Темірникель және никель негізінде жемірілуге берік қорытпалардың химиялық құрамы (қосынды элементтер бойынша) және механикалық қасиеттері

Болат	Негізгі элементтердің мөлшері, %				Жарақтылық қасиеттері
	Cr	Ni	Mo	Басқа элементтер	sв		s0,2	d
					МПа			%
04ХН40МДТЮ	14-17	39-42	4,5-6,0	2,5-3,2 Ті 0,77-1,2 Al 2,7-3,3 Cu	1250	750		35
Н70МФ	-	қалға-ны	25-27	1,4-1,7V	950	480		50
XH65MB	14,5-16,5	қалға-ны	15	3,0-4,5 W	1000	600		50

Тұзды қышқыл ортада, күкірт және фосфор қышқылдарының ерітінділерінде жұмыс істейтін пісірілген аспаптар жиынтығын жасау үшін никель қорытпасы Н70МФ қолданылады. Никель-молибден негізді қорытпалардың азот қышқылының ерітінділерінде жемірілуге жоғары қарсыластығы бар.

Ылғалды хлорда, тұзды қышқыл және күкірт қышқылды ортада, хлоридтерде, қышқыл орталарында және басқа зиянды ортада көтеріңкі температуралардажұмыс істеу үшін ең кеңінен қолданыс тапқан қорытпа ХН65МВ.

Никель қорытпалары 1070 ⁰С-тан шынықтырудан кейін пайдаланылады. Қорытпалардың құрылымы –никель негізді a -немесе g- қатты ерітінді және М6С мен VC түрдегі басы артық карбидтер (Х70МФ).

Екі қабатты болаттар. Жемірілу ортада жұмыс істейтін химиялық аспаптар жиынтығының тетікбөлшектері үшін (аспаптар жиынтықтарының тұрқылары, түптері, құбырқосқыштар, қысқа түтіктер т.б.) екі қабатты болаттар қолданыс тапты. Екі қабатты табақ болаттары негізгі қабат – аз қосындыдан (09Г2, 16ГС, 09Г2С, 12ХМ, 10ХГСНД т.б.) немесе көміртекті (Сm3) болаттан және 1-6 мм қалыңдығымен жемірілуге берік жалатылатын болаттар қабатынан (08Х18Н10Т, 10Х17Н13М2Т, 06ХН28МДТ, 08Х13) немесе никель қорытпаларынан (ХН65МВ, Н70ОМФ) тұрады.

Ұсынылған әдебиет

Негізгі 3 [267-278

Бақылау сұрақтары

1. Жемірілу деген не?

2. Металдар мен қорытпалардың жемірілу түрлерін атаңыз.

3. Жемірілулік жарылу деген не?

4. Жемірілуге тұрақты қабаттарды атаңыз.

5. Машина жасауды қандай жемірілуге тұрақты материалдар қолданылады?

14-дәріс. Ыстыққа төзімді, ыстыққа берік және суыққа тұрақты материалдар

Қызуға берік болаттар және қорытпалар

Белгілі бір уақыт бойы жоғары температураларда кернеумен жұмыс істейтін қабілеті бар және сонда жеткілікті қызуға төзімділікке ие болатын болаттар мен қорытпалар қызуға берік деп аталады. Жоғары температуралардажұмыс істейтін қазандардың газ (турбиналарының-газ, бу, сұйықтықтардың қозғалу күшқуатын пайдаланатын) қозғалтқыштарының, әсерлегіш қозғалтқыштардың, зымырандардың т.б. тетікбөлшектерін жасауға берік болаттар мен қорытпалар қолданылады.

Температуратың көтерілуі барлық механикалық қасиеттерге ықпал жасайды: серпімділік мөлшерлігі (атомаралық ұстастыру күштерінің азаю салдарынан), тұрақсыздану шегі мен уақытша кедергісі төмендейді. Сонда әдеттегі тұрықтық сынауларға қарағанда күш түсудің аз жылдамдығы жағдайында қирау ең төмен кернеулерде болатыны есте сақтаған жөн.

