Жасанды радиоактивті элементтердегі сәулелену (жылдық доза мөлшері)

Радииактивті заттрдан қорғаудың бірнеше жолдары бар. Олар физикалық, химиялық және биологиялық тәсілдер.

Физикалық тәсіл. Бұл тәсілдің ұйғаруы бойынша, дер кезінде қол-аяқты, денені жылы су мен жуып отыру керек. Қолға арнаулы түрде дайындалған перчаткаларды кию қажет. Қатты радиоактивті элементтердің бөлшектерінің кішкентай түйіршіктері ішкі органдарға өтіп кетпеуін қадағалап отыру керек.

Егер кішкентай бөлшектер ішкі органдарға өтсе, олар тез арада ағзадан шыға қоймайды. Әсіресе радий, уран, плутоний, стронций, иттрий және цирконий бөлшектері ағзаларға өтсе өте қауіпті ісіктер туғызуы мүмкін. Олар әртурлі радиоактивті сәулелер таратады. Цезий тез еритін тұздарды түзеді. Сөйтіп адам ағзаларының жұмсақ тканьдерінде жиналады да үнемі иондалған сәуленуді таратады.

Радиоактивті стронцийдің бөлшектерін адам ағзаларынан шығару оңай емес. Ситронцииді кальциймен ығыстырып шығаруға болады.

Тез еритін цезий — 137 бөлшектерін ағзалардан ығыстырып шығару үшін көп мөлшерде су ішу керек.

Радиоактивті элементтерді ағзалардан шығару үшін қымыздық сірке қышқылы мен лимон қышқылын көп мөлшерде пайдалану керек. С, Д витаминін ішу өте пайдалы. Әр түрлі шырындарды

211

пайдалану керек. Неше түрлі овощтарды (көкөніс) - сәбіз, редис, жеміс, жидектердің пайдалануға болады. Арақ-шарап ішуге болмайды. Олар радиацияның әрекетін күшейтіп жіберу мүмкін. Бірақ кейбір адамдар ұран өндіретін шахталарда істеп жүріп күніне азды-көпті арақ ішіп жүрген. Ол адам күні бүгінге дейін тірі. Ал арақ ішпеген оның әріптестері жарық дүниемен баяғы да қоштасқанын ол жіпке тізгендей етіп айтып беріп отырады. Біздіңше, азды-көпті арақ-шарап ішіп отырған жөн ғой деген ойдамыз.

Радиациядан қорғанудьщ химиялық және биологиялық жолдары. Радиацияға қарсы қолданатын препаратгарды радиопротектарлар деп аталады. Олар радиоактивті элементгердің сәулеленуінен қорғайды. Радиоактивті элеметтердің бөлшектерін ағзалардан шығару үшін неше түрлі химиялық препараттарды пайдаланады.

Олар ағзаларды радиациядан сақтап қалады. Иондалған сәулеленуді ем-дом ретінде пайдалануға болады. Дерттерге диагностика қою үшін де таңбаланған атомды пайдаланады.

Сәуле терапиясы мен қан, ауруларын емдеуге болады. Қауіпті ісіктерді де емдеу үшін бета-сәулесін пайдаланады. Адамдарды радиациялардан қорғау Қазақтан Республикасының алдында тұрған аса ірі проблемалар болып есептелінеді. Қазақстан Республикасында адамдардың денсаулығына өте үлкен көңіл бөлінеді. Әсіресе экологиялық апатқа ұшыраған аймақтарда тұратын халықтардың денсаулығы қатаң бақылауға алынған. Осы айтылғандарды корыта келе, радиация (сәуле) дертіне шалдықпау үшін халыққа, әсіресе, жеткіншектерге радиоэкологиядан жан-жақты білім және тәрбие беруді естен шығармауымыз керек.

212

1-сурет. Иондалған сәулеленудің заттарға өту қабілеттілігі әр түрлі (а, B, ү). а — сәулені тоқтатуға болады, оған бір парақ қағаз жеткілікті. р - сәулеленуді киім тұтып қалады ү — сәулеленудің әсерін үйлердің қабырғалары өткізбейді.

2-сурет. Радио және басқадай ақпаратты құралдардың хабарлауы бойынша радиациядан сақтанудың шараларын жүргізуге қамдану керек.

213

З-сурет. Үй қабырғалары радиацияны өткізбейді. Олардың әсерін бәсеңдетеді.

4-сурет. Желдеткішті жауып, есік, терезелерді бекітіп тастау керек. Сонда родон үйге кірмейді.

214

5-сурет. Далаға шықпастан ұзақ уақыт үйде отыру керек. Тек қана керек жағдайда ғана сыртқа шығу қажет. Жолдың жағасына, шөптерде және орманды араламау керек.

