- •1. Адамзат баласының Жер бетінде пайда болуы жөніндегі көзқарастар.
- •2.1867-1868Жж. «Уақытша ереже» мен 1886-1891жж. «Ережелердің» арасындағы өзгерістер.
- •3.1920-1924 Жылдары Қазақ акср- інің құрамына біріктірілген Қазақ жерлерінің аумақтарын картадан белгілеңіз. Қандай әкімшілік- аймақтардың кіргенін анықтаңыз.
- •Жауабы:
- •1.Адам баласының биологиялық даму эволюциясы мен әлеуметтік ұйым формалары қалыптасуын талдаңыз.
- •2.Қарқаралы петициясы және оның тарихи маңызы.
- •3.Хvііі ғасырдағы патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы ұлт-азаттық көтерілістер орын алған аумақтарды белгілеңіз және олардың маңызын анықтаңыз.
- •1.Түрік дәуірі .«Түрік» атауы туралы пікірлер.
- •2.1921-1922Ж. Және 1930-1932 жылдардағы Қазақстандағы аштықтың зардаптарын салыстырыңыз.
- •3.Хіх ғасырдағы патша үкіметінің отарлау саясатына қарсы ұлт-азаттық көтерілістер орын алған аумақтарды белгілеңіз және олардың маңызын анықтаңыз.
- •Жауабы:
- •1.Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің басқа көтерілістерден айырмашылығы .
- •2.1979Ж. Целиноград оқиғасы мен 1986ж. Желтоқсан көтерілісін салыстырып, ерекшеліктерін анықтаңдар.
- •3.Есік қорғанынан табылған сақ ханзадасының баскиімі мен Қарғалы шатқалынан табылған тәтіде бейнеленген ортақ белгілерді және айырмашылықтарды анықтаңыз.
- •Жауабы:
- •Қаңлы мемлекеті (әкімшілік шекарасы, қоғамдық құрылысы, сыртқы саясаты, мәдениеті.)
- •2.1916 Жылғы көтерілісті 1929-1931 жылдардағы көтеріліспен салыстырып, ұқсастықтарын анықтаңыз.
- •3.Ұлы Жібек жолының Қазақстан жері арқылы өткен тармақтары және ортағасырлық қалаларды картадан белгілеңіз.
- •Жауабы:
- •Андрон мәдениеті туралы мәліметтерді талдаңыз.
- •2.Қазақстан Республикасының ұзақ мерзімдік даму бағдарламалары “Қазақстан – 2030„ және “Қазақстан – 2050„ стратегияларына салыстырыңыз.
- •3.1867-1868 Жылдардағы реформалар бойынша қазақ жерінде құрылған генерал - губернаторлықтар мен олардың құрамына кірген облыстарды картаға белгілеңіз.
- •Жауабы:
- •1.Әбу Насыр әл-Фарабидің әлемдік мәдениетке қосқан үлесі.
- •2.«Алаш» партиясы.«Алаш» партиясының бағдарламасындағы басты мәселелер.
- •3.Сақтардың құрамына кірген тайпалар және олардың қоныстанған аймақтарын картаға белгілеңіз.
- •Беғазы-Дәндібай мәдениеті және оның ерекшеліктері.
- •3.1916 Жылғы ұлт-азаттық көтеріліс болған жерлерді картаға белгілеңіз
- •Жауабы:
- •1.Ұлы Жібек жолының Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік-саяси тарихындағы рөлі.
- •2.Қазақ акср-нің құрылуының тарихи маңызы.
- •3.Есік қорғанынан табылған алтын адаммен Шілікті қорғанынан табылған алтын адамның ортақ белгілері мен айырмашылықтары.
- •Жауабы:
- •1.Түріктердің рухани мәдениеті (жазба ескерткіштері, діни наным-сенімдері)
- •2.Түркістан (Қоқан) автономиясының құрылуы және оның тарихи маңызы.