Егер жоғары температурада металға осы температурада тіпті тұрақсыздану шегінен төмен тұрақты әсер ететін кернеумен күш түсірілсе және оны ұзақ уақыт бойы жүктеме астында қалдырса, онда ол бүкіл уақыт бойы температурамен жүктеменің әсерінен белгілі жылдамдықпен түрөзгертіледі. Бұл құбылыс үздіксіз созымды түрөзгеру атын алды. Үздіксіз созымды түрөзгерудің дамуы ақыры аяғында металдың қирауына әкеледі.

Металдың үздіксіз созымды түрөзгеруге және жоғары температурадар аймағында жүктеменің ұзақ әрекетінде қирауға қарсыластығын қызуға беріктік деп атайды. Көбінесе қызуға беріктік шартты үздіксіз созымды түрөзгеру шегімен және ұзақ беріктік шегімен сипатталады.

Осы температурада сынаудың тағайындалған уақытында үлгінің берілген ұзаруына немесе түрөзгерудің (үздіксіз созымды түрөзгерудің) берілген жылдамдығына әкелетін кернеуді шартты үздіксіз созымды түрөзгерудің шегі деп түсінген жөн.

Үздіксіз созымды түрөзгеру шегін анықтау үшін сыналатын үлгі ұзақ уақыт бойы тұрақты созу күші мен тұрақты температураның ықпалына түсіп үлгінің уақытқа қарай түрөзгеруі белгіленеді.

Сынау процесі ұзарту – уақыт мекендігінде үздіксіз созымды түрөзгерудің алғашқы қисығы түрінде ұсынылады (14.2-сурет).

Қисықта (14.2, а - сурет) серпімді және созымды түрөзгеруге сәйкес келетін оа мөлдегін белгілеуге болады, ол жүктеменің тез түсірілуіне саяды; ab–мөлдегі, мұнда металл біркелкі және баяу жылдамдықпен түрөзгереді (үздіксіз созымды түрөзгерудің тұрақталмаған кезеңі) және bc – мөлдегі үздіксіз созымды түрөзгерудің біркелкі жылдамдығын сипаттайды (үздіксіз созымды түрөзгерудің тұрақталған кезеңі).

Алынған үздіксіз созымды түрөзгеру қисықтарының негізінде кернеу мен ұзару арасындағы немесе кернеу мен логарифмдік мекендік жүйедегі тура сызықты телімдегі үздіксіз созымды түрөзгерудің орташа біркелкі жылдамдығы арасындағы тәуелділікті салады. Үздіксіз созымды түрөзгеру орташа біркелкі жылдамдығы мен түсірілген кернеудің арасындағы тәуелділік логарифмдік мекендік жүйеде түзудің түрін алады, оның Х шүлдігіне оның көлбеу бұрышы сынаудың температурасымен анықталады (14.2, ә -сурет).

14.2- сурет. Металдың қызуға беріктігінің сипаттамалары: а – үздіксіз созымды түрөзгерудің алғашқы қисығы; ә - кернеу - үздіксіз созымды түрөзгеру жылдамдығы кестесызбасының шартсызбасы; б – қирауға дейінгі уақытпен кернеу арасындағы тәуелділік.

Біркелкі үздіксіз созымды түрөзгеру кезінде түрөзгерудің берілген жылдамдығы бойынша кестесызба арқылы үздіксіз созымды түрөзгерудің шартты шегін анықтауға болады.

Үздіксіз созымды түрөзгерудің шегі (3248-81МЕСТ) σ әрпінде санбелгі көрсеткіштерімен белгіленеді, мысалы, ⁰С температурада 100 сағат сынауда 0,2% түрөзгеруге дәлдікшекте үздіксіз созымды түрөзгерудің шегі. Сонда жиынтық немесе қалдық түрөзгеруі бойынша ма үздіксіз созымды түрөзгеру шегінің қалай анықталғанын көрсету қажет. Үздіксіз созымды түрөзгеру жылдамдығы бойынша анықталған жағдайда үздіксіз созымды түрөзгеру шегі σ екі санбелгі көрсеткішімен белгіленеді. Төменгі көрсеткі үздіксіз созымды түрөзгерудің берілген жылдамдығын (%/сағ), жоғары сынау температурасын білдіреді. Мысалы, ⁰C үздіксіз созымды түрөзгерудің 10-5 %/сағ жылдамдығында үздіксіз созымды түрөзгеру шегі.

