1.2 Эмпирикалық зерттеу әдістері

Бақылау – сезім мүшелерінің көмегімен, бірақ оларға әсер етпей жүйелі түрде алдын-ала ниетпен ойластырылған, іс-әрекеттің міндетіне байланысты мақсатқа бағындырылған объектілер мен құбылыстарды тану (қабылдау). Бақылау толық болу үшін: мақсат алдын-ала жоспарланған, белсенді және жүйелі болу керек.

Салыстыру – бұл заттардың ұқсастығы мен айырмашылығын қарастыра отырып бірнеше нысан арқылы олардың ортақ белгілерін табу.

Өлшеу – белгілі шаманың сандық мәнін оның эталонымен салыстыра отырып анықтау. Өлшеу келесі негізгі элементтерді болжайды: нысана және өлшем бірлігі, эталон, өлшеу аспаптары, өлшеу әдісі.

Өлшеу салыстыру операциясынан туындайды, бірақ ол одан да мықты және әмбебап таным тәсілі болып саналады.

Эксперимент (лат.- сынама, тәжірибе) – адамның объектіге белсенді және бағытталған әсер тигізуі және бар заңдылықтарды анықтау мен ұсыныллатын гипотезаларға жағдай жасау қызметтің көрінісі және танымның әдісі. Гипотеза – ғылыми негізделген ұсыныстар

белсенді ортада және көріністерге мақсатты бағытталған және қажетті заңдылықтың немесе жылжымалы гепотезаны тексеру. Гепотеза – кез-келген үдеріс пен құбылысты түсіндіру үшін қажет ғылыми болжам. Көбінесе заңның «бастапқы» нұсқасы болып тіркеледі.

1.3 Эмпирикалық және қағидалы зерттеу деңгейінде қолданылатын әдістер

Қорыту – жалпы түсінік анықтамасында негізгі түсінік, берілген сынып объектісінің сипаттамасы орын алады. Бұл әдіс жаңа ғылыми түсініктердің, заңдар мен теориялардың қалыптасуында қолданылады.

Абстракциялану – затты жоқ белгілерінен, қасиеттерінен, байланыстарынан ажыратып, зерттеушіге қызықты болатын бірнеше жақтарын ерекшелеу.

Анализ және синтез. Анализ – зерттеу заттарын құраушы бөлшектерге бөлуге (нысананың табиғи элементтері немесе оның қасиеттері мен қатынастары) мүмкіндік беретін таным әдісі. Анализ аналитикалық зерттеу әдісінің негізін құрайды. Синтез – бұйымның бөлек бөлшектерін тұтастыруға негізделген таным әдісі. Анализ бен синтез бір-біріне қарама-қайшы және байланысты.

Индукция және дедукция. Кейбір элемент жөніндегі тұжырымдаманы жасау оның барлық қасиеттерін білуге негізделеді. Нақты құбылыстарды зерттеуде жалпы ғылыми жағдайларды қолдану дедукция ілімінің әдісі болып саналады. Индукция деп зат жөнінде жеке (дара) тұжырымдамадан жалпы (толық) тұжырымдамаға өтуді түсініп білеміз. Негізгі элементтердің жалпы қасиеті және кейбір элементтердің қорытындылау ой тұжырымдамасын дедуктивті деп атайды. Индукция кезінде жекеден жалпыға өту ой тұжырымдамасы.

Модельдеу – табиғаттың құбылыстары мен үдерістерін зерттеуде моделді жабдық ретінде қолдану тәсілі. Моделдей деп таным нысаны және ол жөнінде мәлімет көзі болатын жүйені түсінуге болады. Моделдер түпнұсқамен өте ұқса келеді, ал айырмашылығы шамалы ғана байқалады.

1.4 Теориялық зерттеудің әдістері.

Идеализация (дәріптеушілік) – шын мәнінде жоқ немесе іс – жүзінде орындалмайтын (мысалы, дәріпті газ, абсолютті қатты дене, абсолютті қара дене, сызық, жазықтық) нысандарды ойша құрастыру.

