1. Жартылай көшпелі және отырықшы мәдениеттің өзара әсері.

Жаңа тас ғасырында қауымдық құрылыс ыдырап, адам баласы өзен-көлдердің жағасына қоныстанған кез. Мал басын өсірудің ең дамыған кезі-қола дәуірі. Темір дәуірінде көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы өріс алады. Біздің жеріміз жартылай көшпелі мал шаруашылығына қолайлы.

Жартылай көшпелі мал шаруашылығына төрт маусымдық жайылым тән: көктеу,күздеу, қыстау, жайлау. Ал, қыстаулардың маңында егіншілікпен айналысатын шаруашылықты-жартылай отырықшы мал шаруашылығы деп атайды. Тұрақты қыстаулар сауда жолдарында орналасса олар кейін қалаларға айналған. Қалалар мен жартылай көшпелілердің арасында мәдени және экономикалық байланыстар дамыған.

Қала мәдениетінің дамуы.

Археологиялық зерттеулерге қарағанда 6-9 ғасырларда Қазақстанның оңтүстік және Жетісудың оңтүстік-батыс аймақтарында қалалық мәдениет дамыған. Қытай жылнамаларында Испиджаб қаласының аты кездеседі. Махмұт Қашғаридың айтуына қарағанда ол қала – Сайрам деп аталған. Оңтүстік Қаз-ғы отырықшы мәдениет орталықтары Отырар, Йасы, Сауран, Сығанақ, Құлан сияқты қалалар. Жетісудағы отырықшылық орталықтары Тараз, Талхир, Алмалық, Қойлық қалалары. Қалалар қасындағы жартылай көшпелі мал өсірушілермен тікелей байланыста болған. Малшылар арасындағы кедейленген топтар егіншілікпен айналысып, қыстақ пен қала тұрғындарының санын өсірді. Бұл отырықшы мәдениеттің өркендеуіне әсер етті.

Қала және дала тұрғындарының материалдық мәдениеті.

6-9 ғасырлада қалалардың құрылыс жүйесі 3 бөліктен тұрған:

ортасында-бай-шонжарлар (олардың үйлері дуалмен қоршалған), орталықты қоршай орналасқан екінші дәрежелі үйлерде орташа тұрмысты тұрғындар мен қолөнершілер тұрған, екінші бөлікті қоршай орналасқан үшінші бөлікте кедейлер орналасқан. Тұрғын үйлердің ішінен тұрмысқа қажетті заттар табылған.

Қала мәдениетіне ұқсас құрылыстар: қыстақ-кенттер мен қорған-қамал сияқты бекіністер. Қыстақ-кент тұрғындары негізінен егіншілік пен қосымша мал өсіру және қолөнермен айналысқан. Тұрақты мекен-жайлар жанында зираттар кездеседі. Түркістан қаласының маңында Шаға мен Арыс өзендерінің бойында Отырар, Бөріжар қалаларының зираттары кездеседі. Зираттардың көптігі онда адамдар бірнеше ғасыр қоныстанғандығының белгісі.

Жартылай көшпелілердің материалдық мәдениеті.

Бұлардың басты шаруашылығы мал. Киіз үй туралы деректер қытай және араб деректерінде кездеседі. Жартылай көшпелілердің киіз үймен қатар тұрақты үй-жайлары да болған. Жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналысатындардың қыстаулары көбінесе Іле, Шу, Сырдария, Ертіс өзендерінің бойында орналасқан. Қолөнер бұйымдарын жасауда түріктер кісе белдік жасауға ерекше көңіл бөлген. Ер адамның күнделікті өзімен бірге алып жүретін шонданайы, оқшантайы, қыны болған.

Шонданайда – қайрақ пен шапқы, қында-пышақ, оқшантайда – мылтықтың оқ-дәрісі сақталған. Бұлардың бәрі кісеге ілінеді.

Қыш құмыра жасау өнері де жақсы дамыған. Металл өндеу түріктердің арасында 5-ғасырдан бастап кең тараған, оған дәлел авар қағанының Бумынға айтқаны: “қызымды есігімнің алдындағы темір балқытушы құлға қалай бермекпін”.

Жазба деректерде Талас аңғарындағы қалаларда күміс, мыс өндіріліп түрлі бұйымдар жасалған. Шу, Іле өзендерінің бойында және Қаратауда түсті металлдар өндірілген.

Сауда мен ақша айналымы.

Қалалардың санының өсуі сауданың жандануына әсерін тигізді. Сауда 3 бағытта жүрген:

1. Халықаралық сауда

2. Қала аумағындағы сауда

3. Қалалықтардың дала тұрғындарымен саудасы.

Сауданың дамуында Ұлы Жібек жолының маңызы зор.Жолдың солтүстік тармағы оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өткен. Сауда айырбас негізінде және ақшамен де жүргізілген. Мысалы түрік бірлестіктерінің Кангу Тарбан Теңгелері Сырдария бойындағы қалалардан табылған. Жетісудағы түргеш теңгелері Соғды, Ферғана, Батыс Сібір жерлерінен табылған. Сауданың дамуы экономикалық даму көрсеткіші.