Ұзақтық беріктікке сынау үздіксіз созымды түрөзгеруге сынаудан осы температурада және кернеуде сыналатын үлгі қирауға дейін жеткізілуімен ерекшеленеді. Сынаудың нәтижесінде ұзақ беріктік шегін анықтайды, яғни тұрақты температурада белгілі бір уақытта металдың қирауына әкелетін ең үлкен кернеуді (10145-81МЕСТ). Ұзақ беріктік шегі σ әрпінде екі санбелгі көрсеткілерімен белгіленеді, мысалы, ⁰С 1000 сағаттағы ұзақ беріктік шегі. Логарифм мекендігінде кернеу мен қирауға дейінгі уақыт арасындағы тәуелділік тура сызықты болып келеді (14.2, б-сурет). Бұл бірсыпыра қорытпалар үшін ұзақтығы 700¸1000 сағатқа тәжірибелік салынған қисықтарды едәуір көп ұзақтыққа (10000¸100000 сағ) сырттай буындауға мүмкіндік береді.

Қазіргі қызуға берік қорытпалардың жұмыстық температуралары шамамен (0,45-0,8)Т_б1 құрайды. Қызуға берік қорытпалардың қажетті қызмет ету мерзімі 1-2 сағаттан (зымыран) 100 дейін (авиация, газ қозғалтқыштары) және көптеген мыңдаған сағаттарға дейін (тұрақты газ және бу қозғалтқыштары) өзгереді.

(0,45-0,5)Т_б төмен температураларда қорытпалардың беріктігі олардың жылжымалық құрылымының тұрақтылығымен анықталады. Ең жоғары температураларда жылжымалық құрылымның тұрақтылығы бұзылады (жылжымалар тығыздылығы азаяды, бос орындар саны өседі т.б.) және нығаймаудың кірігуімен ісамалдары (қайту мен қайта қатденелену, сфероидтану мен басы артық күйтүрлер бөлшектерінің ұйысуы т.б.) дамиды.

Түрөзгеру мен қирау жоғары температураларда жиі түйірлер шекаралары бойынша болады. Ақаулардың (бос орындардың, жылжымалар-дың т.б.) көп мөлшерінен тұратын түйірлер шекаралары бойынша кірігу ісамалдары оңай жүретіндігімен мұны түсіндіруге болады. Кернеу жоқ болғанда, шекаралас атомдардың кірігуімен жылжуының бағытталған сипаты болмайды. Тіпті кішкене кернеулердің бар болуы, атомдардың осы жылжуы, әсіресе түйірлер шекараларында бағытталған сипат алады, бұл металдың үздіксіз созымды түрөзгеруіне мүмкіндік туғызады. Үздіксіз созымды түрөзгеру процесінда бір түйірдің екіншіге қатысты жылжуы олардың бөліну беті бойынша жүреді. Түйір көлемі бойынша жылжытудан (қозғалтудан) айырмашылығы созымды түрөзгерудің мұндай тетігін кірігумен созымдылық деп атайды.

Сонымен, егер төменгі температураларда түйірлер шекаралары жылжымалар қозғалысын тежеп қорытпаны нығайтса, онда жоғары температурадарда, керісінше көпқатденелі металдардың тез нығаймауына мүмкіндік береді. Сонда жиі созымдылығы төмендегенімен тым ірі түйір қызуға беріктігінің артуына мүмкіндік береді.

Болаттың және басқа металдық қорытпалардың қызуға беріктігі атомарлық байланыс мөлшеріне және олардың құрылымдық күйжайына тәуелді. Қорытпаның негізгі металының қатденелік торындағы атомаралық байланыс күштері неғұрлым жоғары болса, солғұрлым қызуға беріктігі жоғары болады. Бірінші жуықтамада металдың балқу температурасы неғұрлым жоғары болса, солғұрлым атомаралық байланыс күші көп және бұл қорытпалардың температуралық қолдану деңгейі жоғары болады.

