Лабораториялық жұмыс «Тыныс алу үдерісін зерттеу»

Құралдар: 50 мл конус тәрізді колба, Г-тәрізді екі газ өткізгіш түтік, шыныдан жасалған мундшук, резеңке түтіктің үш кесіндісі, Т-тәрізді шыны үштігі (тройник).

Реактивтер: ізбес суы, тығын, дезинфекциялаушы ерітінді Жұмыс барысы:

1.Суретте берілгендей қондырғы жинаңыз.

2. Әрбір колбаға ¼ көлеміндей ізбес суын құйыңыз.

3. Мундштук түтігін дезинфекциялаушы ерітіндімен мақтаның көмегімен жақсылап сүртіңіз.

4. Тереңірек тыныс алып ауаны аузыңызға толтырып Мундштук түтігінің көмегімен колбаға ауаны үрлеңіз, сұйықтық аузыңызға тиіп кетпесін, сақ болыңыз. Ауа қондырғыға қай колба арқылы енеді?

5. Мундштук түтігі арқылы бірнеше рет терең дем алып және демді сыртқа қарай шығарыңыз.

5. Өз бақылауыңызды түсіндіріңіз. Дем алғанда және дем шығарған кезде ауаның құрамы жайында қорытынды жасаңыз.

1. – мундштук,

2. – үшбөлімді түтік,

3. – резеңке түтік,

4. – Г-тәрізді түтік

5. –резеңке тығын, 6,7 – колбалар.

Дескриптор Білім алушы

• суретте берілгендей етіп қондырғыны жинайды;

• техника қауіпсізідігінің ережесін сақтай отырып жұмысты жүргізеді;

• дем алған кездегі ауаның құрамын анықтайды;

• дем шығарған кездегі ауаның құрамын анықтайды.

61

ЖОБА

Бөлім/Тақырып: 7.4B Геологиялық химиялық қосылыстар

Оқу мақсаты 7.4.2.1 Кендерді құрамында пайдалы компоненттері

концентрацияланған, оларды бөліп алу экономикалық тұрғыдан пайдалы табиғи минаралды қосылыстар деп түсіну.

Ойлау дағдыларының Білу және түсіну

деңгейі

Бағалау критерийі Білім алушы

• Пайдалы кендердің аттарын атайды және берілген кеннен

пайдалы затты көрсетеді.

Тапсырмалар

1-тапсырма

Пайдалы кендерді атап, пайдалы заты туралы айтып, кестені толтырыңыз.

Дескриптор Білім алушы

• пайдалы кендердің аттарын атайды;

• пайдалы затты атай алады.

2-тапсырма

Елімізде кездесетін металл кендерді атап, қайда кездеседі және қолданатыны туралы мәліметті кестеге толтырыңыз.

Кеннің аты	Қайда кездеседі?	Қайда қолданады?

Дескриптор Білім алушы

• елімізде кездесетін металл кендерді атап, қайда кездеседі және қолданатыны туралы мәліметті кестеге толтырады.

62

ЖОБА

Бөлім/Тақырып: 7.4B Геологиялық химиялық қосылыстар

Оқу мақсаты 7.4.2.2 Кеннің негізгі құрамы металдар мен олардың

қосылыстарынан тұратындығын түсіну.

Ойлау дағдыларының Білу және түсіну

деңгейі

Бағалау критерийі Білім алушы

• Кендерді құрамындағы анықталған металл және

олардың құрамындағы басқа да қосылыстарға қарап

жіктейді.

Тапсырмалар

1-тапсырма

Темір және оның қоспаларынан тұратын қара металлургия құймаларын (шойын, болат) құрамындағы металдарға және басқа элементтерге қарап сәйкестендіріңіз.

