Сөйлеу әрекеттері

Адамдар өзара сөйлесу, түсінісу, пікір білдіру үшін адам өміріндегі күрделі үдеріс – тілдік қатынасқа түседі. Тілдік қатынастың маңыздылығына ғалым А.Байтұрсынов былайша тоқталған: “Тіл – адамның адамдық белгілерінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі. Осы дүниядағы адамдар тілінен айырылып, сөйлеуден қалса, қандай қиындық күйге түсер еді”.

Өмірде алуан түрлі құбылыстар бар. Олар: табиғат құбылыстар мен қоғамдық құбылыстар болып екіге бөлінеді. Тіл қоғамдық құбылыстардың қатарынан орын алады. Ол – қыр-сыры мол, күрделі құбылыс.

Жоғарыдағы пікірлерден тілдік қатынастың адам өміріндегі мағыздылығын көреміз.

Тілдік қатынасқа түсу үшін белгілі бір сөздерді, сөз тіркестерін, сөйлемді қолданамыз. Осылайша, адам тіл амалдарын пайдалану арқылы пікір, ой білдіреді. Демек, тілдік бірліктердің сыртқа шығып, қолданыста жүзеге асып, адамдар арасында қарым-қатынас жасауда көрініс табу формасын сөйлеу деп айтамыз. Сөйлеу – ойдың тілдік құралдар арқылы сыртқа шығуы.

Қазақ ғалымдарының ішінде сөйлеуге қатысты алғаш пікір айтқандар – А.Байтұрсынов пен Қ.Жұбанов.

А.Байтұрсынов өзінің “Тіл – құрал» атты еңбегінде: «Сөйлеу – адамның белгілі бір мәселеге қатысты толық, түсінікті ойын білдіреді”, – деп атап өткен болатын.

Ал Қ.Жұбанов: “Сөйлеген адам өзіне сөйлемейді, басқа біреуге сөйлейді. Мен не деп сөйлесем де, басқа біреуге өзімнің ойымнан хабар беру үшін сөйлеген болам. Сөйлеудегі мақсат – біреудің екінші біреуге өзінің ойын білдіруі”, – деп өз пікірін білдіреді.

Сөйлеу тек тіл бірліктерінің көмегімен сыртқа шығады. Оған Ф.Оразбаеваның мына бір пікірі дәлел: “Сөйлеу, әдетте, тіл дыбыстарынсыз және олардың айтылу, қабылдау үдерістерінен тыс болуы мүмкін емес”.

Сонымен жоғарыдағы пікірлерден шығатын қорытынды: сөйлеу дегеніміз – іштегі ойдың тілдік құралдар арқылы сыртқа шығуы.

Сөйлеу жоғары деңгейде жүзеге асу үшін сөйлеудің төрт әрекеті іске асуы керек.

Сөйлеу әрекеті – әр түрлі ғылым өкілдерін қызықтырған күрделі мәселе. Сөйлеу әрекетін көптеген авторлар белгілі бір хабарды, ойды, ақпаратты баяндау, яғни екінші біреуге жеткізу деп түсіндіреді. Немесе тілдік қарым-қатынас дегеніміз – адамдардың бір-бірімен тіл арқылы белгілі бір ақпаратпен пікір алмасу деген пікірді айтады. Осындай тәжірибелерге сүйене келіп, сөйлеу әрекетін төрт түрге бөліп қарастырамыз. Олар: оқылым, жазылым, тыңдалым, айтылым. Сөйлеу әрекетінің барлық түрлеріне тән ең басты көрсеткіш: ол – түсіну. Бір адам екінші бір адамның айтқанын түсінбесе, ұқпаса, онда пікірлесу де, сөйлесу де жүзеге аспайды. Сөйлеу әркетіне қатысты айту да, оқу да, жазу да, есту де, белгілі бір хабарланған, баяндалған ойды түсінуге негізделеді.

Сөйлеу әрекетінің екі түрін – тыңдалым, айтылым– тілдесудің ауызша түріне, екі түрін – оқылым мен жазылымды – жазу түріне жатқызады. Ауызша тілдесу кезінде есту арқылы қабылданса, жазбаша тілдесу кезіндегі ақпарат көру арқылы қабылданады. Сондықтан жазбаша тілдесу көру арқылы қабылданып, түсіну дағдысын талап етсе, ауызша тілдесу тыңдай отырып, қабылдап, түсініп, жауап беру дағдысын талап етеді.