Қызуға беріктігінің артуы қатты ерітіндіні қосындылаумен жетіледі, бұл атомдар арасындағы байланыс күшқуатының өсуіне әкеледі, соның нәтижесінде кірігу және өздігінен кірігу ісамалдары кешігеді, ал қайта қатденелену температурасы өседі; негізгі қатты ерітіндіде және түйірлер шекаралары бойынша карбиді бытыраңқы, әсіресе ұясымен ұзақ уақыт үйлесімді байланысқан металаралық дақ түріндегі күйтүрлерден тұратын арнайы құрылымның жасалуымен болады. Мұндай құрылым жоғары температуралардан шынықтыру және кейін ескірудің нәтижесінде алынады. Басы артық бытыраңқы біркелкі жайылған күйтүрлердің болуы жоғары температура-тарда созымды түрөзгеруді қиындатады.

Жоғары температураларда (700-950 ⁰С дейін) жұмыс істейтін қызуға берік қорытпалар темір, никель, кобальт негізде, ал өте жоғары температураларда (1200-1500 ⁰С дейін) жұмыс істейтіндер үшін – молибден және басқа баяу балқитын металдар негізде жасалынады.

Қызуға берік болаттар. Қызуға берік болаттар құнының салыстырмалы көп еместігі арқасында (басқа қызуға берік қорытпалардың құнымен салыстырғанда) жоғары температуралық техникада кеңінен қолданылады. Қызуға берік болаттардың жұмыстық температуралары 500-750 ⁰С. 600⁰С дейін температуралардакөбінесе a - қатты ерітінді негіздегі болаттар, ал тым жоғары температураларда – ең жоғары қызуға беріктігі бар аустенит құрылымы негіздегі болаттар пайдаланылады.

Болаттар құрамы бойынша неғұрлым күрделі болған сайын, солғұрлым қатты ерітіндінің қосындылануы жоғары және нығайтатын күйтүрлер көп, солғұрлым олардың қызуға беріктігі жоғары болады.

Перлит сыныбының болаттары. 500-560 ⁰С жоғары емес температураларда ұзақ уақыт (10000-200000 сағат) жұмыс істейтін, бірақ салыстырмалы аз күш түсетін энергетика қондырғыларының тетікбөлшектері мен басбөліктерін жасау үшін көміртекті және аз қосынды жылуға төзімді перлит сыныбының болаттары пайдаланылады (14.3-кесте).

Егер қысымы 0,8МПа, жұмыстық температурасы 400 0С аспаса қалыптастырылыған көміртекті болаттар 12К, 15К, 18К, 22К (5520-79МЕСТ) қолданылады, олар табақ және құбыр түрінде түседі. Ентаңбадағы “К” әрпі “котельная”, ал санбелгі-пайыздың ондаған үлесінде көміртек мөлшерін білдіреді. Жарақтылық қасиеттері: s_в=360¸490МПа, σ_0,2=220¸260МПа, d=24¸19%. Болаттағы көміртек неғұрлым көп болса, солғұрлым беріктігі жоғары және созымдылығы төмен болады.

Жұмыстық температурасы 600 ⁰С-тан ең жауапты, бу жүретін және бу қайта қыздырылатын құбырлар үшін хромнан, ванадийден, молибденнен, ниобийден (20072-74 МЕСТ) тұратын аз қосынды болаттар қолданылады.

Қосынды элементтер ферриттің қатты ерітіндісінде болып кірігу ісамалдарын қиындатады, қайта қатденелену температурасына көтереді, бытыраңқы қатаюға әкеледі. aÛg айналу процесінда ішкіқұрылымын қалыптастырады және карбид күйтүрін тұрақтандырады. Осы ісамалдардың барлығы болаттың қызуға беріктігін арттырады.

14.3-кесте

600 0С температурада қызуға берік болаттардың химиялық құрамы (қосынды, элементтер бойынша) және қасиеттері

Болат	Элементтердің мөлшері,%							Ұзақ беріктігінің шегі, МПа
	C	Cr		Mo		V	Басқа элементтер
Перлит сыныбының болаттары
12Х1МФ	0,08-0,15		0,9-1,2		0,25-0,35	0,15-0,30	-		80	60
15Х1М1Ф	0,10-0,16		1,10-1,40		0,9-1,10	0,20-0,25	-		85	65
12Х2МФСР	0,08-0,15		1,60-1,90		0,50-0,70	0,20-0,35	0,40-0,70Si <0,005В		85	65
Мартенсит және мартенсит –феррит сыныптарының болаттары
15Х11МФ	0,12-0,19		10,0-11,5		0,6-0,8	0,25-0,40	-		97	-
18Х12ВМБФР	0,15-0,22		11-13		0,4-0,6	0,15-0,30	0,2-0,4Nb 0,4-0,7W		180	150
18Х12ВМБФР	0,15-0,22		11-13		0,4-0,6	0,15-0,30	0,15-0,3Nb 0,55-0,85W 0,5-1,0Ni 0,5-1,0Mn £0,08B		180	140

