Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Волкен масалалар китоби (Восстановлен).docx
Скачиваний:
1
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
2.94 Mб
Скачать

Электр ва магнетизм электр ва магнит бирликлари

Бирликлар халқаро системасининг ташкилий қисми электр ва магнит катталикларини ўлчаш учун белгиланган МҚСА (ГОСТ 8033-56) системасидир.

Бу системанинг асосий бирликлари метр (м), килограмм (кг), секунд (сек) ва ампер (а) дир. МҚСА системасининг ҳосилавий бирликлари физик катталиклар орасидаги боғланишни кўрсатувчи қонунга асосан келиб чиқади. Масалан» электр миқдорининг бирлнги кулон (к), ток кучи 1 бўлганда ўтказгичнинг кўндаланг кесимидан 1 сек да ўтаётган электр миқдори q= It тенгламадан аниқланади, яъни 1 к=1 * 1 сек. Потенциаллар айирмасининг бирлиги — вольт (в), Р=U*I тенгламадан аниқланади, бу ерда Р — токнииг қуввати. Бундан . Худди шу йўл билан қолган ҳосилавий катталикларнинг бирликларини МҚСА система дан топиш мумкин (12-жадвалга қаранг).

МҚСА бирликлар системасининг қўлланиши формулаларнинг рационализация қилиниши (соддалаштирилиши) билан боғлиқдир. Электр ва магнит ҳодисалари назариясига тегишли бўлган кўпчилик тенгламаларга сонли кўпайтувчи киради (масалан, Гаусс теоремаси, ясси конденсатор сиғими, соленоид ичидаги магнит майдони кучланганлиги ва ҳ. к.). Тенгламаларнинг рационализация қилиниши электротехника ва радиотехникада жуда кўп қўлланиладиган формулаларда бу кўпайтмани киритмасликни мақсад қилиб қўяди шу билан бирга, кўпайтувчи бошқа, кам қўлланиладиган, унинг қатнашиши геометрик мулоҳазалар билан тушунтирилиши мумкин бўлган формулаларга, киради. ГОСТ халқаро системадаги электр ва магнит бирликларини электромагнит майдони тенгламаларининг рациона­лизация қилинган шакли учун белгилади. Бунга -мос ҳолда III боб параграфларига тегишли кириш қисмидаги ҳамма тенгламалар рацибнализациялашган шаклда берилган.

ГОСТ 8033-56 да, МҚСА -системасидан ташқари, электр ва магнит ўлчовлари учун СГС системаси (Гаусс системаси) ни ҳам қўллаш мумкинлиги кўрсатилган. Шунинг учун масала шартларида берилган сон қийматлар ҳар доим МҚСА системада берилмайди. Бироқ, ягона системани қўллаш билан боғлиқ бўлган афзалликни эътиборга олиб, олдинги боблардаги каби, масалалар фақат МҚСА системасидаги бирликларда ечилади. Бунинг учун масалалар шартида бе­рилган сон қийматларни МКСА системадаги бирликларга айлантириш. зарур. 13- жадвалда ГОСТ 8033-56 га мувофиқ СГС ва МҚСА системаларидаги баъзи бирликлар орасидаги муносабат кўрсатилган.

СГС системада кўпчилик бирликларнинг номи бўлмаганлиги учун, бирор физик катталик бирлигнни шу система символига мос индекс билан ифодалаймиз.- Масалан, ток кучкнинг бирлиги СГСt билан, сиғим, бирлиги СГСс билан ва ҳ. к. ифодаланади.

12- жадвал

Миқдор ва унинг ифодаси

Бирликнн

аниқлашда

хизмат қилувчи

тенглами

Ўлчов

бирлиги

Бирликнннг қисқартирилган белгиси

Миқдорнинг

Ўлчамлиги

Асосий бирликлар

Узунлик l

метр

М

L

Масса т

килограмм

кг

М

Вақт t

секунд

сек

Т

Электр ток

ампер

а

I

Кучи I

Ҳосилавий бирликлар

Электр миқдори

Q=It

кулон ёки ампер-секунд

к(а-сек)

Тl

Электр силжишиниг оқими (электр индукция оқими)

кулон

к

Тl

Электр зарядининг чизиқли зичлиги

кулон бўлинган метр

к/м

L-1TI

Электр зарядининг сирт зичлиги

кулон бўлинган метр квадрат

к/м2

L-2TI

Электр силжиши (электр индукцияси)