- •3.Қазақ жүздерінің (Ұлы, Орта, Кіші жүздер) орналасу аумақтарын картаға белгілеңіз.
- •Қарлұқ қағанаты.(Территориясы, этникалық құрамы, саяси тарихы туралы деректер).
- •2.Ұлы Отан Соғысынан кейінгі жылдардағы мәдениет, ғылым және ондағы келеңсіз жағдайлар. Е.Бекмаханов, м.Әуезов, қ.Сәтпаевтің тағдырларын талдаңыз.
- •3.Геродоттың «Тарих» пен Страбонның «География» еңбектеріндегі деректердің ұқсастығы неде?
- •Жауабы:
- •1.Ғұндардың діни наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптарын, әскери өнері.
- •2.Қазақ зиялылыларының ұлттық өкімет құру жолындағы іс-әрекеттері және «Алаш» қозғалысының тарихи мәнін талдаңыз.
- •3.Аттила мен Бейбарыс сұлтанның тарихта алатын орнына талдау жасаңыз.
- •Жауабы:
- •1.Батыс Түрік қағанаты (саяси тарихы, этникалық құрамы, мәдениеті )
- •2.«Алаш» және «Түркістан» автономияларының саяси бағыттарының айырмашылықтары.
- •3.Қытай саяхатшысы Чжан Цянь мен Шоқан Уәлихановтың сапарын салыстыра сипаттап, мақсатын, ерекшеліктерін атаңдар.
- •Неолит дәуірі және оның ерекшеліктері.
- •2.Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақстандықтардың тылдағы ерлігі.
- •3.Дамыған орта ғасырлардағы (х-хііІғ. Басы) Қазақстан аумағындағы мемлекеттер және олардың орналасқан аймақтарын картаға белгілеңіз.
- •Жауабы:
- •1.Үйсін мемлекеті (шаруашылығы мен тұрмысы, мәдениеті)
- •2.І және іі дүниежүзілік соғыс кезіңіндегі Қазақ халқының жағдайын салыстыра отырып, талдау жасаңыз.
- •3. Майдандағы қазақстандықтар.
- •3.Ерте орта ғасырлардағы (vі-іХғғ.) Қазақстан аумағындағы мемлекеттер және олардың орналасқан аймақтарын картаға белгілеңіз.
- •Жауабы:
- •1. Ғұндар мен монғолдарың қоғамдық құрылысы мен соғыс өнеріндегі ортақ белгілері.
- •2. ХХғ. Басындағы «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінде көтерілген мәселелер.
- •3. Хііі-хv ғғ. Қазақстан аумағындағы мемлекеттер және олардың орналасқан аймақтарын картаға белгілеңіз.
- •Жауабы:
- •1. Оғыз мемлекеті (территориясы, этникалық құрамы, саяси тарихы)
- •2. Астананың Ақмола қаласына көшірілуінің себептері мен тарихи маңызы.
- •3.Қазақстан аумағындағы сақ-сармат дәуірінің археологиялық
- •Қазақстан аумағындағы тайпалық бірлестіктердің орналасқан
- •2. 1993 Жылғы 1995 жылғы қабылданған Қазақстан Республикасы
- •Жауабы:
- •1. Түргеш қағанаты (территориясы, этникалық құрамы, саяси тарихы).
- •2. Қазақстандағы экологиялық проблемалардың негізгі себептері.
- •Аттила мен Шыңғысханның тарихта алатын орыны.
- •Жауабы:
- •2. 1916 Ж. Көтерілістің алғышарттары, сипаты, көтерілістің негізгі ошақтары және маңызы.
- •3. Қазақстан аумағындағы неолит дәуірінің тұрақтарын картаға көрсетіңіз.
- •Жауабы:
- •Атлах шайқасы және оның тарихи маңызы.
- •2. Ресейдегі Қазан тӛңкерісі және оның Қазақстанға әсері.
