17.Теодолитті жұмыс жағдайына қалай орналыстыру қажет

Алдымен өлшенетін бұрыштың төбесіне(О) теодолитті орнатады. Теодолиттің тік өсі тіктеуіш бойымен бұрыштың төбесіне (О) өтуі керек. Тедолитті орнату екі бөліктен тұрады- ортаға келтіру және жазық жағдайға келтіру(нивилерлеу), бұл екі жұмысты бір мезгілде атқарады. Ортаға келтіруге оптикалық әдіспен немесе тіктеуіш арқылы іске асырады.

Ұштағанды(штатив) нүкте үстіне, оның үстіңгі жазықтығы жазық болғанын қадағалап орнатады, ал ортасы нүктенің ортасында сәулеленген болуы керек.Осы жағдайда ұштағанды орнатып, үстіне теодолитті бекітеді. Теодолитті ұштаған үстінде жан жағынан қозғап, жобамен оптикалық немесе жіптіктеуңш арқылы аспапты ортасына келтіреді де бекіткіш бұрандасымен қатайтады. Теодолиттің көтергіш бұрандаларымен оның айналу осін тіктеуішжағдайына келтіреді. Ұштағанға бекіткіш бұранданы босатып, теодолиттің нүкте үстіне дәл келуін қадағалайды.

Осы әдісті бірнеше рет қайталап, аспаптың айналу осінің дәл нүкте үстіне орнатылғанынын көз жеткізеді.

19.Координаталар жүйесі

Жердің беттік жазықтығында, немесе белгілі бір жергілікті аудандарда берілген нүктенің орынын анық тау, негізі, арнайы өлшем бірліктеріне жинақталып, қажетті орындарына қолданылып отырылады. Осыған орай, географиялык және тікбұрышты координаталар атауларына тоқта ла кетуімізте болады.

Географиялық координаталар. Жердің эллипсоидтық бетінде орналасқан кез келген нүктенің орнын, географиялық координата жүйесіне қарағанда, ата уларна қатысты, екі бұрыштык шамалармен анықтай ала мыз.

φ — географиялық ендік, λ — географиялық бойлық

Жердің әрдайым айналыста болатыны әркімге белгілі. Жердің айналу осіне перпендикуляр және с ол ось арқылы өтетін жазықтықтарға келетін болсақ онда параллель жазықтықтар және мери диан жазықтықтары деген ата улармен таныс бо ламыз.

Параллельдер немесе параллель жазықтықтар дегеніміз, Жердің айналу осіне перпендикуляр бағытта болып, деңгейлік беттер жазықтықтарының сызықтарын қия өтетін жазык тықтар.

Меридиан неме се географиялық мерид иан жазықтықтары дегеніміз Жердін айналу осі арқылы, деңгейлік беттер жазықтықтарының сызықтарын қия өтетін жазық тықтар.

Параллельдер немесе параллель жазықтықтар дегеніміз, Жердің айналу осіне перпендикуляр бағытта болып, деңгейлік беттер жазықтықтарының сызықтарын қия өтетін жазык тықтар.

Меридиан неме се географиялық мерид иан жазықтықтары дегеніміз Жердін айналу осі арқылы, деңгейлік беттер жазықтықтарының сызықтарын қия өтетін жазық тықтар.

Ширектер І ІІ ІІІ ІV

Координат өсімшелері СШ OШ ОБ СБ

х + - - +

у + + - -

у + + - -

Көптеген геодезиялық бақыла улар мен зертте улерге қатысты, Жер беті жазықтығымен калап алынған нүктенің географиялық және тікбұрышты координаталары арасындағы байланыстың алдын ала белгілі болуы қажет болып ке леді.

Сонда, осы аталып отырған байланыстың нақты түрде белгілі болуы үшін, Жердің эллипсоидтық бет жазықтығын арн айы жазықтыққа жобала у мүмкіндіктерін беретін аймақтық тікбұрышты

Гаусстың жазық координаталар жүйесі жиі қолданылатынын айта аламыз. Бұл жағдайда, Жердің эллипсоидтың бет жазықтығы, меридиандар арқылы, әрқайсысы өлшем бірлігінде болатын алпыс аймақтық тікбұрышты жазық координаталарға бөлінеді де, олардың реттік саналуы нольдік (бастапқы) меридианнан яғни Гринвич меридианынан басталып шығыс (6a-с урет) бағытында болады.

Енді, осы аталып отырған әрбір аймақтық бетте рге тоқтала тын болсак, онда олардың ережелерге сәйкес кескінделініп, әрқайсысының, берілу өлшем бірліктері сәйкестігіндегі, координата системалары болатынын айта аламыз.

Сонымен қ атар, осьтік меридиан Р1Р2 ата уы, әрб ір жобаланатын аймақтық ( 6б-сурет) жазықтығында ешқандай бұрмала усыз түзу сызық Х-Х бағытында бағытталып, ол абсцисса осі деп аталады. Екінші жағдайда, эква торлық түзу осьті к меридианға

перпендикуляр б олып келеді де, ордината осі деп аталады. Жоғарыда математика пәнінің аналитикалық геометрия бөлімінде, абсцисса және ордината осьте рінің қиылысу н үктесі 0 координата осьтерінің бас нүктесі деп аталатыны белгілі , бірақ, оқытылып отырған пәнде, абсцисса осі Ох бас нүктеден 0 солтүстік бағытта бағытталып — ол оң бағыт, ал, Оу осі бас нүктеден 0 шығыс бағытта бағытталып — ол да оң бағыт, қарама қарсы бағыттары керісінше болатын айырмашылықтарды әрдайым есте ұстау қажет.