29. Бас миының қаңқасы. Бас миы қаңқасының құрылысы

Бас сүйек қаңқасын тұтас алып қарағанда,астыңғы жағы –негіз немесе түбі,ал үстіңгі жағы ми қақпағы немесе ми күмбезі деп аталады.Ми күмбезі маңдай сүйегімен,екі төбе сүйекпен қоршалып жатады.Бастағы қаңқа сүйектері мыналар:артқы жағында-шүйде сүйек,алдыңғы жағында-маңдай сүйек пен тор сүйек,ортада-сына тәрізді сүйек,ал сына тәрізді сүйек пен шүйде сүйектердің арасында екі жағынан екі самай сүйегі орналасады.Осы сегіз сүйектен ми сауытының қуысы түзіледі.Ми күмбезінің маңдай алды-шүйде,екі бүйірі-төбе төмпегі,ең биігі-төбе деп аталады.Бастағы сүйектер жіктесе бірігіп,көптеген сайлар,жүлгелер,қуыстар мен тесіктер түзеді.

Бас қаңқасын тұтас қарағанда сүйектерің орналасуы әр қилы болады.Бас сүйекті үстінен,яғни төбесінен қарасаң-күмбезінің астынан қарасаң-түбі,алдыңғы жағынан қарасаң –бет бөлігін, арт жағынан қарасаң-шүйдесін,екі қапталынан қарасаң шұңқырлар мен тесіктерді көруге болады.

Мисауытының күмбезінен екі төбе сүйегі біріккен жерден жебе жіктігі,маңдай жазығында жебе жікке тік жатқан төбе мен маңдай сүйектерін біріктірген тәж жігін шүйде мен төбе сүйектерін біріктіретін ламбада жігін,күмбездің екі қапталынан самай,төбе және маңдай сүйектеріне тістестіріп біріктіретін жікті көре аламыз.

Бас қаңқасының алдыңғы жағынан немесе бет бөлімінен қарғанда мұрын қуысы,екі көзшарасы, ал бүйірінен қарғанда самай шұңқыры,самай асты шұңқыры,қанат-таңдай шұңқыры көрінеді.

Бас қаңқасының негізі немесе түбі.

Құрылысы өте күрделі болғандықтан,бас қаңқасының негізінің сыртқы және ішкі бітімін жеке-жеке қарстырамыз.

Бас қаңқасының сыртқы бітімі астыңғы жақсүйекті ажырату арқылы ғана зерттеледі.Оның негізгі:алдыңғы,ортаңғы және артқы деп үш бөлікке бөлінеді.

Алдыңғы бөлік қатты таңдайдан және үстіңгі жақ сүйектегі тіс ұясының жоғасынан құралады.Осы бөліктегі таңдай артында оның көлденең жігі,ал ортасында таңдайдың аралық жігі болады.Күректіс тесігі күректіс маңында,ал таңдайдың үлкен тесігі таңдайдағы көлденең жіктің артында,азу тіске жақын орналасады.

Ортаңғы бөлігі қатты таңдайдың артқы жиегінен шүйде сүйегінің үлкен тесігінің алдыңғы жиегіне дейінгі аралықты қамтиды.Шүйде ұңғылының алдында сына тәрізді сүйектің денесімен ұласатын шүйде сүйектің қарақұс (базаляр) бөлігі болады.Осы жерден самай сүйектің пирамида бөлігіндегі төменгі беті,ондағы ұйқы өзегінің сыртқы тесігі,бұлшықетті-түтікті өзек,мойындырық шұңқыры,мойындырық тесігі,біз тәрізді өсінді,солардың арасынан біз-емізік тесігі,самайдың дабыл бөлігіндегі сыртқы дыбыс тесігі анық көрінеді.Самай сүйегінде астыңғы жақ сүйек шұңқыры және оның алдында буын төбесі болады.Самай мен сына тәрізді сүйектің үлкен қанаты байланысатын маңда кішкене арқа және сопақ тесіктер бар.Самай пирамидасы мен шүйде сүйектің арасын пирамида – шүйде саңылауы,ал сына сүйектің үлкен қанаты мен пирамиданың арасын сына –пирамида саңылауы ажыратып тұрады.Пирамиданың дәл ұшында,дәл осы бөлікте жырық орналасады.

