Қоғам мен меклекет. Мемлекеттің дамуына құқықтың рөлі
Мемлекет туралы мəселені қозғардан бұрын біз алдымен мемлекеттің қоғамда əрекет ететіндігін жəне онымен қандай да бір өзара қарым- қатынас болатындығын жəне мемлекеттің қоғамға өзара ықпал ететіндігін ескеруіміз керек.Сондықтан да қоғам мен мемлекеттің өз ара қарымқатынасы жəне оның қағидаттары мен негіздерін теориялық жағынан анықтап алу қажет. Яғни, мемлекет қоғамның негізінде пайда болады жəне мемлекет осы қоғам құрған ұйымдардың бірі болып табылады. Сондай-ақ мемлекет қоғам дамуының белгілі бір кезеңінің нəтижесі. Қоғам дегеніміз— мемлекеттің обьективті негізі іспетті, соның базисі, өзгеше айтқанда мемлекеттің тіршілік ету ортасы. Мемлекеттің пайда болуын екі түрлі модельге бөліп қарастыруға болады. Олар батыстық модель жəне шығыстық модель. Бұл екі модельдің де бір- бірінен елеулі айырмашылығы бар.
Батыстық модель туралы Ф. Энгельстің «Семьяның, жеке меншіктің жəне мемлекеттің шығуы» деген еңбегінде, сондай- ақ басқа-да монографиялар мен оқу əдебиеттерінде қарастырылады. Бұл модель тұрғысында мемлекет
Ф.Энгельстің сөзімен айтқанда тікелей рулық қоғамның өз ішінен өрбіген таптық қарама- қайшылықтардан пайда болған.Жеке меншіктің пайда болуы таптар мен əлеуметтік таптарды алдын ала анықтап содан кейін жіктеледі де, бұдан кейбіреулер басқаларды қанау мүмкіндігін алды.
Құқық ұғымы жалпы кең мағына береді. Құқық мемлекетпен тығыз байланысты. Ол күнделікті өмірде заң ғылымында жəне қызмет бабында, күнделікті тұрмыстіршілікте көп қолданылады. Құқықтың қоғамдағы негізгі қызметі қоғамдық қатынастарды реттеу, тəртіпті сақтау жəне қорғау. Құқықты қоғам қалыптастырады, заңды мемлекет жасайды – деген тұжырым заң мен құқықтың мəнін ажыратудан туған. Құқық мемлекетпен тығыз байланысты. Мемлекеттің құқықсыз, құқықтың мемлекетсіз өмір сүруі мүмкін емес.
5.Құқықтық қатынастар, құқықтық сана жəне құқықтық мəдениет
Құқық дегеніміз— жалпығы бірдей, мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін, қоғамдағы қоғамдық қатынастарды реттейтін, заңда жəне басқа да ресми құжаттарда анықталған құқықтық норма, ережелердің жиынтығы. Құқықтың қоғамдағы негізгі қызметі қоғамдық қатнастарды реттеу (тəртіпті сақтау, қорғау жəне мемлекет органдарының зиянды іс-əрекетіне тыйым салу) құқық қүрделі құблыс, ол ғылымда зертелген құблыс, оған байланысты бірнеше теориялар бар.
Құқықтық қатынас –бұл қоғамдық қатынас, нақтырақ айтқанда адамдардың арасындағы қатынас. Құқықтық қатынастар адамдардың іс- əрекетінің, мінезқұлқының, өзара субьективтік құқықтар мен міндеттерінің негізінде пайда болады.
Құқықтық сана – бұл қоғамдық сананың бір саласы деуге болады. Құқықтық сананың сапалық күйі яғни тұлғаның құқықтық санасын, құқықтық дамуын, оның ісəрекет еркіндігі дəрежесін, мемлекет пен тұлғаның өзара жауапкершілігін арттыру бұл құқықтық мəдениетті білдіреді. Ал тұлғаның құқықтық мəдениеті, құқықты білу, ұғыну, түсіну жəне құрметтеуден тұрады. Жалпы құқықты дамыту, құқықтық мемлекетті құру тек тұлғаның құқықтық мəдениетінің дамуының нəтижесінде ғана жүзеге асады. Құқықтық мемлекет мемлкеттік басқарудағы құқықтың басымдық идеясынан шығып отыр, сондықтанда тек қана ресми органдармен лауазымды тұлғалардың ниетіне емес, сондай-ақ азаматтардың жəне қоғамдық өмірдің басқа субъектілерінің құқықтарын, бостандықтары мен мүдделерін қамтамасыз етіп, кепілдік беру қажеттігінен туындап отыр. Құқықтық мемлекетке барлық экономикалық, əлеуметтік жəне рухани процестерге, сондай- ақ жеке тұлғалар арасындағы өзара қарым- қатынас саласындағы мəселелерге кірісудің өзі жат құбылыс. Сондай-ақ, құқықтық мемлекет қоғамдық қатынасқа түсушілердің арасындағы əрекетке айтарлықтай автономия бере отырып, олардың құқықтық мəртебесінің нығаюына қамқорлық көрсетеді.
Құқықтық мəдениет – белгілі бір мемлекеттік діни, этникалық қауым мүшелері қабылдаған, олардың қызметін реттеу үшін пайдаланылатын құндылықтар, құқықтықидеялар, сенім-нанымдар, мінезқұлық қалыптары, құқықтық дəстүрлер жүйесі. Бір мемлекет шеңберінде бірнеше құқықтық мəдениет болуы мүмкін. Əсіресе бұл көп ұлтты, көп дінді қоғамдарға тəн. Көп ұлтты Қазақстанда қазақы əдет-ғұрыптық, салтдəстүрлік құқықтық мəдениеттен басқа орыстардың, т.б. ұлттардың əдет-ғұрыптық, салт-дəстүрлік құқықтық мəдениеті, мұсылмандық, христиандық, т.б. діни құқықтық мəдениет қалыптасқан.