Сөйлеу әрекетінің екі түрін өнімді әрекетке, екі түрін баяндау әрекетіне жатқызады. Өнімді талдау кезінде өз сөзін өзі құрайды, басқаша айтқанда, өзі білетін, өзіне таныс сөздерден таңдай отырып, өзі құрастырады. Ал баяндау әрекетінде тыңдап немесе оқып отырған адам айтушы мен жазушыдан келген ақпаратты оқи, тыңдай отырып, бақылап, барлап, қорытып барып жауап береді. Оның беретін жауабы өзіне келген ақпаратқа тәуелді.

Сөйлеу әрекетінің төрт түріне оқыту төмендегі қажеттіліктерді талап етеді:

1. Сөйлеу әрекетінің әрбір түрі өзбетінше іске асады. Алайда әрқайсысы өзіне қажет дағдылардың дамуын талап етеді.

2. Сөйлеу әрекетінің ауызша түрлеріне ауызша, жазбаша түрлеріне жазбаша жұмыс түрлері арқылы бақылау орнату қажет.

3. Оқыту кезінде оқыту мақсатына сәйкес сөйлеу әрекетінің бір түрінің ерекше басым екендігіне қарамастан, сабақтың тиімді өтуі үшін мұғалімнің сөйлеу әрекетінің төрт түрін шеберлікпен үйлестіре білуді талап етеді.

Оқушының сөйлеу әрекетінің түрлерін меңгеруі туралы:

а) оқушының өзге тілде жаза білуі дегеніміз – өз ойын, пікірін жазбаша бере білуі, бірақ ол оқулықтан немесе басқа бір дайын дүниеден әртүрлі тапсырмасы бар жаттығуларды орындау немесе көшіріп жазып алу емес;

ә) оқушының өзге тілде оқи білуі дегеніміз – оқытудың әр деңгейі талап ететін оқу түрлерін (қарап оқу, түсініп оқу, ізденіп оқу), оқи отырып түсіну нормаларын меңгеруі деген сөз. Алайда ол дайын мәтінді қатесіз, мүдірмей дауыстап оқып шығу емес. Егер қатесіз, мүдірмей, дауыстап оқуды ғана меңгерсе, онда ол техникалық дағдыны ғана меңгерген болып шығады.

б) оқушының өзге тілде сөйлей білуі дегеніміз – оқытудың әр деңгейі талап ететін сұхбаттасу нормаларын меңгеруі. Оқыған немесе оқыған мәтін мазмұнын оқытудың әр деңгейі талап ететін мазмұндау нормалары бойынша айтып бере білуі. Бірақ ол оқушының мәтін мазмұнын жаттап алып айтып беруі немесе дайын сұхбаттарды жаттап алып айтып беруі емес. Бұл сөйлей алу немесе сөйлеу емес, бұл тек сөйлеу дағдысының дамуын ғана көрсетеді. Кез келген тақырыпта, кез келген адамның сұрағына жауап беріп, өз ойын, өз пікірін ашық айта білуі. Яғни бұл әртүрлі тақырыптағы диалогтарды жаттап алып, тілдесу емес. Еркін тілдесуіге түсу үшін оқушы тілді еркін меңгеруі керек.

в) оқушының өзге тілде тыңдау алуы дегеніміз – тыңдаған сұхбатты түсініп, баяндай білуі. Бұл тек қана алдын ала жаттап алған сұхбатты тыңдай сала айтып беруі емес. Ол тек тыңдауға қажетті дағдының қалыптасуына ғана көмектеседі.

Оқылым – графикалық таңбалар арқылы қағаз бетіне түскен сөздер мен тіркестердердің мағынасы мен мазмұнын ой мен сананың нәтижесінде қабылдай отырып, сауатты, дұрыс, мәнерлеп, ұғынықты оқу және одан қажетті деректі түсініп, сұрыптап алу. Оқылым, біріншіден, ой мен мидың бірлескен жұмысына байланысты болады, екіншіден, жазылған графикалық таңбалардың тізбегін дұрыс танып білуге қатысты, үшіншіден, мұнда осы таңбалардың ішкі мән-мағынасын дұрыс түсінудің мәні зор. Осындай ерекшеліктер іске асқан жағдайда ғана оқылған материалдан керек ақпараттар жинақталып алынып, оқушының қажетіне жарайды.

