоний дигидрофосфаты (NH₄)H₂PO₄ және гидрофосфаты (NH₄)₂HPO₄ тұздарынан тұрады. Бұл тұздарды фосфор қышқылы (H₃PO₄) аммиактыңí (NH₃) әрекеттесуінен алады:

H₃PO₄+NH₃=NH₄H₂PO₄+q₁

H₃PO₄+2NH₃=(NH₄)₂HPO₄+q₂

MgO+H₃PO₄+2H₂O=MgHPO₄2H₂O

CaO+H₃PO₄+H₂O=2AlPO₄2H₂O

Fe₂O₃+2H₃PO₄+H₂O=2FePO₄2H₂O

H₂SiF₆+2NH₃=( NH₄)₂SiF₆

H₂SO₄+2NH₃=( NH₄)₂SO₄

Егер аммофос алуда экстракциялық фософр қышқылын пайдалансақ онда еритін және ерімейтін қоспалар пайда болады: еритін Ca(H₂PO₄)₂, Mg(H₂PO₄)₂, Fe(H₂PO₄)₃, Al(H₂PO₄)₃, H₂SiF₆, HF, ерiмейтiн - CaSO₄2H₂O, CaSiF₆2H₂O, MgSiF₆ 6H₂O, (Al,Fe)₃H₃OH₂(PO₄)₆6H₂O.

Аммофосты алу үшін шикізат ретінде экстракциялық фосфор қышқылы және аммиак пайдаланылады. Экстракциялық фосфор қышқылын пайдалаақ онда ортаның рН 4-5,5 болғанда темір және алюминий фосфаттары тұнбаға түседі. Сонымен қатар тұнбаға гипсте түседі. Бейтераптау кезінде ерітінді қоймалжың қою болмауы керек. Сондықтан фософр қышқылын таңдаған жоғары шоғырылыны алмау керек. Егер фософр қышқылының құрамындағы темір, алюминий магний қоспалары жоғары болса онда алынатын қышқылыдың шоғыры төмен болуы керек. Термиялық фосфор қышқылынан алынған амммонийфосфаттары таза болғандықтианда олар тағамдық жемдік және фармацевтикалық салаларда пайдаланылады. Термиялық фосфор қышқылы 77 пайыздан жоғары болмауы керек. Моноаммонийфосфаты ына дейін фосфор қышқылы бейтерапталған соң оны қосымша суыту процесі жүреді. Содан соң кристалдар кептіреді, аналық ерітнді реакторға қайтарылады. Ал диаммонийфосфаттың алыну екі сатыда жүреді. Аммиактың шығыны бірінші сатыда көп жоғалытын болғандықтан оны бірінші сатыдан соң суытады, содан соң екінші сатыға жібереді, кристалдайды, центрифунгадан өткізіп, кептіреді. Диаммонийфосфатты 60С температурада ал, моноаммонийфосфатты 100-110С температурада жүргізеді.