Көміртек мөлшері 0,08-0,2% болуы тиіс. Көміртектің көп мөлшерінде пісірілгіштігі нашарлайды, карбидтердің ұйысу ісамалдары тездетіледі және қатты ерітінді молибденмен кедейленеді, бұл беріктік қасиеттерін төмендетеді. Ванадий (ниобий) бытыраңқы карбидтерді түзіп ұясын нығайтады. Ұзақ беріктігінің (14.3-кестені қараңыз) ең жоғары мәндері шынықтырудан және жоғары жұмсартудан кейін жетіледі. Жұмсартудың температурасы жұмыстықтан жоғары болуы тиіс, көбінесе 660-700 ⁰С. Болаттарды пайдалану процесінда карбидтердің ұйысу ісамалдары, М23С6, М2С түріндегі карбидтердің түзілуі жүреді және қатты ерітінді молибденмен кедейленеді. Мұның бәрі механикалық қасиеттерін төмендетеді. 560 0С температурада және 25,5МПа қысымда жұмыс істейтін қазан қондырғылары үшін көбінесе 12Х1МФ болаты қолданылады, ол жақсы технологиялық қасиеттер мен жақсы жылуға төзімділікке ие ( МПа, МПа).

Мартенсит және мартенсит-феррит сыныптарының болаттары. Газ қозғалтқыштары мен бумен күш беретін қондырғылардың (қалақшалары, бекіту тетікбөлшектері, құбырлар т.б.) тетікбөлшектері мен басбөліктері үшін қосымша вольфраммен, молибденмен, ниобиймен, бормен (6.3-кестені қараңыз) қосындыланған көп хромды (8¸13% Cr) болаттар қолданылады. Бұл болаттар ұзақ беріктігінің ең жоғары мәндерінен басқа жоғары қызуға беріктікке де ие. Олар хромның мөлшеріне байланысты мартенсит (10-11% дейін Cr) немесе мартенсит-феррит (11-13% Cr) сыныбына жатады. Бұл болаттардың құрылымы мартенситтен, d- ферриттен, М₂₃С₆, М₆С, М₂С, МС түрдегі карбидтерден және Лавес күйтүрінен – Ғе₂W(Fe₂Mo) тұрады. Қызуға жоғары беріктік қатты ерітіндінің нығаю, карбидтердің және металаралық күйтүрлерінің үлесінен жетіледі. Вольфрам мен ванадий молибденмен үйлесімінде қызуға беріктігін ең күшті арттырады. Бормен, циркониймен, цериймен және азотпен қосындылау қызуға беріктікті қосымша өсіреді. Бұл болаттардың жұмыстық температуралары 580-600 ⁰С жетуі мүмкін. Бірақ феррит түзетін элементтердің мөлшерінің шектелуі тиіс, өйтпегенде болат жартылай феррит болуы мүмкін, бұл қызуға беріктікті төмендетеді.

Болаттар шынықтырудан және 650-750 ⁰С келесі жұмсартудан кейін қолданылады. Бу қозғалтқыштарының жұмыстық қалақшаларын жасау үшін мартенсит сыныбының 15Х11МФ болаты кеңінен пайдаланылады, ол 1050-1100 ⁰С ауада (майда) суарылады және 680-750 ⁰С жұмсартудан өтеді. Шынықтырудың жоғары температуралары М₂₃С₆, М6С карбидтерін аустенитте еріту қажет. Шынықтырудың ең жоғары температуралары құрылымында беріктікті төмендететін d-ферриттің көп мөлшерінің түзілуіне әкеледі. Жұмсартудан кейінгі болаттардың құрылымы – сорбит. 15Х11МФ болаттың ұзақ беріктігінің шегі 550 ⁰С МПа. Болаттар түрлі қақтау –ыстықтай түрөзгертілген қалың табақ және ыстықтай түрөзгерген немесе суықтай және жылылай түрөзгерген құбырлар түрінде түседі.

