9.7. Радиоактивті қалдықтардың адам денсаулығына әсері қандай?

Радиоактивті қалдықтар мен аз мөлшсрдегі радиация екеуі бірімен бірі тығыз байланыста болады. Радиоактивті қалдықтарды қауіпсіз түрде сақтау бүкіл жер жүзі бойынша әлі күнге дейін шешімі табылмай келе жатқан проблемалардын, бірі. Қазақстан Республикасы бойынша дүние жүзілік стандартқа сай келетін радиоактивті қалдықтарды сақтайтын бірде-бір орындар жоқ екенін ғалымдар мен мамандар жақсы біледі. Бәрімізге белгілі Қазақстан Республикасы уранды көп өндіретін мемлекеттердің бірі. Сонымен бірге уран өңдейтін кен-химия өнеркәсібінде кең орын алған. Семей полигонында қаншама радиоактивті элементтердің қалдықтары бар десеңізші.

Қазақстан Республикасы экология және биоресурстар министрлігінің мәлімдемесіне қарағанда қазақ жерінде 101 радиактивті қалдықтарды сақтайтын дүние жүзілік стандартқа сай келмейтін орын бар екені белгілі, онда осы күндс 225 млн тонна радиактивтілігі аз қалдықтар сақталынуда. Олардың жалпы радиактивтік күні 57,6 мың ки. Сонымен бірге түрлі жағдайларға пайдаланып келе жатқан 100 мың тонна радиоактивті заттар өндіретін орындар бар. Семей полигонының территориясында 5,8 млн тоннаға жететін радиактивті заттарды сақтайтын орын бар, сондай радиоактивті қосылыстар жер астында 6,5 млн тонна қалдық сақталынады. Олардың жойқын күші 11,8 мың Ки. Ресейде де көптеген радиоактивті қалдықтар сақталынады. Ол төменгі дозадағы радиоактивті заттардың қалдықтары. Олар ашық жерлерде сақталынады. Ресейдің Селябі қаласында радиоактивті қалдықтардың 1 млрд Ки сақталынып отырғаны туралы ғылыми деректер бар. Қазақстан Республикасы территориясында сақталатын радиоакгивті қалдықтардың бәрінде радиациялық сәулеленудің мөлшері аз болады. Радиоактивті үйінділер төбе-төбе болып үйіліп кез-келген далаларда жатады. Олар қысы-жазы

208

сауған жауын-шашын суларымен шайылып басқа аймақтарға аралып жататыны сөзсіз. Қазақ даласында ерсілі-қарсылы соққан селдерде, радиоактивті элементтері бар қалдықтарды ұшырып жетіп жататыны да сөзсіз. Америка Құрама штаттарында радиоактивті қалдықтардың мөлшері қаншама екені туралы толық ылыми деректержоқ. Тек қана кейінгі кезде оларды анықтау үшін ылыми зерттеу жұмыстары жүргізіліне бастады. Ол жұмыстарды жүргізу үшін үкімет 5 млрд доллар қаржы бөліп отыр. Ол жұмыстың қорытындылары 2005 жылы ғана жарыққа шығарғанын хабарлаған.

Иесіз, қараусыз жатқан радиоактивті элементтердің қалдықтары қаншама десеңізші. Олар биосфераға қаншама қауіп өндіретінін бір құдайдың өзі ғана біледі. Өйткені оны есептеп щығу мүмкін емес. Қазақстан Республикасы территориясындағы радиоактивті қалдықтардың толық картасы жасалынып, ол 22 том болып жарыққа шығуы мүмкін. Қазақстан Республикасында радиоактивті қалдықтарды сақтайтын қосымша түрде, бірнеше қоймалар жасалынуы жоспарланып отыр. Олар іске асама, жоқ болмаса қағаз түрінде қалама, ол жағын болжап айту қиын.

9.8. Радиациядан қорғанудың жолдары

Жыл өткен сайын адамдардың радиоактивті сәулеленумен зақымдануы көбеие түсуде. Өйткені жыл сайын атом электр станциялары салынып, олар іске қосылып жатыр. Сондай-ақ неше -түрлі тездеткіштер (ускорительдер) сыналып, атом бомбалары карылып жатады. Олардан қаншама радиоактивті сәулелер бөлініп шығып, адамзат баласына неше түрлі зиян келтірді десеңізші. Сондықтан да адамзат баласын радиоакциядан қорғау проблемасы осы кездегі кезек күттірмейтін проблемалардың біріне айналып отыр. Адамдарды радиациядан қорғау үшін неше түрлі киімдер тігуді қажет етеді. Олардың құрамында қорғасын болады. Ол гамма сәулесін тұтып қалып, адам денелеріне сәулені дартпайды.

Космостан келетін қосмостық сәулелерден практика жүзінде адамзат баласының қорғануға ешқандай мүмкіндігі жоқ. Ол 1000 см атмосфералық қабаттан лезде өтіп кетеді де жер шарына түгелдей тарайды. Космонавтыларды да космос сәулесін қорғау оңай шаруа емес екенідігін өмірдің өзі көрсетіп отыр.

Адамзат баласы Жер бетінде пайда болған кезден бастап, табиғи радиоактивті заттардан қажетті дозасын алып отырған,

209

әсіресе, радиоактивті сәулені жерден алады. Қалған бөлігі космос сәулесімен келеді. Жылына адам 200 мР радиация қабылдайды. Жер шарының әрбір аймақтарына тұратын халықтар әр мөлшерде радиация алады. Жылына жалпы алғанда 50-ден 1000 мР/радиация қабылдайды (20-таблица).

20-таблица

Иондалған суәлеленудің табиғи қайнар көзі

Нсгізгі қайнар көзі	Жылдық орта дозасы		Доза %
	Бәр	36
Космос (теңіз деңгейіндегі сәулелену)	30	0,10	15,3
Жер (қатты қабат, су, құрылыс материалдары)	50-30	0,5-1,3	68,8
Адам денесіңдегі радиоактивті элемснттердің мөлшері	30	0,30	15,1
Басқадай көз қоры	2	0,02	1
Жылдық орташа доза	200	2	-

Мемлекеттердің кейбір документтерінде радиацияның нағыз мөлшері белгіленген. Халықаралық деңгей бойынша қазіргі кезде адамдарға радиациялық доза 0,1 бәрден аспауы керек. Профес-сионал мамандар дайындау оқу орындарына ППД-ның (предельно допустимая доза) 5 бәрден аспауы тиіс, иондалған сәуле тарататын аймақта да тұратын адамдардың ағзасында радиациясының мөлшері 0,5 бәр болуы мүмкін.

70 жыл өмір сүрген адам әртүрлі радиациялық қайнар көздерінен 14-15 бәр алуы мүмкін. Бұл көрсеткіш ағзаларға онша қауіп төндіре қоймайтыны анықталған. Жер шарында тіршілік ететіл әрбір адам өзінің өмір сүру кезендерінде жылына 250-400 м бір радиация алатыны сезсіз (21-таблица).

210

21-таблица