Сөйлеу әрекетінің ерекше бір түрі ретінде оқылымның маңызы: 1) тіл үйренуші оқылым арқылы бүкіл тілдік қатынасқа қажетті ақпараттан хабардар болады және оны тілдік қарым-қатынаста керегіне жаратады; 2) оқылымның нәтижесінде әдеби, мәдени, әлеуметтік салалардағы жылдар бойы жиналған адамзаттық тәжірибелер бір кезеңнен екінші кезеңге өтіп, адамдардың қарым-қатынасын жетілдіреді, білімін арттырады, ішкі ой-санасын байытады. Ойлау қабілеті мықты дамыған адамның сөйлеу қабілеті де ерекше болады; 3) оқылым әрекеті арқылы көңілге түйгенін тіл үйретуші жинақтайды, сұрыптайды, тұжырымдайды. Мұның өзі уақыт өте келе сарапқа түсіп, өмірде, ғылым мен техникада жаңа ізденістердің шығуына жол ашады. Адамның қоғамдағы рөлі артады, коммуникация үдерісі дамиды. Оқылым үдерісінде 4 негізгі компонент үздіксіз қатысып отырады: 1) көру мүшелері; 2) ойлау мүшелері; 3) тілдік тұлғалардың таңбалық тізбегі; 4) қатысымдық тұлғалардың мағыналық тізбегі. Сонымен қатар бірнеше қосымша компоненттер қатар жұмыс істейді: 1) дыбыстау мүшелерінің қимыл-қозғалысы; 2) дауыстап оқу; 3) есту мүшелерінің жұмысы; 4) тілдік материалдар жиынтығы.

Тіл үйрету барысында жүргізілетін оқуды әдіскерлер бірнеше түрге бөледі: аналитикалық оқу, синтетикалық оқу, дайындықты оқу, дайындықсыз оқу, аударма арқылы оқу, аудармасыз оқу, негізгі оқу, қосымша оқу, танымдық оқылым, зерделік оқылым, ізденімдік оқылым, көрсетімдік оқылым. Оқылым 2 түрлі формада жүзеге асады. Бірі – іштей оқу, екіншісі – дауыстап оқу. Дауыстап оқу жылдамдығына қарай тез оқу және баяу оқу деп те бөлінеді.

Айтылым – адамдар арасындағы тілдік қатынасты жүзеге асыратын сөйлесім әрекетінің бір түрі. Ол – тілдік қарым-қатынас барысында адамның өз ойын жарыққа шығару үдерісі, өз сөзін екінші біреуге ұғынықты етіп жеткізу.

Оқушыны қазақ тілінде ойын ауызша жеткізе білуге үйрету деген – ең алдымен өмірде оны екінші адаммен түсінісе білуге үйрету, ойын ауызша жеткізіп қана қоймай, оған жауап ала білуге, өзара ұғынысуға, тілдік қарым-қатынас жасай білуге үйрету деген сөз.

Айтылым әрекетіне қатысты ең маңызды мәселе – сөзді дұрыс айта білудің заңдылықтарын және қалыптасқан нормаларын меңгеру. Бұл туралы тілші ғалым Р.Сыздықованың түйген ойларының қай-қайсысы болсын тіл үйренушіге де оқытушыға да тиімді.

Айтылым үдерісін меңгеру үшін мынадай жағдайларды ескеру қажет: 1) үйренетін тілде сөйлеуге деген қажеттілік; 2) қоршаған орта жағдайының әсері; 3) жеке бастың қабілетін ескеру; 4) сөйлеудің түпкі мақсатын айқындау.

Сонымен, айтылым – санамен қабылданатын сыртқы дүниенің әсерін ауызша сөйлеу арқылы жарыққа шығаратын, қатысымдық тұлғаларды қамтитын күрделі сөйлесім әрекеті.