Іштей жанатын қозғалтқыштардың шығару қақпақшалары үшін мартенсит сыныбының хромкремнийлі силхром деп аталатын болаттар қолданылады. Ең белгілі силхромдар 40Х9С2, 40Х10С2М (0,7-0,9% Mo). Қыздырғанда бұл болаттар толық күйтүрлік қайта қатденеленуге aÛg түседі. Болаттар 1000-1050 ⁰С майда шынықтырудан және 720-780 ⁰С жұмсартудан (40Х10С2М болаты үшін) және 600 ⁰С ауада немесе суда суынудан (40Х9С2 болаты үшін) кейін қолданылады. Тым жоғары температурадарға дейін шынықтыруға қыздыру түйірдің күшті өсуіне және өрескел қатденелік (нафталинді) сыныққа әкеледі. 450-600 ⁰С температуралар аралығында жай суыту силхромдардың морттылығына әкеледі. Морттылық 750-800 ⁰С дейін қайта қыздырумен жойылуы мүмкін. 500-600 ^оС жоғары қыздырғында силхромдардың беріктігі бірден төмендейді. Сондықтан тездеткіш қозғалтқыштар мен мұнаймен істейтін қозғалтқыштарда (дизель) силхромдардың орнына қызуға берік аустенит болаттары қолданылады.

Аустенит сыныбының болаттары. Аустенит құрылымын алу үшін бұл болаттар хромның, никельдің, марганецтің көп мөлшерінен тұруы тиіс. Қызуға жоғары беріктікке жету үшін оларды қосымша молибденмен, вольфраммен, ванадиймен, ниобиймен, бормен қосындылайды. Бұл болаттарды 500-750 ^оС жұмыс істейтін тетікбөлшектер үшін қолданады. Аустенит болаттарының қызуға берктігі перлит, мартенсит, мартенсит-феррит және феррит болаттарының қызуға беріктігінен жоғары.

Аустенит болаттары созымды және жақсы пісірімді, бірақ перлитті және мартенситтілермен салыстырғанда олардың кесумен өңделуі қиын. Ірі түйірі болғанда аустенит болаттарының пісіру жапсары көтеріңкі морттылыққа ие. Қызып кетуде алынған ірі түйір gÛa айналуы жүрмеу салдарынан жылумен өңдеу арқылы ұсақтауға болмайды.

Нығайтылу тәсілдері бойынша аустенит болаттары үш топқа бөлінеді: 1) ескірумен нығайтылмайтын қатты ерітінділер; 2) карбидтен нығайтылатын қатты ерітінділер; бұл жағдайда қатты ерітінділерден бөлінетін бірінші карбидтер (TiC, VC, ZzC, NbC т.б.) қалай нығайтатын күйтүрлер болса, екінші карбидтерде де (М₂₃С₆, М₆С, М₇С₃) солай нығайтатын күйтүрлер болады; 3) металаралықпен нығайтылатын қатты ерітінділер. Көбінесе бұл болаттарда Ni₃Ti, Ni₃Al, Ni₃(Ti, Al), Ni₃Nb т.б. түрде a- күйтүрі нығайтатын күйтүр болып табылады.

Металаралықпен нығайтылатын болаттар карбидпен нығайтылатын болаттарға қарағанда қызуға ең берікті.

600-700 ^оС жұмыс істейтін жоғары қысымды бу қыздырғыштары мен күш беретін қондырғылар қозғалтқыш-жетектерін жасау үшін тағайындалған қызуға берік аустенит болаттары қатты ерітінділер құрылымымен, мысалы 10Х18Н12Т, 08Х15Н24В4ТР, 09Х14Н18В2БР және 09Х14Н19В2БР жасытылған күйжайында қолданылады. 1100-1160 ^оС-тан шынықтыруды суда немесе ауада жүргізеді. Шынықтырудан кейін болаттар орташа беріктік пен жоғары созымдылықты алады (σ₁₀₀=250¸260 МПа 700 ^оС).

Қызуға жоғары беріктікке жету үшін аустенит болаттары карбид және металаралық нығаюымен төменде келтірілген екі бір ізді қаракеттерден тұратын жылумен өңдеуге түседі:

1. 1050-1200 ^оС-тан суда, майда немесе ауада суарылады. Мұндай шынықтыруды карбид және металаралық күйтірлердің қатты ерітіндіде (аустенитте) еруі және суынғаннан кейін көп қосынды қатты ерітінді алу үшін жүргізеді.

