Негізгі әдебиеттер

1. Хорнгрен Ч.Т. Фостер Дж., Ш Датар "Управленческий учет". Питер, 2007.

2. Тайгашинова К.Т., Жапбарханова М.С. Тереңдетілген басқарушылық есеп.Алматы, Экономика, 2008

3. Нұрсейітов Э.О. Ұйымдардағы бухгалтерлік есеп. Алматы, «LEM» баспасы, 2010 жыл.

4. Ержанова А.К., Айтанаева Ә,К., Жұманова Г.Ш., Баянова М.С., Иматаева Ә.Е. Басқару есебі. Оқу құралы. Алматы: 2009. -304б.

5. Аврова И.А.Управленческий учет / И.А. Аврова.- Москва:Бератор-паблишинг, 2007.- 224 б.

6. Суйц В.П. Управленческий учет: Учебник.- Москва: Высшее образование, 2007.- 71 б.

7. Тайгашинова К.Т. Басқару есебі: Оқу құралы. / К.Т. Тайгашинова; Ауд. М.Қ. Акишев.- Алматы: "LEM баспасы", 2011.- 332 б.

Қосымша әдебиеттер

1. Мырзалиев Б.С. Бухгалтерлік есеп теориясы және тәжірибесі: Оқу құралы. / Б.С. Мырзалиев, А.А. Сәтмырзаев, Р.С. Әбдішүкіров.- Алматы: Экономика, 2008.- 832 б.

2. Сейдахметова Ф.С. Қазіргі замандағы бухгалтерлік есеп: Оқу құралы. / Ф.С. Сейдахметова.- Алматы: LEM баспасы, 2008.- 500 б

3. Нұрсейітов Е.О. Ұйымдардағы бухгалтерлік есеп: Оқулық құралы. / Е.О. Нұрсейітов.- Алматы: Изд-во "Lem", 2009.- 428 б.

4. Проскурина В.П. Бухгалтерлік проводкалар: (ҚР ҚМ 23.05.2007 ж. N185

бұйрығымен бекітілген, "Бухгалтерлік есеп шоттарының үлгілік жоспарының" бөлімдері бойынша бухгалтерлік проводкалар жинағы). / В.П. Проскурина; Ауд. М.Қ.Акишев.- Алматы: ЖШС "LEM" баспасы, 2011.- 292 б.;

5. Халықаралық қаржылық есептілігі стандарттарына сәйкес бухгалтерлік есеп: Оқу құралы. / Садиева А.С., Жуматов М.К., Акимова Б.Ж., Тлеуова Э.М.- Астана, 2010.- 328

Бақылау сұрақтары:

1. Тәуекелділік түсінігі және оларды талдаудағы негізгі тәсілдер

2. Тәуекелділіктің пайда болу себептері

3. Тәуекелділіктің түрлері

4. Шешім қабылдаудағы шектеулер

5. Шектеулерді ескере отырып шешімдер қабылдау

Слайдтардың тізімі:

1. Тәуекелділік түсінігі және олардың түрлері

2. Анықталмаған жағдайдағы CVP талдауы

11 Тақырып. Шешімдер қабылдау үшін релевантты шығындар мен табыстар

Лекцияның мақсаты: Басшылыққа дұрыс шешімдер қабылдау үшін релевантты болып келетін шығындар мен табыстардың элементтерін мысалдар арқылы қарастыру. Нұсқаларды салыстырып талдауды үйрету. Өндірілген өнім мен көрсетілген қызметтің бағаларын белгілеу жолдарын көрсету.

Негізгі қарастырылатын сөздер: Өндіру. Сатып алу. Релеваннты шығындар мен табыстар. Өзіндік құн калькуляциясы. Баламалы нұсқа. Баға. Толық өзіндік құн. Шығын бағасы. Директ-костинг. Ұзақ мерзімді бағаның төменгі шегі. Қысқа мерзімді бағаның төменгі шегі.

Лекция сұрақтары:

1. . Өндірісі немесе сатып алу туралы шешімдер

2. . Сату бағасы туралы арнайы шешімдер қабылдау

1. Өз өндірісі немесе сатып алу туралы шешімдер

Өндірістік бөлімшелердің басшылығы – өздерінде өндіру немесе өнімнің барлығын немесе жекелеген бөліктерін сырттан сатып алу проблемасымен жиі кездесіп тұрады. Бұл алымдық операцияларды (сборочных операций) талап ететін барлық өндіріске тән жалпы мәселе. Осы мәселені шешу үшін бұл мәселеге релеванттық болып табылатын шығындар мен табыстардың барлық элементтерін анықтау қажет.

