14. Өндірістегі жоғалтулар туралы түсінік

Қазіргі өндірістік ортада көптеген компаниялар көп мөлшердегі бөлшектерді қажет ететін өнімдердің көптеген ассортиментін өндіреді. Сондықтан өндірістегі жоғалтулар есебі маңызға ие, себебі жоспарлау, бақылау мен материалдарды басқару жиынтығы бір жағынан, өндірістегі жоғалтулар есебі жайғасымын нығайтуға жағдайлар жасайды, ал екінші жағынан кешенді мәселелер болып табылады.

Өндірістік процесс кезіндегі бос тұрулар әр түрлі себептерге байланысты болады, мысалы жұмыстың уақытша жоқтығынан, материалдардың жетіспеушілігінен немесе жабдықтардың сынуынан.

Өндіріс процесінде жоғалтулар болып тұрады. Сұйық заттардың булануы және басқа да қалдықтар нормаға сәйкес болса нормативті болып есептелінеді. Нормадан тыс жоғалтулар – ресурстарды, материалдар мен шикізаттарды тиімсіз пайдаланудан, процесс кезіндегі ақаулардан болатын жоғалтулар.Нормативтік жоғалтулар өнімдердің өзіндік құнына жатқызылатын болса, ал нормадан тыс жоғалтулар кезең шығындары болып есептелінеді және өндірістік кезеңнің аяғында табыстар мен шығыстар шотына есептен шығарылады. Нормативті жоғалтулардағы ақауларды есептеуде ақаулардың кейбір бөлігін сатуға болатындығын ескерген жөн. Ақауларды сатудан түскен табысты өзіндік құн шотының кредит бөлігінде есепке алу қажет. Егер нақты жоғалтулар күтілген мөлшерден аз болса, ол жағдайда нормативтен тыс табыстар пайда болады. Табыстың көлемі де нормативтен тыс жоғалтулардың құны сияқты есептеледі де, өзіндік құннан шегеріледі. Табыстың қосындысы табыстар мен шығыстар шотына жатқызылады.

Нормативті жоғалтулар тауарлар өндірісі шығындарының бір бөлігі ретінде қарастырылады.

Егер жоғалтулар процесс аяғына жақындағанда бақылау кезінде анықталса, онда жоғалту құны тек бақылауға түскен сол өнім бірлігінің өзіндік құнына енгізіледі. Өндірістің аяқталу кезеңінде бақылау кезінде ғана нормативті жоғалтулар болады деп есептелінеді. Бұл жағдайда нормативті жоғалтулар кезең аяғындағы аяқталмаған өндірістің өзіндік құнына жатқызылмайды, себебі бұл жоғалтулар бақылауға жеткен бұйымдарға ғана есептелінеді.

Нормативті жоғалтулар болған жағдайда арнайы екі бағана қосылған өнімдер бірлігінің өзіндік құны тізімдемесі толтырылады. Бір бағана- нормативті жоғалтулар мәліметтері, екінші бағана- нормативтен тыс жоғалтулар туралы мәліметтер. Нормативті жоғалтулар дайын өнімдердің өзіндік құнына ғана жатқызылса, ал нормативтен тыс жоғалтулар бөлек шотта есептелінеді және кезең шығындары есебінде қорытынды табыс немесе шығыс шотына есептен шығарылады.

Аяқталмаған өндірісті түгендеу кезіндегі анықталған жетіспеушілік 8011 «Негізгі өндіріс» шотының кредитінен 1284 «Басқа дебиторлық қарыздар» шотының дебетіне «Құндылықтардың бұзылуынан жоғалтулар мен жетіспеушіліктер» қосалқы шотына есептен шығарылады.

15. Нормативті және нормадан тыс жоғалтулар

Өндіріс процесінде жоғалтулар болып тұрады. Сұйық заттардың булануы және басқа да қалдықтар нормаға сәйкес болса нормативті болып есептелінеді. Нормадан тыс жоғалтулар – ресурстарды, материалдар мен шикізаттарды тиімсіз пайдаланудан, процесс кезіндегі ақаулардан болатын жоғалтулар.Нормативтік жоғалтулар өнімдердің өзіндік құнына жатқызылатын болса, ал нормадан тыс жоғалтулар кезең шығындары болып есептелінеді және өндірістік кезеңнің аяғында табыстар мен шығыстар шотына есептен шығарылады. Нормативті жоғалтулардағы ақауларды есептеуде ақаулардың кейбір бөлігін сатуға болатындығын ескерген жөн. Ақауларды сатудан түскен табысты өзіндік құн шотының кредит бөлігінде есепке алу қажет. Егер нақты жоғалтулар күтілген мөлшерден аз болса, ол жағдайда нормативтен тыс табыстар пайда болады. Табыстың көлемі де нормативтен тыс жоғалтулардың құны сияқты есептеледі де, өзіндік құннан шегеріледі. Табыстың қосындысы табыстар мен шығыстар шотына жатқызылады.

Нормативті жоғалтулар тауарлар өндірісі шығындарының бір бөлігі ретінде қарастырылады.

Егер жоғалтулар процесс аяғына жақындағанда бақылау кезінде анықталса, онда жоғалту құны тек бақылауға түскен сол өнім бірлігінің өзіндік құнына енгізіледі. Өндірістің аяқталу кезеңінде бақылау кезінде ғана нормативті жоғалтулар болады деп есептелінеді. Бұл жағдайда нормативті жоғалтулар кезең аяғындағы аяқталмаған өндірістің өзіндік құнына жатқызылмайды, себебі бұл жоғалтулар бақылауға жеткен бұйымдарға ғана есептелінеді.

Нормативті жоғалтулар болған жағдайда арнайы екі бағана қосылған өнімдер бірлігінің өзіндік құны тізімдемесі толтырылады. Бір бағана- нормативті жоғалтулар мәліметтері, екінші бағана- нормативтен тыс жоғалтулар туралы мәліметтер. Нормативті жоғалтулар дайын өнімдердің өзіндік құнына ғана жатқызылса, ал нормативтен тыс жоғалтулар бөлек шотта есептелінеді және кезең шығындары есебінде қорытынды табыс немесе шығыс шотына есептен шығарылады.

Үдемелі мөлшер мен нормативтер – шығынға қарсы механизмнің негізгі элементі, өндіріс тиімділігін арттырудың, жоспарлауды жетілдірудің, өнімдердің өзіндік құнының есебі мен калькуляциялаудың шарттарының бірі болып табылады.