- •3.Қазақстан аумағындағы мал шаруашылығының (көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы) қалыптасқан өңірлерін картаға көрсетіңіз.
- •Жауабы:
- •Есім ханның тұсындағы Қазақ хандығы.
- •2. 1917 Жылғы Ақпан және Қазан төңкерістерінің нәтижесін
- •3. Қазақстан аумағындағы қола дәуірінің тұрақтарын картаға
- •Жауабы:
- •2. «Әскери коммунизм» саясаты мен Голощекиннің «Кіші Қазан»
- •3. Қазақстан аумағындағы ашель кезеңінің тұрақтарын картаға
- •1. И.Тайманұлы мен м.Өтемісұлы бастаған ұлт- азаттық көтеріліс және оның тарихи маңызы.
- •2. Ауыл шаруашылығын жаппай ұжымдастыруға көшу, олардың әдістері, қарқыны және зардаптары.
- •3. Қазақстан аумағындағы мустье кезеңінің тұрақтарын картаға көрсетіңіз.
- •Жауабы:
- •1.Сырым Датұлы бастаған ұлт- азаттық көтеріліс және оның тарихи маңызы.
- •2. «Тоқырау» жылдардағы Қазақстан мәдениеті мен ғылымы.
- •3. Қазақстан жерінде құрылған ұлыстардың (Жошы, Шағатай, Үгедей) және аумақтарын картаға белгілеңіз
- •Жауабы:
- •1. Жетісудың сақ дәуіріндегі археологиялық ескерткіштеріне сипаттама беріңіз.
- •«Экспо- 2017» көрмесін өткізудің тарихи маңызы.
- •3. Ортағасырлық ғұламалар ж.Баласағұн мен м.Қашқаридің
- •Жауабы:
- •1. Қарахан мемлекеті (территориясы, этникалық құрамы, саяси тарихы)
- •2. 1986 Жылы «Желтоқсан оқиғасының» себептері және тарихи маңызы.
- •3. Сақтардың Шығыс Қазақстан өңіріндегі археологиялық
- •Жауабы:
- •Қыпшақ мемлекеті (территориясы, этникалық құрамы, саяси тарихы)
- •Патшалық Ресей және Кеңес империяларының Қазақстандағы отарлау саясатының зардаптары.
- •Сақ тайпалары: аргиппей, исседон, аримаспылардың алып жатқан аумақтарын картаға белгілеңіз.
- •Жауабы:
- •Қазақстандағы жэс: оның жетістіктері және мерзімінен бұрын аяқталуының себептері мен салдары.
- •Жауабы:
- •1. Ежелгі адамдардың қоршаған орта туралы түсінігі.
- •2. Жоспарлы экономика мен нарықтық экономика арасындағы
- •3. Қасым хан тұсындағы Қазақ хандығының аумағын картаға белгілеңіз
- •1.Неолит ескерткіштері шоғырланған аймақтары, олардың негізгі белгілері.
- •2.Қазақстан Республикасындағы саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың атқаратын қызметтерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
- •1.Мезолит адамдарының өміріндегі өзгерістер.
- •2.Қасым мен Тәуке хандардың билігін салыстыра отырып, ішкі, сыртқы саясатындағы ұқсастықтарды анықтаңдар.
- •1.Алғашқы орта ғасырлардағы Түрік қағанатының құрылуы мен саяси жағдайы.
- •2. 1822 Ж. «Сібір қазақтары туралы ережесінің» қабылдануы,оның мәні мен мақсатын анықтаңыз.
- •1.Қимақ қағанаты (саяси жағдайы, шаруашылығы, мәдениеті)
- •2.«Алаш» және «Үш жүз» партияларының сипаты және алдына қойған мақсаттарының айырмашылықтары.
- •1.Түркеш қағанатының саяси жағдайы
- •2.Дүниежүзі қазақтарының құрылтайы және оның тарихи маңызы.
- •2. «Мәңгілік Ел» - ұлттық идеясының негізгі мақсаты және тарихи маңызын анықтаңыз.