Кеннің аты		Құрамы
Шойын	2%	аз С және лигерлеуші қоспалар
Болат	2,4-3,8% С, Si. Mn
Сұр шойын	6%	астам әр түрлі химиялық қосылыстар
Ақ шойын	93% Fe, 2-4.5% C, қалғаны P, Si, Mn, S

Дескриптор Білім алушы

-темір құймаларын құрамындағы металдарға және басқа элементтерге қарап сәйкестендіреді.

2-тапсырма

Жер қыртысында металдар көбінесе қосылыстар түрінде кездеседі. Минералдардан алынатын металдарды сәйкестендіріңіз.

Дескриптор Білім алушы

• минералдар атауы мен металдар атауын сәйкестендіреді.

63

ЖОБА

Бөлім/Тақырып: 7.4B Геологиялық химиялық қосылыстар.

Оқу мақсаты 7.4.2.3 Кеннен металдарды алу процесін модельдеу.

Ойлау дағдыларының Қолдану

деңгейі

Бағалау критерийі Білім алушы

• Кеннен металдарды алу процесін сипаттайды.

Тапсырмалар

1-тапсырма

Химиялық диктантты аяқтаңыз.

Бос күйіндегі металдарға __________________________________________

сияқты металдар жатады. Металдардың жер қойнауында кездесетін қосылыстарын

_______________________________ деп атайды. Минералдарда металдар көбінесе

____________________________________________________

түрінде болады. Егер минералдардың металы көп болса, онда ондай қоспаны ____________________ деп атайды. Кеннің құрамында әр түрлі металдардың минералдары болса, онда _____________________________________ деп аталады. Кеннің құрамынан металл өндірумен айналысатын өндіріс саласы _____________ деп аталады. Металллургия _______________________________

болып екіге бөлінеді. Металдарды алу әдістері _____________________________

әдістер тобына жіктеледі. Пирометаллургиялық әдістер _____________________

болып бөлінеді. Ал гидрометаллургиялық әдіс ретінде __________ қолданылады.

Дескриптор Білім алушы

• кеннен металдарды алу процесін сипаттайды.

2-тапсырма

КЕН МЕТАЛЛ

Домна пешінде темір өндірудің төмендегі үрдістерін рет – ретімен орналастырып

нөмірлеңіз:	қ ауа үрлеу
Ысты
Бал		қыған темірді бөліп алу
		Қалдық газдарды шығару
Теміркені,коксж		әне әктасты пешке салу
Теміркеніні		ңтотықсыздануыкөміртекмонооксидімен
Коксты		ң оттекпен әрекеттесуі

Агломерациялау

Дескриптор Білім алушы

• темір өндірудің үрдістерін рет-ретімен орналастырады.

64

ЖОБА

Бөлім/Тақырып: 7.4B Геологиялық химиялық қосылыстар

Оқу мақсаты 7.4.2.4 Қазақстанның минералды ресурстарын, олардың кен

орындарын атау.

Ойлау дағдыларының Білу және түсіну

деңгейі

Бағалау критерийі Білім алушы

• Қазақстан қандай минералды және табиғи

ресурстармен бай екендігін баяндайды.

• Атласты қолданып, Қазақстанның контурлық

картасында минералды және табиғи ресурстардың

орындарын белгілейді.

Тапсырмалар

1-тапсырма

Химиялық диктантты аяқтаңыз.

Қазақстан көптеген пайдалы қазбаларға бай. Менделеев кестесіндегі ___ элементтен Қазақстан жерінде _____ тапқан. Сонымен қатар ____ элементтің қоры табылған. Өндірісті ол элементтердің _____ қолданылады. Қазақстан дүние жүзінде

__________________ қоры жөнінен бірінші орын, ____ , ____ , ____ қорлары жөнінен екінші, ____ , _____ үшінші, ______ төртінші, _____ алтыншы орын алады. Пайдалы қазбалардың қорының көлемі жөнінен Қазақстан ТМД елдерінің ішінде

___________________ орын алады.

Дескриптор Білім алушы

• Қазақстан қанша және қандай қазбаларға бай екенін атайды;

• өндірісті элементтердің қаншасы қолданатынын анықтайды;

• Қазақстанның дүние жүзінде элементтердің қоры жөнінен қандай орында екенін анықтайды.