Артқы бөлігі ми сауытын түзетін шүйде,самай,сына тірзді сүйектердің сыртқы беттерінен басталып,шүйде ұңғылын қамти шүйденің желке сызықтарына дейін жетеді.

Таңдай сүйегі- бас қаңқасындағы мұрын,ауыз,көзшарасы қуыстары мен қанат-таңдай шұңқырын түзуге қатысатын жұп сүйек.Таңдай сүйегі біріне-бірі тік жалғасқан көлденең және тік табақшалардан тұрады.

Астыңғы кеуілжір немесе мұрынның төменгі қалқаны- жоғары жиекпен мұрын қуысының бүйір қабырғасына және таңдай сүйегімен тік қабықшасына бекіп,ортаңғы мұрын жолын төменгі мұрын жолынан бөліп тұратын жұқа табақшалы жұп сүйек.Астыңғы кеуілжірдің төменгі жиегі сыртқа қарай қайқиып бос тұрады.Оның жоғарғы жиегінен үстіңгі жақсүйек өсіндісі,көзжас өсіндісі және тор өсіндісі шығады.

Кеңсірік сүйек немесе өре сүйек-мұрын қуысының ішінде орналасқан трапеция тәрізді жұқа жұп сүйек.Оның алдыңғы жиегі тор сүйектің тік табақшасының төменгі жиегімен бірігіп,артқы жиегі мұрын қуысында бос тұрады және оның аңқа бөлігіндегі апанын екіге бөліп тұрады.Кеңсеріктің үстіңгі жағының артқы жиегі қалың келеді және ол қанат тәрізді екіге ажырайды,осы айырыққа сына сүйегі қырының имек жері кірігеді.Мұрын қуысын екіге бөліп тұратын перденің артқы сүйекті бөлігі кеңсерік сүйегінен түзіледі.

Мұрын сүйегі – пішіні төрт бұрышты жұқа табақшаға ұқсас жұп сүйек,екі сүйек қосылып,мұрын үстін түзуге қатысады.Жұқа табақшалардың жиегімен маңдай сүйегінің мұрын бөлігі жалғасып,сыртқы жиегі үстіңгі жақсүйектің маңдай өсіндісін,ал төменгі жиегі мұрынның бос қуысының алмұрт тәрізід жармасын түзеді.

Көз жасы сүйегі –маңдай,тор, үстіңгі жақ сүйектермен шектесіп,көзшарасының ортаңғы қабырғасын түзетін кішкене жұп сүйек.Көзжасы сүйегінің сыртқы бетінде артқы қыры болады,ал қырдың төменгі ұшы қармақ тәрізденіп кетеді.Қырдың алдыңғы жүлгесі үстіңгі жақсүйектің осындай жүлгесімен қосылып,көз жасы қапшығының шұңқырын құрайды.

Әлпет немесе бет сүйегі –бет бөлігінің бүйір жағын құрайтын жұп сүйек.Адамның бет –әлпеті пішінін айқындап,келістіріп тұрады.Ол маңдай өсінідісінен және самай өсіндісінен құралады,ал бұлар аттас сүйектердің өсінділерімен ұласады.Самай және бет сүйегі өсінділерінің қосылуынан әлпет доғасы түзіледі.Әлпет сүйегінің үш беті бар:сыртқы беті-төбешіктер жиектейді,самай беті-самай шеңберін түзуге қатысады,көзшарасы беті-көзшарасының сыртқы төменгі қабырғасы мен көзшарасының сыртқы жағын құрады.Оның көзшарасы бетіндегі әлпет көзшарасы тесігінен әлпет сүйегінің ішіне қарай өзек кетеді.Ол өзек екіге бөлінеді де біреуі әлпет сүйегінің сыртқы бетіне өтеді,екіншісі әлпет сүйегін тесіп,самай бетіне шығады.