- •1.Қола дәуіріндегі шаруашылық пен қоғамдық –мәдени өміріндегі өзгерістер.
- •2.Ж.Нұрмұхамедұлы мен е.Көтібарұлы бастаған көтерілістердің ортақ және ерекше белгілерін анықтаңыз.
- •1.Кенесары Қасымұлының бастаған ұлт- азаттық көтеріліс (мақсаты,кезеңдері және сипаты)
- •2.Қазақстан Республикасын нарықтық қатынастарға көшірудегі орын алған қиыншылықтарға сипаттама беріңіз.
- •1.Қазақ хандығының құрылуына байланысты жазылған ортағасырлық деректерді талдаңыз.
- •2. Ф.И.Голощекиннің Қазақстандағы партия ұйымының басшылығына тағайындалуы және оның «Кіші Қазан» идеясы.
- •2.Қазақстандағы социалистік индустриаландыру саясатының мазмұны,нәтижелері мен салдарын ашып көрсетіңіз
- •1.«Анимизм», «тотемизм», «фетишизм» терминдерінің мағынасына түсінік беріңіздер.
- •2.Қазақстандағы ұжымдастыру саясаты және оған қарсы көтерілістерді талдаңыз.
- •1.«Андронов» мәдениеті мен «Беғазы-Дәндібай» мәдениетін салыстыра отырып,талдау жасаңыз.
- •2.1920-1930 Ж.Ж. Кеңес өкіметінің мәдениет пен ғылым саласындағы жетістіктері мен қайшылықтарына талдау жасаңыз.
- •1.«Протекторат», «геосаясат», «экспансия», «еуроцентризм» терминдерінің мағынасына түсінік беріңіз.
- •Бастауыш кәсіпкерлерге көмек
- •2.1867 Ж. «Жетісу және Сырдария облыстарын басқару туралы Уақытша Ереженің» мақсаты мен міндеттерін анықтаңыз.
- •2. Қазақстан ғылымының дамуындағы қ.И.Сәтбаевтың орны мен рөлі.
- •3. Картадан ерте темір дәуіріндегі тайпаларды көрсетіңіз.
- •2.ҚазАкср құрылуы
- •1. Энеолит заманының өндірістегі және қоғамдық өмірдегі
- •2. «Кіші Қазан» саясаты және оның қазақстанға кері әсері.
- •3. Хvііі ғ. Жоғарғы Ертіс бойында орналасқан бекіністердің
- •11 Билет
- •Батыс түрік қағанаты
- •Түргештер қағанаты
- •Қарлұқтар мемлекетінің құрылуы
- •Оғыз мемлекетінің құрылуы
- •КИмақ мемлекеті
- •Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Мәскеу түбіндегі шайқастағы қазақстандықтардың көрсеткен ерліктері
- •1870Ж. Маңғыстау түбегіндегі көтеріліс
- •12 Билет
- •Сақ, сармат дәуіріндегі әйелдердің қоғамдағы орнын сипаттаңыз.
- •Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Кеңес Одағының батыры атағын алған қазақстандықтардың ерліктері. (с. Баймағамбетов, б.Момышұлы, т. Бигелдиев)
- •Кестені салыстыра отырып, толтырыңыз.
- •2. Ш. Уәлихановтың зерттеулеріне талдау жасаңыз.
- •1. Киіз үй құрлымына талдау жасаңыз
- •2.Қазақ жерінде салынған әскери бекіністер.
- •3.Қазақ хандығының басқару жүйесін кесте бойынша толтырыңыз және оның маңызын түсіндіріңіз.
- •1. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы экономикадағы қиындықтар.
- •Жәңгір Бөкейұлының қазақ тарихындағы алатын орны мен рөлі.
- •1. Палеолит, мезолит, неолит кезеңдерінің даму ерекшеліктері.