Жазылым термині – «жазу» деген мағынаны емес, «жаза білу, ойыңды басқа біреуге түсінікті болу үшін, қағаз бетінде сауатты жеткізе білу» дегенді білдіреді. Жазылым – тілдік тұлғалардың графикалық, фонемалық жүйесіне негізделген: лингвистикалық, психологиялық, физиологиялық, әдістемелік ерекшеліктерге қатысты тілдік материалдың мазмұны мен формасын бірдей қамтитын адамдардың ұзақ мерзімдегі қарым-қатынасына мүмкіндік жасайтын күрделі тарихи әрекет. Жазылым, біріншіден, әріптің, сөздің графикалық таңбасы арқылы іске асады; екіншіден, бұл графикалық таңбалар белгілі бір фонемалық, мағыналық қасиетке ие болады; үшіншіден, жазылым құбылысында сөйлесім әрекетінің барлық түрі қатысады; төртіншіден, жазу үстінде тіл үйренуші адам сөйлемнің мазмұн-мағынасына ғана емес, формасына да көңіл аударуға мәжбүр болады; бесіншіден, жазылым қағаз бетіне түскен материалдың түсінікті, жүйелі болуына тікелей байланысты жүзеге асырады. Ғалымдардың қалыптасқан пікір бойынша, жазылым үш бөліктен құралады: а) себеп-салдарлық; ә) аналитикалық-синтетикалық; б) орындалымдық. Ф.Ш.Оразбаеваның пікірінше, жазылым бірнеше құрылымдық кезеңнен тұрады да, көпсалалы болады: 1) қажеттіліктен пайда болатын себеп; 2) себептің ойда, санада бейнеленуі; 3) ойдың сөз арқылы тізбектелуі; 4) сөздің графикалық әріптермен таңбалануы; 5) жазудың екінші адамға түсінікті болып, берілген хабарды білдіруі. Жазылымның лингвистикалық мазмұнын белгілейтін мәселелер мыналар: 1) графика; 2) орфографика; 3) жазып алу; 4) жазбаша сөйлеу.

Тыңдалым – «аудирование» деген терминнің білдіретін мағынасы – есту арқылы түсіну. Бұл термин айтылған не техникалық аппараттарға жазылған аудиомәтіндегі сөздерді, сөйлемдерді тыңдай білудің нәтижесінде қабылдау және түсіну деген ұғымды білдіреді. Тыңдалымды жете меңгеру оған қатысты мынадай белгілерді үйретумен байланысты: 1) басқа дыбыстардан тілдік дыбыс толқынын, олардың ерекшеліктерін ажырата білу; 2) аудиолық тілдік тұлғалардың мағынасы мен мәнін дұрыс қабылдай білу; 3) мәтіннен қажетті деректі тауып, пайдалана білу; 4) тыңдалымға қатысты негізгі көрсеткіштерді жан-жақты меңгеру. Тілді үйретуде тыңдалымның маңызы мен ерекшелігін белгілейтін ең басты көрсеткіш – тыңдалымға арналған мәтін, яғни аудиомәтін. Тілді үйрету барысында тыңдалымның сапалы болуы екі факторға байланысты: а) объективтік фактор, ә) субъективтік фактор. Тыңдалымға арналған мәтін әртүрлі ерекшелігіне сай таңдалады. 1) үйренетін тілдің айрықша белгілері мен тілдік ерекшелігіне қарай; 2) тақырыбына қарай; 3) мазмұнына қарай; 4) қатысымдық тұлғалардың құрылымына қарай. Мәтінмен жұмыс хабарды түсіну дәрежесіне қарай әр түрлі мақсатты көздейді: а) мазмұнды толық түсіну; ә) ең басты ойды түсіну; б) бөлшектеп түсіну; в) ақпаратты өз қажетіне қарай нақтылап түсу.

Тыңдалымды жете меңгеру үшін қойылатын талаптар: 1) тыңдауға ұсынылатын мәтінде, әңгімеде, пікірде айтылатын басты ой түсінуге жеңіл болуы керек; 2) үннің ырғағы мен әуені дұрыс естілуі қажет; 3) тілді жақсы үйрену үшін, тыңдалым бірінші сабақтан бастап үздіксіз жүргізілуі тиіс; 4) оқушының тілге қатысты білімі мен дайындығы ескерілген жөн; 5) тыңдалымға қатысты жұмыстардың бәрі бақылауға алынған дұрыс.

Тыңдалымды меңгерудің әдістемелік екі жолы бар: а) нақты көрініс арқылы; ә) көрнекілік арқылы. Үйренуші мен үйретушінің көзбе-көз не бірін-бірі көрмей қарым-қатынаста болу ыңғайына қарай тыңдалым екі түрге бөлінеді: біріншісі – тіке тыңдалым, екіншісі – аралық тыңдалым.

II. Бөлім