8.5. Денсаулық және темекі шегу

Никотин - өсімдіктердс кең тараған у. Темекі түтінінің негізгі бөлігі. Таза күйінде сарғыш келген май сияқты сұйықтық, өзіне тән қолайсыз иісі болады.

Темекі шегудің ден саулыққа тигізер зияны орасан зор. Темекі тартқанда зат алмасу үрдісінің барлық түрлері зардап шегеді. Оттектің жеткіліксіздігі, қан ұю, холестерин деңгейінің өсуі, барлық ішкі секреция бездері қызметінің үрдісі бұзылады. Ер адамдардан жыныстық әлеуметтік кетеді. Бойжетксндср мен жас әйелдерде етеккір циклі бұзылады. Әсіресе темекі түтіні ұрық жәнс нәрестеге зиянды, никотин туар баланың жаңа шығын жетіліп келе жатқан орталық жүйке жүйесінің жасушыларына зиянын тигізеді. Жүктілік токсикоздың дамуына с-жеп соғатын факторлардың бірі темекі түтіні.

Кейінгі кезде темекі тартатын адамдардың саны өте көбейіп кетті. Осыған байланысты елім-жітім де көбейіп түр.

149

Темекі түтінімен созылмалы уланудан өлетін адамдардың саны басқа себептерге қарағанда бірнеше есе көп (Х.Қ.Сәтбаева және т.б.

Осылайша біздің Жер деп аталатын планетамызда тұратын адамзат баласының миллион өлетіндері әрбір 4 күн сайын маскүнем, әр 3 күн сайын автотранспорттық апатынан 1 құрбан, әр 3 күн сайын темекі түтінімен созылмалы уланудан 1 адам өмірмен қоштасып отырады.

8.6. Залалды дағдыдан құтылуға арналған профилактика

(Х.Қ.Сотбаева және т.б., 1999 еңбегінен алынды)

1. Әсіресе өскелең ұрпаққа есірткі қосылыстарды алуға тосқауьш қою және бұларға деген сұранысты азайту.

2. Зиянды дағдыларға деген үйірсектікке бой алдырайын деп жүрген тұлғалардағы өзгерістер ертерек байқалғанда, барлығымыз психологиялық-биологиялық, валеологиялық тосқауыл қоюға тырысу керек.

3. Барлық газет, журнал ақпарат құралдарының мүмкін болар ар-налары арқылы жүйелі үгіт-насихаттау (орталық телевизия, радио, интернет, баспасөз); бұл іске журналистерді араластыру керек.

4. Жастар арасында өткізілетін медициналық, педагогикалық-психологаялық жұмысқа адам ағзасына деген зиянды дағдылардың кесіліп түсіндіру проблемаларына ерекше назар қатыстыру керек.

Салауатты өмір сүрудің салтын үгіт-насихат жұмысын жүргізу ісі газет, журнал беттерінен көрінуі тиіс. Зиянды дағдылардың алдын алу тақырыбына арналған мақалалар, әңгімелер, лекциялар, кеңестер жүргізуге аса үлкен назар аудару керек. Темекі тарту проблемасына көп көңіл бөліну керек.

Осындай жұмыстардың басқа елдердегі өтілу тиімділігі жөнінде жан-жақты сөз ету керек. Әрине, наркотикалық заттарға жалпылама түрде тоқталу керек, темекі шегуді қойындар, арақ ішпендер деген үгіт-насихат жұмыстары қазіргі кезде оқу орындарында кең көлемде жүргізіліп жатыр деп айта алмаймыз.

8.7. Сауықтырудың көп таралған түрлері1

1. Психофизикалық жаттығулар. Ци-гун терапиясы. Психи-калық медицина.

¹ Х.Қ.Сотбаева, Ж.Б.Нілдібаева, З.С.Әбішева, Х.Х.Хасенова, Г.А.Беспалова, Н.С.Байжанова, С.Т.Әсембеков, Г.Д.Жетпісбаева, А.С.Қазыбаева "Валеология",

Алматы "Ғылым", 1999.

150

2. Қимыл белсенділігі ( ол туралы біз кең көлемде тоқталдық).

3. Тыныстық гимнастика.

4. Қолмен уқалау, сипау, массаж дене сегменттерін, бөлшек-терін, нүктелерін биологиялық-физиологиялық нүктелсрді адамның өзі сылап-сипау.

5. Шипалы өсімдіктер мен емдеу (фитотерапия).

6. Музыкалық терапия, вокал (ән) терапиясы.

7. Рефлексотерапия. Рефлексопрофилактика, урикулотерания, Су-Джок.

8. Медитациялар.

9. Организмді шынықтыру негіздері. Табиғи шынығу (күпмен, ауамен шынықтырудың негіздері, сумен сүртіну, шомылу, душ қабылдау, суда жүзу, қысқы жүзіс, монша, П.К.Ивановтың "Қарғаш" сауықтыру жүйесі.

10. С.А.Назарбаеваның "Өзіне өзі сену" методикасы.

Осы жоғарыда көрсетілген сауықтырудың көп таралған түрлерінің барлығына тоқталмай-ақ, олардың ішінде практикалық маңызы барларына тоқталып өтуді жөн көрдік.

1. Дәрілік өсімдіктердің шипалы қасиетіне айрықша тоқталу керек. Қазақстан жерінде аса қүнды дәрілік өсімдіктер өседі. Кейбір түрлері тек қазақ жерінде ғана өседі (эндомикалық) өсімдіктер, олардың түрі жүзден асады. Көпшілігі Шығыс Қазақстан облысының таулы аймақтарында өседі. Ал дәрмене жусаны Оңтүстік Қазақстан облысының территориясында өссді. Жер шарының еш аймақтарында ол әспейді. Одан өте бағалы дәрі өндіріледі. Ішектердегі құрттарды жояды.

2. Жен-Шенде өсуі мүмкін. Онда адаптегендік қасиет бар. Сон-дай-ақ, қызғылт Родиола, Қытай лимоны, левзея, аралия және т.б.

3. Жалпы нығайту, сергектендіру қасиеті бар өсімдіктер түрлері Қазақ жерінде қисапсыз көп. Мия (солодка) Қазақстанның барлық аймақтарында өседі, (череда), жоңышқа, люцерна, хмель, бақ-бақ (одуванчик); тарту (горец) шашыратқы (циркорий) және т.б.

4. Седативті өсімдіктер - пустырник (қау), валериапаесив-флора; көкпек т.б.

5. Ароматты өсімдіктер — пижма (мың жапырақ), шетен (рябина), терек, киікоты (маралий корень), раушан, горань, жалбыз (мята), қытай жуа (чеснок).

6. Тітіркендіргіш өсімдіктер — қарағай, шырша, горчица, қалампыр, бұрыш, розмарен.

Бұлардың бәрі медицина практикасында (фармакогнезияда) кең көлемде аремотерапия, арома профилактикада қолданылады.

151

Иісі ми қызметін жақсартады. Невроз дертіне шырша жапырағының сығындысы қолданылады. Раушан гүлі шаршаған адамды тез арада сергітіп жібсрсді.

7. Вакалотерапия. Музыка терапия. Ежелгі Қытайда кең көлемде қолданылған. Неше түрлі неврозды емдеген. Музыка дыбысы бірден-бір ем. Дәрігер-психотерапевт сыбызғыны көп мөлшерде пайдаланатыны байқалады.

8. Медитациялар. Оның мақсаты - тыныстау жаттығуларының мақсаттарымен сәйкес келеді. Ми қызметін жақсартады.