- •Хііі –хv ғғ. Жер иелену түрлерінің мағынасын кестеге толтырыңыз
- •Сақ тайпалары туралы жазба деректер (грек, рим, парсы)
- •Ресейдің і және іі Мемлекеттік думасындағы қазақ депутаттары көтерген маңызды мәселелер.
- •1. Неолит төңкерісі.
- •2.Мырзарабат, Якка сардоба ғимараттары мен Дың ескерткіштерін салыстырыңыз.
- •3. Көшпелі мал шаруашылығының шығуына әсер еткен негізгі себептерді кесте бойынша толтырыңыз.
- •2. Хіх ғасырдың бірінші жартысында қазақ халқының өмірін зерттеген орыс ағартушылары және олардың еңбектері.
- •2.Алтын Орда мемлекетінің басқару жүйесінің ерекшелігі
- •3.Ж.Нұрмұхамедұлы бастаған азаттық күрестің болған аудандарын карта бойынша белгілеңіз және маңызын түсіндіріңіз.
- •2. 1989 Жылы Қазақстанда болған толқулар мен ереуілдердің талаптарын анықтаңыз.
- •3. Е.Көтібарұлы бастаған азаттық күрестің болған аудандарын карта бойынша белгілеңіз және маңызын түсіндіріңіз.
- •2.Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық көзқарасының қалыптасуы.
- •1.Савромат, дай тайпалары
- •Жошы ұлысы
- •Үгедей ұлысы
- •Шағатай ұлысы
- •1. Үйсіндердің әдет- ғұрыптары және діни наным– сенімдері.
- •Ислам дінінің мәдениеттің дамуына тигізген әсері
- •Ақпан революциясынан кейін құрылған саяси партиялар мен ұйымдарға талдау жасаңыз.
- •Т Тың және тыңайған жерлерді игеру ың және тыңайған жерлерді игерудің жағымды және жағымсыз жақтарын кесте бойынша толтырыңыз.
- •1. Қазақ хандығының мемлекеттік - әкімшілік құрылымы.
- •2. Қазақстанда кеңес үкіметінің орнау ерекшеліктері.
- •3. 1917 Жылы құрылған партиялардың саяси қызметтерін салыстырыңыз.
- •1. Есім хан тұсындағы қазақ хандығы.
- •2. Тоқырау жылдарындағы Қазақстан ауыл шаруашылығының даму ерекшеліктері мен оны басқарудағы кемшіліктер.
- •3. Қазақстандағы «Әскери коммунизм саясаты» мен «Жаңа экономикалық саясаттың» нәтижелерін салыстырыңыз.
- •1. Ноғай Ордасы (аумағы, қоғамдық құрылысы, этникалық құрамы, ыдырауы)
- •2. Хх ғ. 60-80 ж. Әлеуметтік демографиялық жағдай.
- •3. Қазақстандағы индустрияландырудың жетістіктері мен келеңсіз жақтарын кесте бойынша толтырыңыз.
- •1. Қола дәуірінің ерекшеліктері.
- •2. Қазақ өлкесіндегі диаспоралардың қалыптасуы.
- •3. Индустрияландыру жүргізілген кезеңдегі орын алған қиындықтар мен нәтижелерін кесте бойынша толтырыңыз.
- •Моғолстан (саяси тарихы, этникалық құрамы).
- •2.Хіх ғасырда Қазақстандағы жәрмеңкелердің әлеуметтік – мәдени салада атқарған қызметтеріне талдау жасаңыз.
- •3. Тұрар Рысқұловтың қоғамдық-саяси қызметін сипаттаңыз.
- •Әмір Темірдің Алтын Ордаға жасаған жорықтары.
- •3. Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілісшілер басып алған бекіністерді картадан көрсетіңіз.
- •Шығай хан тұсындағы қазақ хандығы.
- •2.Смағұл Сәдуақасовтың қоғамдық-саяси қызметі.
- •Билердің қазақ қоғамындағы рөлі мен қызметі.