Өндіру	Сатып алу
Қымбат тұратын жабдыққа деген қажеттілік	Бөлшектердің, тораптың (узел) немесе жартылай дайындалған өнімдердің сатып алу бағасы
Бөлшектерді немесе бөліктерді өндірудің өзгермелі шығыны	Жалдау ақысы немесе босатылған өндірістік қуатты пайдаланудан алынған басқа да түсім
Жөндеудің және жабдыққа техникалық қызмет көрсетудің шығыны	Жабдықтан таратылған (яғни қолданыстан алынған) құны

Бұл сұрақтарға дұрыс жауап беру үшін еркін өндірістік қуаттың, білікті жұмысшылардың, технологияның, жабдықтаушылармен ұзақ мерзімді байланыстың болуы сияқты көптеген сапалық (маңызды) факторларды ескеру қажет. Және де еркін (бос) өндірістік қуаттың бар болуы шешуші кезеңге кірсе де, бұл салада оны пайдалану аса тиімді болып саналмайды.

Мысалы, фирмаға басқа жақтан жиынтықтаушы бөлшекті 16 ақша бірлігіндегі баға бойынша сатуын сұраған ұсыныс кеп түсті, ал оны өз күшімен дайындау шығыны 18 а.б. құрайды. Компанияның басшылығы қандай шешім қабалдауы керек?

Өз күшімен бөлшектерді дайындаудағы өзіндік құнның калькуляциясын қарастырамыз (1 кесте).

1 кесте. Бөлшектегі өзіндік құнның калькуляциясы

Көрсеткіштер	Бөлшектердің толық өзіндік құны, ақша бірлігімен
Негізгі материалдар	1,0
Өндіріс жұмысшыларының еңбекақысы	8,0
Өзгермелі үстеме шығындар	4,0
Тұрақты үстеме шығындар	5,0
Барлық шығын	18,0
Бөлшектерге деген қажеттілік	10 000

18 ақша бірлігіндегі өзіндік құн мен 16 ақша бірлігіндегі бағаны алғашқы салыстырылуы соңғының пайдасына келеді, бірақ мұндай шешім уақытынан бұрын болып тұр. Баламалы нұсқалардан релеванттық шығынды таңдап алу қажет. 50 000 ақша бірлігіндегі тұрақты үстеме шығынды қарастырайық. Оның 30 000 ақша бірлігі басқа жақтан бөлшектерді сатып алмайынша одан құтылу мүмкін болмайтын релеванттық емес шығынды білдіреді. Бұл амортизация, мүлік салығы, сақтандыру төлемі, цех әкімшілігі шығынының бір бөлігі. Өндірістен бөлшектерді алып тастаған жағдайда жабдық тұрып қалды делік. Онда релеванттық емес шығынды сатып алу немесе өндіру туралы шешім қабылдауда есептен шығарып тастау керек (2 кесте).

2 кесте. «Сатып алу» немесе «өндіру» нұсқасын таңдау

Релеванттық көрсеткіштер	Жалпы шығын, ақша бірлігімен		Үлестік шығын, ақша бірлігімен
	Өндіру	Сатып алу	Өндіру	Сатып алу
Сатып алу шығыны	-	160 000	-	16
Негізгі материалдар	10 000	-	1	-
Өндіріс жұмысшыларының еңбекақысы	80 000	-	8	-
Өзгермелі үстеме шығын	40 000	-	4	-
«Сатып алуды» таңдаған жағдайда онсыз-ақ амалдауға болатын тұрақты үстеме шығын	20 000	-	2	-
Барлық релеванттық шығын	15 000	160 000	15	16
«Өндіру»пайдасына шешілетін айырмашылық	10 000	-	1,0	-

Мәселенің мәні – «Өндіру немесе сатып алуда» емес, еркін қуаттылықты қалай жақсы пайдалануда. Тіпті, алғаш қарағанда, сатып алу арзанға түседі, босатып алынған жабдықты жай немесе баламалы қолдану не әкелетінін талдау керек. Айталық, онымен 19 000 ақша бірлігіндегі маржиналдық табыспен қандай да бір бөлшекті өндіру мүмкін болады делік немесе оны 5 000 ақша бірлігінде жалға беру қажет.