Бас қаңқасы негізінің ішкі беті ми сауытының күмбезін арамен кесіп,бөліп алғанда ғана анық көрінеді.Алдыңғы,орта және артқы шұңқырлар қаңқа негізінің ішкі бетін немесе үстіңгі бетін бөліп тұрады.

Алдыңғы ойыс бассүйектің ішкі бетіндегі алдыңғы бөлікті қамтып жатады,маңдай сүйектегі көзшарасы бөлігі мен тор сүйектің тор табақшасы мен кіші қанаттан құралады. Мұрын қуысына тор сүйектің табақшасындағы тесіктерден 30-ға жуық иіс сезу жүйкелері келеді.Ми сыңарларының маңдай бөлігі алдыңғы ойыста орналасады.Тор сүйекте әтеш айдары,оның алдында ін тесік және маңдай қыры болады.

Ортаңғы ойыс сына тәрізіді сүйектің денесінен,оның үлкен қанатынан,самай сүйектегі пирамида бөлігінің алдыңғы бетінен және қабыршақ бөлігінің біраз жерінен құралады.Сына тәрізді сүйектің қанаты алдыңғы ортаңғы ойыстардың шекарасы іспеттес.Бұл ойысты артқы ойыстан пирамиданың доғарғы жиегі мен түрік өршігінің арқасы бөліп тұрады.Сөйтіп,ортаңғы ойыс қаңқа ішкі бетінің екі бүйірі мен орталық бөлігін толық қамтиды.Осы ойыстың екі бүйір бөлігінде мидың самай бөлігі орналасады.Ұйқы артериясы мен қантамырлары түрік өршегінің айналасындағы сайлар мен тесіктерден өтеді.

Түрік өршегінің алдындағы айқас жүлге оң және сол көру өзекшелеріне жалғасады.Көру жүйкесінің Iiжұбы солардан өтеді.Сына тәрізіді сүйек денесінің екі бүйірінде екі ұйқы жүлгесі,ал пирамиданың ұшында жырық тесік болады.Сына тәрізід сүйектің үлкен және кішкене қанатының арасындағы көзшарасының жоғарғы саңылауы міне осы жерден көрінеді.Одан ми жүйкелерінің көзді қимылдататын жүйкесінің III жұбы,шығыр жүйкенің Ivжұбы,көзді аударатын жүйкенің VI жұбы,үшкіл жүйкенің бірінші тармағында Vжұбы –көз жүйкесі өтеді.Дөңгелек тесік осы саңылаудың артында орналасады,одан үшкіл жүйкенің екінші тармағы,ал оның қасындағы сопақ тесіктен үшкіл жүйкенің үшінші тармағы астыңғы жақ сүйек жүйкесі өтеді.Үлкен қанаттың артқы жиегінде кішкене арқа тесігінен ми сауытына ми қабығының артериясы кіреді.Ортаңғы шұңқыр самай сүйегінің пирамида бөлігіндегі алдыңғы бетте жатады.

Артқы ойыс шүйде сүйегінен,самайдың жарым-жартысындағы емізік бөлігінен және сына тәрізді сүйектің артқы қарақұс бөлігінен құралады.Мишық,ми көпіршесі және сопақша ми артқы ойыста орналасады.Ойыстың ортасынан шүйде ұңғылын көреміз,оның екі бүйірінде тіл асты жүйкесінің тесіктері мен тамыр тесіктері болады.Қарақұс ішкі жағынан ылдиланып,сына тәрізді сүйектің денесіне ұласады.Ішкі дыбыс тесігі артқы ойықтың екі жағынан ашылады,ал одан кіреберіс құрыш жүйкесінің VIII жұбы шығады.Сол сияқты осы арадағы мойындырық тесігінен тіл-жұтқыншақтың IX жұбы,көзбе жүйкенің Xжұбы және қосымша жүйкелердің XI жұбы өтеді.Ми сауытынан шығатын мойындырық венасы да осы тесік арқылы жүреді.