- •3. 1917 Жылдары құрылған саяси - демократиялық партиялардың құрылған аумақтарын карта бойынша белгілеңіз.
- •Әмір Темірдің Моғолстанға жасаған жорықтары.
- •2.1916 Жылғы Торғай облысындағы көтерілістің барысы, ерекшеліктері мен маңызы.
- •3. Суретке қарап отырып, оқиғаны сипаттаңыз.
- •Хх ғасырдың басындағы Қазақстанның экономикалық жағдайы.
- •2.Әбілхайыр ханның Ресей патшалағымен жүрізген келіссөздерінің мәні мен сипаты.
- •3. Суретке қарап отырып, оқиғаны сипаттаңыз.
- •Абылай хан (мемлекет қайраткері, саясатшы, дипломат)
- •3. Суретке қарап отырып, оқиғаны сипаттаңыз.
- •Мөде тұсындағы Ғұн мемлекеті.
- •2.Патша үкіметінің 1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс кезіндегі жазалау шараларына талдау жасаңыз.
- •1916 Ж қазан патша әкімшілігінің «Қырғыздарды көшіру туралы» шешім шықты.
- •Патша өкіметінің жазалаушы шараларының салдары.
- •1 Билет
- •2 Билет
- •3)Оғыздардың саяси жағдайы туралы кестені толтырыңыз.
- •Ііі билет
- •1)Көшпелілердің «аң стиліндегі» өнері.
- •2)Қожа Ахмет Йасауидің түркі әлемінде алатын орны
- •3)Қимақтардың саяси жағдайы туралы кесені толтырыңыз.
- •Іү билет
- •1)Өтеміс қажының «Шыңғыснама» еңбегі
- •2)Алтын Орданың мемлекеттік құрылымы ерекшеліктерін сипатта
- •3)Қимақ мемлекетінің құрылуының себептерін анықтап, кестені толтырыңыз
- •Қимақ мемлкетінің құлауының себептері
- •3)Қимақ мемлекетінің құрылуының себептерін анықтап, кестені толтырыңыз
- •Ү билет
- •1) Әл Фарабидің білім салаларын дамытуға қосқан үлесі
- •2)«Отарлау» ұғымына Қазақстанды Ресейлік отарлаудың ерекшеліктері қандай болғандыына талдау жасаңыз
- •2)«Отарлау» ұғымына Қазақстанды Ресейлік отарлаудың ерекшеліктері қандай болғандыына талдау жасаңыз
- •3)Қарахан мемлекеті қағандарының жүргізген саясатын кесте бойынша толтырыңыз
- •6 Билет
- •1)Әбу Райхан әл Бируни энциклопидист, ғалым
- •2)1960-1980 Жылдарындағы Қазақстанның экономикалық жағдайы.
- •1)Әбу Райхан әл Бируни энциклопидист, ғалым
- •3)Найман мемлекеті билеушілерінің жүргізген саясатын кесте бойынша толтырыңыз
- •Үіі билет
- •1)Сақтардың мәдениеті.
- •2)2050 Қазақстан стратегиясының басым бағыттарын анықтап, сипаттап беріңіз.
- •3)Қола дәуірі кезіндегі жартастардағы суреттер табылған аумақтарды карта бойынша белгіле.
- •Үііі билет
- •3)Қарақытай мемлекетінің саяси жағдайы туралы кестені толтырыңыз.
- •Іх билет
- •1)Оңтүстік Қазақстан Ұлы Жібек жолының Батысқа шығатын басты қақпасы.
- •2)1990 Жылдары Қазақстандағы жекешелендіру үрдісі және оның әлеуметтік салдары
- •3)Х хіі ғасырлардағы архитектуралық құрылыс жүйелерін кесте бойынша толтырыңыз.