6-сурет. Былғарыдан жасалған киімдердің сыртын мұқият түрде тазалау керек. Шашты, тыныс жолдарын сақтау қажет. Әр түрлі матсриалдарды пайдалану керек. Шашты орамалмен орап тастау керек.

215

7-сурет. Ішетін ауыз судың қорын мол жинап алу керек. Су құбырларындағы суларды аз пайдалануға тырысу керек. Бұлақ, өзен суларын ішуге болмайды.

8-сурет. Иодисті калийді мезгіл-мезгіл пайдаланып отыру, тамақта пайда болатын дерттерден сақтандырады. Белгілі мөлшерде ғана пайдалану керек.

216

9.9. Өнер алды - қызыл тіл

Тіл - адамдардың бір-бірімен қатынас жасаудың З ұлттык сана-сезімнің теориялық негізі. Тілде толып философиялық, психологиялық амал-тәсілдер бар. Тіл адамдардың арасында түсінуді қарым-қатынасы қамтамасыз етеді. Тіл мәдениет және тарихтың куәсі, жаратылыстанудың көрсеткіші Тіл сезіміміздегі, арманымыздағы, ойымыздағы, әрекетіміздегі әсем сәулет өнерінің сөзге айналған әлемі.

Сүйгенімізді, жек көргенімізді, өкпемізді осы тіл арқылы жеткіземіз. Күнделікті өмірімізді тілмен көркейтеміз.

Жеке адам психологиясының да, қоғамдық ой-сананың да

дамып жетілуі үшін тілдің атқаратын рөлі ұшан-теңіз. Өнер алды

қызыл тіл" деді қазақ. Сондай-ақ қазақ елінің нақыл сөзінің

бірі-- "Тіл -'алмас, өткір семсер" дейді. “Сүйреңдеген жаман тіл,

сүйгеніңнен айырар" деп қазақ халқы бекерден-бекер айтпаған

Аз сөйлеп, көп ойлау, яғни үнем, логикаға жүгініп отыруда қазақ

елінің өзіне тән ерекше біркиелі қаситі. "Көп сөз күміс аз сөз

алтын" - деп түйіндеген. Қазақ елінің тарихында сөздің орны

ерекше. Бітпес даудың, шудың шешімі асыл, ақылды сөз болған.

Жер жүзінде не көп, тіл көп.

Жер шарында қаншама ұлт болса, соншама тіл бар. Жер жүзіндегі халықтар 2 мың тіл арқылы қарым-қатынас жасайды. Ал әр түрлі диалекті қаншама, десеңізші. Ол 10000-нан асады. Жер жүзінде негізінен алғанда 9 тіл бар. Олар: қытай, ағылшын, испан, хиндустан, орыс, араб, неміс, жапон, бенгал тілдері. Осы тілдердің әрқайсысымен жүз миллиондағанадамдар сөйлеседі. Ал португал итальян, француз, яван, пенджапт тілдерінің әр біреуімен 50 миллион адам бір-бірімен қатынас жасайды.

Үшінші мыңжылдықтың яғни осы уақытта жер шарында 6 млрд адам бар. Жаңадан дүниеге келген сәбилердің шінде қыз балаларға қарағанда, ер балалар көп екен, байқалады. Сондықтан да жер шарын да ер адамдар, әйел адамдарға қарғанда әр қашанда көп болады. Әсіресе Азия континентінде тұратын халықтар арасынан мұндай айырмашылық көп кездеседі. Яғни ер адамдар көп, әйел адамдар аз. Европада тұратын адамдлрдың арасында бұл сан керісінше: ер адамдар аз, әйел ададар ерлерден көп.

Жер Шарында адамдар бір келкі болып таралмаған. Жер шарының 1 км² құргақ жеріңде (Антарктиданы қоспағанда) 26

217

адам тұрады. Батыс Европа елдерінде 1 км¹ Азияның тығыз орналасқан аймақтарында 1 км' — 71) адам тіршілік етеді. Австралияға қарағанда, Америка мен Африкада халық онша тығыз емес. Океанияда адамдар өте аз тұрады. Бельгия мен Нидерландияда 1 км² жерде 300 адам, Ұлыбритания мен Германияға — 230, Италияда — 175, Францияда — 83, Швейцарияда — 18, Финляндияда — 13, Норвегияда — 12, Исландияда — 2 адам. Шығыс және оңтүстік Азияда Халық өте тығыз орналасқан. Жапониада 1 км² жерде 270 адам тіршілік ететін болса, Щриланкада (Цейлонда) - 180, Индияда — 160, Ганга өзенінің бойында (атырауында) және Ява аралында 1 км² құрғақ жерде 1000 адам тұрады. Оларға азық-түлік қайдан келеді?