4.4. Ағза массасын қалыпты түрде сақтау

(Х.Қ.Сәтбаева және т.б. 1999) ұсыныстары

1. Мал майын тежеу немесе жемеу. Ол үшін күнделікті тағам мөлшерінде (рационында) мал майын, майлы ет, әсіресе семіз қой етін, майлы консервілерді жемеу керек. Аптасына 3-4 рет құс етін жеген дұрыс деп медиктер есептейді-

2. Крахмалы бар тағамдарды көп пайдалану. Көкөністерді көп мөлшерде жеген дұрыс. Қара нан, арпа нан, күріш, жүгері

89

қартоптардан жасалған тағамдарды ішу керек. Тамақтың ас тұзы аз мөлшерде болғаны ағзаға дұрыс.

3. Қантты аз мөлшерде пайдалану керек. Кәмпит, тәтті тоқаштарды, пирожное, торт, печенье және т.б. тәтті тамақ-тармен әуестенбеу керек.

4. Белсенді қимыл жасап, көп жүру керек. Диванда жатып алу адамды ешқашанда жақсылыққа апармайды. Көбіне жаяу жүрген дұрыс, өмірді ұзартады. Жүріс — өмір. Жүгірудің қажеті жоқ. Ауа өте қатты радиоактивті элсменттермен және басқадай ұлы қосылыстармен ластанып кеткен. Ағзаға онша пайда әкеледі деп айта алмаймыз. Спорт ойындарын ойнауға болады. Шаңғы тебуге болады. Тауда жүрген жақсы, Велисопед тебуге болады.

Ағза массасын өлшеп отырған жөн. Кейінгі кезде ағза массасын анықтауға Брок индексін пайдаланып келеді. Оның маңызы мынада (8-таблица).

Қалыпты масса (кг) — бой үзындығы.

8-таблица.

Дені сау балалардың бойының өсуі мен дене массасының

орта мөлшерімен алғандағы көрсеткіш

	Дененің массасы, кг		Бойы, см
	Ер балалар	Қыз балалар
1	10-11,5	9,1-10,8	73-79	72-77
2	12,4-13,7	11,7-14,1	85-92	82-90
3	13,7-16,1	13,1-16,7	92-99	91-99
4	15,5-18,9	14,4-17,9	98-107	95-106
5	17,4-221	16,5-20,4	105-116	104-114
6	19,7-24,1	19,0-23,5	111-121	111-120
7	21,6-27,9	21,5-27,5	118-129	118-129
8	24,1-31,3	24,2-30,8	125-135	124-134
9	26,1-34,9	26,6-35,6	128-141	128-140
10	30,0-38,4	30,2-38,7	135-147	134-147
11	32,1-40,9	31,7-42,5	138-149	138-152
12	36,7-49,1	38,4-50,0	143-158	146-160
13	39,3-53,0	43,3-54,4	149-165	151-163
14	45,4-56,8	46,5-55,5	155-170	154-167
15	50,4-62,7	50,3-58,5	159-175	156-167

- ұзындығы (Б — см) — 100, яғни (Б — 100 масса).

- бойы 165 см-ге дейін, Б — бойы масса (кг).

90

4.5. Тағам мен денсаулық арасындағы байланыс

Дерттердің көпшілігі қант диабеті, қан қысымы жоғарлауы, жүрек аурулары, тіс ауруы, қатерлі ісік, ми соқпасы (инсульт және толып кету) (семіру) дұрыс және жүйелі түрде тамақтандырудан пайда болады. Теңестірілмеген тағамдарды ішуден неше түрлі ауруларды өзіне таратып алуың мүмкін.

1. Тиімді тамақтану ағзаның айналаны қоршаған сыртқы орта факторларының зиянды әсеріне қарсы тұрарылқ қасиетін дамытатын маңызды тәсілдердің бірі.

2. Теңестірілген тағамдардың ролі.

3. Тағам мөлшерінде (рационында, қалаулы өнімдерде қант,

ас түзы және "майлар өте аз болуы керек. 4 мектепте болсын, жоғары оқу орындарында оқыған кезде жақсы оқуға дем

беретін тағамдар ішу керек.

4. Ішетін тамақ жас ерекшелігіне, профессияға, істейтін жү-мыстың категорияларына қарай сөйкестелінуі тиіс. Сонда ғана денсаулық зор байлыққа айналады.