2-тапсырма

(а) Атласқа қарап, Қазақстанның контурлық картасына минералды және табиғи ресурстардың орындарын белгілеңіз.

65

ЖОБА

2. Қазақстан пайдалы қазбаларға бай ел қатарына кіреді. Қай өңірде полиметалды кендер көп кездеседі.

A. Қостанай облысы

B. Шығыс Қазақстан облысы

C. Батыс Қазақстан облысы D. Алматы облысы

(с) Қазақстан мыс кен өндірудің орасан зор қорына ие. Негізгі кен өндірісінің түрлерін мысты құмтастар (71%) және мыс-порфирлі (24%) құрайды. 1 сурет бойынша Қазақстанда мыс рудасы негізгі көлемде өндірілетін аймақты картадан белгіленіз.

Дескриптор Білім алушы

• атласқа қарап, Қазақстанның контурлық картасында минералды және табиғи ресурстардың орындарын белгілейді;

• полиметалды кендерді өндіру аймағын көрсетеді;

• Қазақстанда мыс рудасы негізгі көлемде өндірілетін аймақты картадан белгілейді.

66

ЖОБА
Бөлім/Тақырып:	7.4B Геологиялық химиялық қосылыстар
Оқу мақсаты	7.4.2.5 Табиғи ресурстарды өндіру үдерісінің қоршаған
	ортаға әсерін зерделеу.
Ойлау дағдыларының	Жоғары деңгей дағдылары
деңгейі
Бағалау критерийі	Білім алушы
	• Табиғи ресурстарды өндірудің қоршаған ортаға
Тапсырмалар	әсерін белгілеп, салдарын болжайды.

1-тапсырма

«Адамның қоршаған ортаға әсері» кестені толтырып, табиғи ресурстарды өндіретін өндірістік комплекстердің қоршаған ортаға тигізетін салдары туралы сипаттаңыз. Салдарлар әсерін азайтатын шараларды ойластырыңыз.

Табиғи ресурстарды өндіретін	Олардың қоршаған ортаға	Салдарлар әсерін
өндірістік комплекстер	салдары	азайтатын шаралар

Дескриптор Білім алушы

− кестені толтырып, табиғи ресурстарды өндіретін өндірістік комплекстерді атайды;

− өндірістік комплекстердің қоршаған ортаға тигізетін салдары туралы сипаттайды;

− салдарлар әсерін азайтатын шараларды жазады.

2-тапсырма

Жер қыртысындағы пайдалы қазбалардың өндірілуі тау-кен, ұңғымаларды бұрғылау, шахтаның дамуына байланысты. Әрбір әдіс қоршаған ортаға өз зиянын тигізетіні анық.

1. Пайдалы қазбаларды өндірудің қоршаған ортаға тигізетін кері әсерлерін атап жазыңыз________________________________________________________________

_______________________________________________________________________

b) Пайдалы қазбаларды өндірудің оң әсерлерін атап жазыңыз___________________

_______________________________________________________________________

67

ЖОБА

с) Пайдалы қазбаларды өндіру кезінде ауаны көп мөлшерді ластайтын газды атаңыз:

_______________________________________________________________________

_______________________________________________________________________

4. Бұл газ парниктік газдардың құрамына кіреді. Парниктік газдарды толықтырып жазыңыз:

_______________________________________________________________________

_______________________________________________________________________

4. Парниктік газдардың көбеюі қандай салдарға алып келеді?

_______________________________________________________________________

_______________________________________________________________________

Дескриптор Білім алушы

• қазбаларды өндіру нәтижесінде бөлінетін көмірқышқыл газының арту себептерін түсіндіреді;

• көмірқышқыл газы мөлшерін азайту әдістерін ұсынады;

• көмірқышқыл газының артуы ғаламдық жылынуға әкелетінін баяндайды.

68