- •2)Қазақстанның әлемдік бірлестіктеріне кіру мақсаты және оның маңызына сипаттама жасаңыз.(бұұ, Әлемдік Банк,хвф, юнеско)
- •3)Монғол империясының қоғамдық құрылыс жүйесін кесте бойынша толтырыңыз және оның маңызын түсіндіріңіз.
- •3. Моңғол империясының қоғамдық құрылысы.
- •1)Қыпшақтардың этникалық құрамына түсінік беріңіз.
- •1)Ботай мәдениеті және Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ерекшеліктері.
- •2)Шанхай ынтымақтастық ұйымына Қазақстанның кіруінің тарихи маңызына талдау жасаңыз.
- •3)Алтын Орда билеушілерінің жүргізген саясатын кесте бойынша толтырыңыз.
- •3)Алтын Орда билеушілерінің жүргізген саясатын кесте бойынша толтыру
- •2)Қазақстанда нарықтық экономикаға көшу барысындағы жетістіктер мен қиыншылықтарын сипаттаңыз.
2.Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық көзқарасының қалыптасуы.
Ыбырай Алтынсарыұлы (1841-1889) – ағартушы, жаңашыл педагог, ғалым-этнограф, қоғам қайраткері. 1844 жылы əкесі қайтыс болып, атасы Балқожа биден тəрбие алған. 1857 жылы Орынбор шекаралық комиссиясы жанындағы мектепті алтын медальмен бітірді. Мектепте орыс, араб, татар, парсы тілдерін меңгеріп, үздік оқыды. Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасы, шығыстану ғылымының көрнекті өкілі В.В. Григорьевпен жақын танысып, оның бай кітапханасын пайдаланды. Ыбырай мектепті бітіргесін атасы Балқожа бидің хатшысы ретінде тілмаштық қызмет атқарды. 1864 жылы Орынбор бекінісінде ашылған қазақ балаларына арналған мектепте оқытушы болды. Жаңа мектеп ашуға қаржы жинауда, мұғалімдермен қамтамасыз ету барысында Ыбырайдың педагогтік көзқарастары қалыптасты. 1879 жылы Торғай облысындағы мектептердің инспекторлығына қызметке тағайындалды. Бұл қызметінде ол облыстық губернаторға тікелей тәуелді болды, ағартушылық қызметіне шек қойылды. Ыбырайдың жарқын істерінің бірі - қолөнер, ауылшаруашылық мектептерін ұйымдастыруы. Ол өсиетінде өзіне қарасты жерді Торғайдағы ауыл шаруашылық мектептің қарамағына қалдырған.
Ыбырай - қазақ өлкесінде қыздарға білім берудің негізін салушы.
1887 жылы Ырғызда қыздарға арналған мектеп-интернат ашты. Ұстаздар дайындайтын арнайы оқу орындарын ұйымдастырды. Алғашында Троицкіде негізі салынған, кейін Орынборға көшірілген мұғалімдер даярлайтын мектеп алдыңғы қатарлы оқу орындарының бірі болды. Ыбырайдың ауылдық, облыстық мектептерді жиілетіп ұйымдастыруы, мұғалімдерді қалауы бойынша сараптап таңдап алуы облыстық шенеуніктердің наразылығын туғызды. Орыс - қазақ мектептеріне арнап оқу құралдарын жазды: “Қырғыз хрестоматиясы”(1879 ж), “Қырғыздарды орыс тіліне үйретуге негізгі басшылық”. Орыс алфавитінде құрастырылған бұл оқу құралы мектептерде пайдаланылды. Миссионерлік қозғалыстың рухтандырушысы Н.И.Ильминскиймен тығыз байланыста болуы Алтынсарыұлының педагогикалық көзқарасына əсер етті. Ыбырай Алтынсарыұлы– ғалым-этнограф. Әсіресе оның көңіл аударған саласы– қазақ халқының әдет-ғұрпы. Ағартушы шығармаларында рулық- патриархаттық тұрмыстағы жағымсыз қылықтарды, əдепсіздікті сынады. Қазақ халқының ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап, жариялап отырды. Қазақ халқының тарихы жөнінде де мәліметтер жинаған. Отырықшылдықты, жер шаруашылығын дамытудың жаршысы болды.“Қыпшақ Сейітқұл”әңгімесінде Торғай өзені бойындағы егіншілікпен айналысқан қазақтар өмірін уағыздады. “Талаптың пайдасы”, “Байлық неде” шығармаларында жаңа өмірді, шаруашылықтағы өзгерістерді суреттейді.