Формалдандыру – түрлі нысандарды олардың құрылымынжасанды тілдердің, мысалы математика тілі – формулалар көмегімен белгі түрінде көрсету.

Аксиомалық әдіс – пайымдау дәлелсіз қабылданатын ғылыми теорияны құру тәсілі, ал басқа білімдер белгілі логикалық ережелер арқылы қорытындалады.

Гипотеза және жорамалдау – теорияның ғылыми білім жүйесі ретінде қалыптасуына гипотезаның әсері аса зор. Гипотеза нақты материалды, фактілерден заңға өту түрлерін ұғынуға мүмкіндік береді.

Теория – ( лат. theoreo – қарау, қарастырамын) жалпыланған білім жүйесі, ол нақты аймақтағы құбылыстардың жиынтығын түсіндіреді және сол аймақта ашылған заңдарды ортақ бастамаға біріктіреді. Теория зерттеудің эмпирикалық деңгейінде алынған нәтижелерінен құрастырылады. Теорияда алынған нәтижелер реттеліп, ортақ идеямен біріктіріліп белгілі жүйеге келтіріледі, абстракциялау, дәріптеу және ұстаным теорияларына енгізу негізінде нақтыланады.

Ұстаным – ғылымның, тәжірибенің, технологиялардың қандайда бір саласының бастапқы күйі ұстаным ретінде қабылданады.

Тәжірибе (гр. рraktikos – іс-әрект, практика) – ғылыми ілімнің негізі болып саналады. Тәжірибе ғылыми зерттеудің материалды-техникалық жабдығы. Ғылыми таным ғылыми болжам элементтеріне ие бола келе тәжірибеден озық болу керек. Дегенмен, тәжірибе тек қана ілімнің бастапқы күйімен мақсаты емес, сонымен қатар бұл күрделі үдерістің шешуші негізі.

Негізгі әдебиет

Қосымша 10 [44-64], 8 [7-12]

Бақылау сұрақтары

1 Методология дегеніміз не?

2 Эмпирикалық зерттеудің қандай әдістері бар?

3 Теориялыққа қандай әдістер жатады?

4 Эксперимент дегеніміз не?

5 Таным үдерісіндегі тәжірибенің алатын орны қандай?

2-ДƏРІС. Материал таңдаудың ғылыми-методологиялық негізі. Жалпы ережелер мен негізгі талаптар.

Материалтанудағы методология – бұл ғылыми –техникалық зерттеулер барысында немесе негізгі міндетті шешу жоспарындағы, нақты қолданысқа қажетті конструкциялық немесе функционалды материалдарды таңдауда, әдіс-тәсілдердің және олардың белгілі ретінің жиынтығы. Себебі машина жасау өнімінің беріктігі, тиімділігі және өнімділігі, оның жұмыс істеу қабілеті мен қолдану аясы тікелей таңдалған материалға байланысты болады.

Қазіргі таңда ғылыми-тәжірибелік зерттеулер негізіндегі әртүрлі жүйедегі компоненттердің әрекеттесуіне сүйенетін материалды таңдаудың нақты аяқталған методологиясы жоқ. Материалдарды таңдау, көбінесе, сынау мен қателік әдісінде дәстүрлі металдар мен қорытпаларды қолдануға негізделген жекелеген ұсыныстармен жүзеге асады. Жаңа қорытпаларды өндіру мен барын жетілдірудің бір қиындығы жаңа материалдар саны геометриялық прогрессия бойынша артса, ал оларды қолдану тәжірибесі – арифметикалық прогрессиямен артады. Нәтижесінде қолданыс өндіруден әлдеқайда артта қалған.

Қалыптасқан жағдайды шешу үшін машина жасауда материалдарды таңдау әдістемесінің негізіне жататын кейбір жалпы жағдайлар құрылған. Оларға сәйкес материал келесі уш талапқа жауап берсе, оны рационалды түрде дұрыс таңдалған деп айтуға болады:пайдалану сенімділігі;

• технологиялылық;

• үнемділік.