Бұл жерде төрт нұсқаны салыстырамыз (3 кесте)

3-кесте. Баламалы нұсқаны таңдау

Көрсеткіштер	Өндіру	Жабдықты сатып алу н/е оны бос тұрғызып қою	Басқа өнімді өндіру н/е сатып алу	Жабдықты сатып алы н/е жалға беру
Жалдау ақысы, мың ақша бірлігімен	-	-	-	5
Басқа өнімді шығарудан түскен маржиналдық табыс	-	-	19	-
Бөлшек шығыны	150	160	160	160
Таза релеванттық шығын	150	160	141	155

Талдау мынаны көрсетті: сыртқы нарықта бөлшектерді сатып алу және босатып алынған жабдықпен басқа өнімді шығару оңтайлы нұсқа болып табылады.

Жағдайды талдау барысында өнім бірлігінің шығындары туралы деректерді абайлап пайдалану керек, өйткені олар екі түрлі қателікке ұрындыруы ықтимал:

1. релеванттық емес көрсеткіштердің есебіне қосу;

2. көлемнің есебінсіз үлесті шығындарды салыстыру.

2. Сату бағасы туралы арнайы шешімдер қабылдау

Бухгалтерлік басқару есебінің міндеті - өндірілген өнім мен көрсетілген қызметтің бағаларын белгілеу маңызды мәнге ие.

Шаруашылық жүргізудің әкімшілік әдісінде баға өнімнің (жұмыс, қызмет) толық өзіндік құнына қарай белгіленіп келді. Өнеркәсіпте нақты қалыптасқан толық өзіндік құн жоспарланған пайданың сомасына арттырылды, айналымдағы салықты үстемеледі және бастапқы шаманы – көтерме бағаны алды.

Сауда үстемесін басып озып, саудада да осындай болды.

Бұл мәселелердің барлық жауапкершілігі сол уақытта мемлекетке жүктелді.

Нарықтық экономика жағдайында баға белгілеу тәсілдемесі түбірінен өзгерді. Өндірілген өнімге, қызмет көрсетуге және орындалған жұмысқа баға белгілеу ерекше мәнге ие болды. Баға белгілеу процесінде бірнеше тәсілдер бар. Олар:

• тұтынушылардың назарын өзіне аударатын, тұтынушыларға тартымды баға белгілеу;

• бәсекелестердің бағасын пайдалана отырып, өзі үшін бағаның нақты шекарасын белгілеу;

• сатып алушыны да қанағаттандыратын, пайда да түсіретін бағалар.

Шығын бағасы көбінесе нақты баға белгілеудің сенімді жолы ретінде қарастырылады, өйткені ол бағада пайданы қалыптастыруға мүмкіндік тудырады. Мұндай жағдайда ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді бағаның төменгі шегі пайдаланылады.

Ұзақ мерзімді бағаның төменгі шегі өнімді өндіру мен өткізудің толық шығынын кәсіпорын бағаның қандай ең аз шамасымен орнын, толтыра алатынын көрсетіп береді. Бұл баға шегі өнімнің толық өзіндік құнына сәйкес келеді.

Қысқа мерзімді бағаның төменгі шегі – бұл шығынның тек өзгермелі бөлігін ғана жаба алатын баға. Бағаның бұл шегі «директ костинг» жүйесі бойынша есептелген өзіндік құнға сәйкес келеді.

Алайда шығын бағасы нарықтық жағдайын және ондағы өнімнің орнын, бәсекені ескермейді. Көптеген кәсіпорындар аталған үш тәсілдемеден ұштастыруды қолданады.

Өнімге мына бағалар белгіленуі мүмкін: ресми сатушылар мен сатып алушыларға міндетті баға; реттелетін – кәсіпорындағы белгілі бір өнім түрінің барлық сатып алушыларға бірдей белгіленетін баға; келісім шартты сатып алу – сатудың әрбір жеке актісіндегі әр түрлі баға.

Ресми және реттелетін бағалар - әлемдік нарық бағасы немесе өндіріс шығынына негізделген баға бойынша қалыптасады, ал келісімді баға – жекелеген шығынның негізінде немесе сұраныс пен ұсыныстың ауытқу нәтижесінен де пайда болады.

Экономикалық жағынан, негізі бар бағаны белгілеу үшін кәсіпорын басшылығы мына шарттарды орындауы керек:

• шешім қабылдау барысында ескеруді қажет ететін шығын құрамын негіздеу;

• калькуляциялаудың тиісті әдісін таңдау;

• тұрақты шығын ең аз шамада болатын өндіріс деңгейін анықтау;

• пайда сомасын есептеу.

Бұл кәсіпорынның нарықтағы өз жағдайын толық білуіне жағдай жасайды және белгілі бір өнімге тұтынушылардың қандай көзқарасы барын анықтауға мүмкіндік береді.