3. Ж.Тіленшіұлы бастаған ұлт-азаттық күрестің болған аудандарын карта бойынша белгілеңіз және маңызын түсіндіріңіз.
Отан тарихында Ресей еліне қарсы бағытталған көтерілістердің көп болғаны белгілі. Солардың бірі 1822-1824 жылдары Батыс Қазақстанда орын алған ұлт-азаттық күрестің Отан тарихында алатын орны ерекше екендігін айта кеткен жөн. Бұл қозғалыс патша үкіметіне қарсы бағытталған алғашқы және ірі көтерілістердің бірі болып саналады. Көтерлістің қамтығын жерлері: Ол бастауын БатысҚазақстаннан алып кейін тамырын республика бойынша кең жайып үлгерді. Шағын көтеріліс ауқымынан шығып, жақсы ұйымдастырылған қозғалыс деңгейінде болды. Ол үлкен аумақты қамтыды, негізінен бір ру өкілдері қатысқанына қарамастан өте ауқымды болып табылды. 1822-1825 жж. қозғалыс солтүстікте Батыс Қазақстандағы Елек, Қобда, Шыңғырлау т.б. өңірлерден бастап оңтүстікте – Жем, Сағыз, Ойыл,Темір бойлары және ішінара Солтүстік Үстіртке дейінгі аралықты қамтыса,1837-1840 жж. Ырғыз, Торғай, Қарақұм өңірлеріне де тарады. Осы соңғы кезеңде көтеріліске алдыңғы Табын, Тама, Ақкете руларынан басқа Шөмекей, Төртқара,Шекті және Қыпшақ руларының бөлімдері де қосылды. Сондықтан да Батыс Қазақстанда орын алған бұл көтерілістің қазақ тарихында алатын орны зор болып саналады.
1822-1824 жылдары Ресейдің бекіністеріне жүзден аса шабуыл жасалып қазақтар өз тәуелсіздіктерін сақтап қалуға тырысты. Осындай қарқынмен ұлтымыз елімізді отарлау саясатын біраз уақытқа тежеу мүмкіндігіналды. Сол кезде Ресей үкіметі ежелден қазақ даласында қалыптасып қалған хандық биліктің көзін жоймақ болған еді. Сонымен қатар, өз әкімшілік реформаларыненгізіп толықтай билікті қолдарына алмақ болды. Ал, Жоламан батыр бастағанкөтерілістің арқасында орыс халқының ойға алған мақсаттарының орындалуларыбіраз қиындыққа ұшырап. біршама уақыт кейінге қалдырылған болатын. Сондықтан Батыс Қазақстанда орын алған көтеріліс ұлтымыздың тәуелсіз ел болу жолында өз септігі мен әсерін молынан тигізді. Қазіргі таңда азат ұрпақ ата-бабаларымыздыңсол заманда жасаған ерліктерін еш уақытта ұмытпақ емес. Бұл көтеріліс кейінқазақ тарихында үлкен қозғалыстардың бірі болып саналатын Кенесары Қасымұлы бастаған топқа қосылуымен де ерекше. Осы арқылы Ресей үкіметінің толығымен Азия елдерін басып алуға жол бермеуімен ел тарихында жоғары бағаға ие болды. Жалпы,Жоламан Тіленшіұлы қолбасшылық еткен көтеріліс еліміздің біртұтас ел болып қалыптасуы мен азат ел атануда үлкен рөл атқарғаны анық.
23-билет