2. 600-800 ^оС ескіру. Ол болатты нығайтатын қатты ерітіндіден бытыраңқы күйтүрлердің бөлінуі үшін тағайындалады. Ескіру температурасы басы артық күйтүрлердің елеулі ұйысуына әкелмеуі тиіс.

Кірігу процесін тежейтін элементтермен қорытпалардың қосындылауының өсуі ескіру температурасын үлкейтеді. Металаралық және карбид күйтүрлерінің ең көп және біркелкі бөлінуі үшін кейде сатылы ескіруді қолданады. Мысалы, екіленген (қосарланған); әуелі ең жоғары температурада, сосын ең төменгі (немесе керісінше).

Жылумен өңдеу арқылы нығаятын кейбір қызуға берік аустенит болаттарының құрамы 14. 4-кестеде келтірілген.

Болаттардың қызуға жоғары беріктігі мен карбидтік нығаюы хромникельді немесе хромникельмарганецті аустенитке 0,3-0,5% көміртек пен карбид түзетін элементтерді молибден, вольфрам, ванадий, ниобий т.б. енгізумен жетіледі. 45Х14Н14В2М және 40Х15Н7Г7Ф2МС осындай болаттар болып табылады. 45Х14Н14В2М болаты 820 ^оС жасытудан кейін (ауада суыну) авиация қозғалтқыштарының қақпақшыларының және газ қозғалтқыштарының жасауда бекіткіштер жасау үшін қолданылады. Жасытудан кейін болаттың құрылымы – аустенит пен М₂₃С₆, М₆С үлгідегі карбидтер.

Аздаған жүктемелерде жұмыс істейтін газ қозғалтқышы қондырғыларының әртүрлі тетікбөлшектерін (газ қоғалтқышы-тасушы, тұрақты газ қозғалтқыштары) және де бекіту тетікбөлшектерін жасау үшін 40Х15Н7Г7Ф2МС болаты қолданылады, мұнда никель жартылай марганецпен ауыстырылған. Болаттың нығаюы 1170-1190 ^оС-тан шынықтырумен және 600 ^оС ескірумен 8-10 сағат бойы жетіледі. Ескіру процесінда әдеттегі және жоғары температуралардамеханикалық қасиеттерін арттыратын М₂₃С₆, VC бытыраңқы карбидтер түзіледі. 700 ^оС астам температураларда тотығуға қарсы болаттың төзімділігі көп емес, сондықтан тетікбөлшектерді алюминдейді немесе электролиттік никельдеуге түсіреді.

Металаралық нығаятын болаттарға күрделі қосындыланған болаттардың үлкен тобы жатады (14.4-кестені қараңыз). Құрамы бойынша Ni₃Тi қосылысына, ал алюминийдің қатысуымен – Ni₃(Al, Ti) қосылысына сай келетін g¢ - күйтүрі негізгі нығайтатын күйтүр болып табылады. Ескіруде МС (ТіС) үлгідегі карбидтердің түзілуі де мүмкін. Бұл болаттардағы көміртектің мөлшері аз болуы тиіс, өйткені ол молибден мен вольфрамды карбидке байланыстырып аустениттің қызуға беріктігін төмендетеді. Боридтердің түзілуі нәтижесінде бор аустенит түйірлерінің шекарасын нығайтады.

700-750 ⁰С температурада жұмыс істейтін жоғары берікті құрылғылардың пісірмелі бөліктерін жасау үшін табақ түрінде 10Х11Н2ОТЗР болаты қолданылады. Осы болатты титан мен алюминийдің көп мөлшерімен пісірусіз газбен қозғалтатын қозғалтқыштардың 650-700 ⁰С температурада жұмыс істейтін тетікбөлшектерін жасау үшін пайдаланады. Табақ болаты 1060-1080 ⁰С –тан шынықтырумен және 700 ⁰С 3-8 сағат (табақ қалыңдығына байланысты) ескірумен нығайтады. Ескіру алдындағы суықтай түрөзгеру кернеуін арттырады.

14. 4 – кесте