бўлинган

метр квадрат

к/м2

L-2TI

Электр зарядининг ҳажм зичлиги

кулон бўлинган метр куб

к/м3

L-3TI

Потенциаллар айирмаси; электр юритувчи куч

вольт

в

L-2MT-3I-1

Электр майдонининг кучланганлиги

вольт бўлинган метр

в/м

LMT-3I-1

Электр қаршилиги

ом

Ом

L2MT-3I-a

Солиштирма электр каршилиги

ом-метр

ом*м

L3MT-3I-2

Электр сиғими

фарада

ф

L-2M-1T4I2

Ток зичлиги

ампер бўлинган метр квадрат

L-2I

Магнит индукциясининг оқими

вебер

L2MT-aI-1

Магнит индукцияси

тесла (квадрат -метрда вебер)

Тл

MT-aI-1

Индуктивлик

Генри

Гн

L2MT-aI-2

Магнит майдони кучланганлиги

Ампер бўлинган метр

L-1I

Токли контур (стрелка)нинг магнит моменти

Амперметр

квадрат

L2I

13-жадвалда электромагнит майдон тенгламаларининг рационализация қилинмаган шакли учун СГСсистемасидагн бирликлар билан рационализация қилинган шакли учун МҚСА системадаги бирликлар орасидаги муносабатлар берилган. Рационализация қилинмаган ва рационализация қилинган тенгламалар орасидаги боғланишня иловалардан қаралсин.

Мухитнинг нисбий диэлектрик киритувчанлиги ни киритамиз, бунда —муҳитаинг аосолют диэлектрик киритувчанлиги бўлиб, унинг сон қиймати муҳитнинг хоссасига ва бирликлар системасининг танланишига боғлиқ; — вакуумнинг диэлектрик киритувчанлиги. катталикни электрик доимий дейилиб, унинг сон қиймати фақат ўлчов бирлнклари системасининг танлаб олинишига боғлиқ. У ҳолда ҳамма тенгламаларда ўрнига сон Жиҳатидан унга тенг бўлган катталикни олишимиз мумкин, бунда электрик доимий ва — муҳитнинг вакуумга нисбатан диэлектрик киритувчанлик қиймати, яъни диэлектрик киритувчанликнинг жадвалдаги одатдаги қийматидир. СГС системасида = 1 ва . МКСА системасида

Миқдор

Ўлчов бирлиги ва унинг СИ бирликлари

билан боғланиши

Ток кучи ............

Электр миқдрри . .

Электр силжишининг оқими (электр индукция оқими)........

Электр силжиши (электростатик индукция)

Электр зарядинияг сирт эичлиги ..............

Потенциаллар айирмаси

Электр майдонининг

Кучланганлиги

Электр қаршилиги

Солиштирма электр қаршилиги

Электр сиғими . . .

Ток зичлиги ....

Магнит индукциясининг оқими

Магнит индукцияси

Индуктивлик ...

Магнит майдони кучланганлиги

И з о ҳ: Бу жадвалда ёруғлик тезлигининг бўшлиқдаги қиймати сантиметр бўлинган секунд билан ифодланган, яъни

Индуктивлик бирлигининг аниқловчи тенглама сифатида ёки тенгламани ёки Ф=LI (CГC системасида ) ни олиш мумкин. Биринчи тенгламадан эга бўламиз ва у ҳолда , бундан Бу муносабат ГОСТ 8033*56 га мос ҳолда 13-жадвалда келтирилган. Иккинчи тенглама олинганда эса ва у холда

Бундан 1СГСL=10-9 гн. Бу муносабат физика дарсларининг деярли =аммасида келтирилади. Балки ГОСТ охирги муносабатга асосан ўзгарар. Бу масала китобида СГСL бирлигидан фойдаланамиз, индуктивликни фақат СИ системасида бирликда – генрида ифодалаймиз.

Худди шунга ўхшаш муҳитнинг абсолют магнит киритувчанлиги ўрнига сон жиҳатидан унга тенг бўлган катталикни оламиз, бунда — магнит доимийси ва муҳитнинг вакуумга нисбатан магнит киритувчанлигининг қиймати, яъни магнит киритувчанлигининг одатдаги жадвалдаги қийматидир. СГС системасида

МКСА системасида