6. Әдебиет:
Бекітілген терминдер сөздігі (15 мынға жуық термин): словарь–
Алматы: Дайк-Пресс, 2009. - 328 б.
Исакова С. С.
Қазақ тілін үйренейік [Медицина саласы қызметкерлеріне аранлған оқу құралы]. Жалғастырушы деңгей / С. С.Исакова - Алматы: Алаш, 2010. - 248 б.
Ермекова, Күпән.
Танымгер 1: Изучаем казахский легко! Учебное пособие / К. Ермекова. - Алматы: Мектеп, 2009. - 191 б.
Қазақ тілін оқыту методикасы / С Рахметова. - Алматы: Ана тілі, 2011. - 184 б. сур.
Қазақ тілінің стилистикасы: учебник / М. Балақаев, Е. Жанпейісов, М. Томанов. - Алматы, 2010. - 255 б.
Құрманбаева, Шынар.
Қазақ тілі: денсаулық сақтау саласына арналған оқу-әдістемелік кешені / Ш. Курманбаева, С. Болатов - Алматы: Қазығұрт, 2010. - 136 б.
Оразымбетова Ғ.Д., Сәлім Е.Қ. Қазақ тілі 2013.- 166 б.
Сәлім, Е. Қ.
Жоғары кәсіби қазақ тілі: учебное пособие. Медициналық және
фармацевтикалық факультет студенттеріне арналған / Е. Қ. Сәлім, Ғ. Д. Оразымбетова, Г.Т.Тастанбекова -Караганд: ЖК Ақ Нұр, 2013. - 150 б.
Суатай С.Қ. Ісқағаздарымен жұмыс. Оқу құралы.-Қарағанды: ЖК
«Ақнұр баспасы», 2013-98 с.
Шәкенов Ж.
Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен күрделі тұлғалар / Ж. Шакенов. -
Алматы: Ана тілі, 2010. - 120 б.
7. Бақылау: Тест.
1. Тақырып №15, атауы: Ас қорыту жүйесі.
2. Мақсаты: Лексикалық тақырыпты пайдаланып, ұсынылған материалдар бойынша сипаттама, салыстырма, қорытынды жасай білу, өз ойларын ортаға салу.
3. Оқытудың міндеттері:
Студент білу керек:
- ас қорыту жүйесі.
- сабақтың тақырыбы бойынша мәтін мазмұнын;
- тақырып бойынша жаңа сөздерді.
Студент істей білуі керек:
- мәтінді аудару, мазмұндау, берілген тақырып аясында сұхбаттасу,
- мәтін бойынша сұрақ құрастыру, сұрақтарға жауап беру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Ас қорыту жүйесі.
2. Ас қорыту жүйесінің қызметі.
5. Сабақ беру және оқыту әдістері: түсіндіру әдісі, жаттығу әдісі, ізденіс әдісі, ойын әдісі.
Сөздерді жаттаңыз.
ұйқы безі – поджелудочная железа
өзек – проток
он екі елі ішек – двенацатиперстная кишка
қоймалжың – полужидкий
ыдырау – расщепление; распад
тоқ ішек – толстая кишка
аш ішек – тонкая кишка
тік ішек – прямая кишка
кенеулі – питательный
қоймалжың– густой, не жидкий
өңез – cлизистый налет
құсу – вырвать; срыгнуть
тырысу – судорога
күдік – подозрение
жүрек айну – тошнота
қыжылдау – изжога
іш қату – запор
іш кебу – вздутие живота
Ас қорыту жүйесі
Ас қорыту– өте күрделі үрдіс. Ол ас қорыту жолынан және бездерден құралады. Ауыз қуысы, жұтқыншақ, өңеш, асқазан немесе қарын, он екі елі ішек, аш ішек, тоқ ішек – бұлар ас қорыту жолы болып табылады.
Ас ауыз қуысынан жұтқыншақ арқылы өңешке өтеді, одан соң асқазанға түседі.Жұтқыншақ – ұзындығы 11-13 см бұлшық етті мүше, онда ас қорыту және тыныс алу жолдары қиылысады. Жұтқыншақтың төменгі жағы тарылып өңешке өтеді.Өңеш– ас қорыту жолының бір бөлігі. Ересек адамның өңешінің ұзындығы 25-30 см.
Асқазан – сол қабырға астында орналасқан толық бұлшық етті ағза. Оның кардиальды тесігі XI кеуделік омыртқа деңгейінде орналасқан. Кіреберіс тесігі I бел омыртқаның деңгейінде, омыртқа бағанасының оң жағында орналасқан. Асқазан қабылдаған тағам үшін резервуар болып табылады, сонымен қатар сол тағамды химиялық қорытылуына әсер етеді. Осыған қоса, биологиялық белсенді заттардың секрециясы мен сіңіру қызметін атқарады. Ересек адамның асқазанының сыйымдылығы 1,5 литрдей. Асқазанның шырышты қабығының бездері асқазан сөлін бөліп шығарады. Адамның асқазан сөлі түссіз болады. Асқазанда ас 4-8 сағаттай болып асқазан сөлінің әсерінен қорытылады. Қоймалжың ас бұдан кейін ас қорыту жүйесінің келесі бөлімі – аш ішекке біртіндеп өтіп отырады да, ең соңғы қорытылуға түседі. Бұл қорытылу аш ішектің ұсақ көп бездерінен бөлінетін сөлдің әсерімен болады. Аш ішектегі қорытылған кенеулі заттардың ерітіндісі қыл тамырлар арқылы қанға өтеді, майдың ерітінділері негізінен, лимфаға сіңіріледі. Сөйтіп, аш ішекте кенеулі заттар қан мен лимфа арқылы бүкіл ағзаға тарайды.
Он екі елі ішек немесе ұлтабар, латынша duodénum – аш ішектің бастапқы бөлігі, ол асқазанның кіреберісімен жалғасады. Он екі ішекте астың негізгі қорытылуы аяқталады. Оның атауы сипатына сәйкес, себебі көлденең өлшемі он екі саусақ өлшеміндей. Он екі елі ішекте бауыр мен ұйқы безінің сөл шығару өзектері ашылады.
Бауыр – ас қорыту бездерінің ішіндегі ең үлкен без. Бауыр ағзадағы улы заттарды зарарсыздандырып отырады. Массасы, шамамен, 1500 г. Ол қызыл қоңыр түсті, оның көп бөлігі оң жақ қабырға астында орналасады. Бауырдан бөлінетін өт сарғыш-жасыл түсті. Өттің әсерімен май уақ тамшыларға ыдырайды. Май осындай күйде тез қорытылады.
Ұйқы безі асқазанның астыңғы жағында екінші бел омыртқасының деңгейінде орналасқан.
Аш ішек – адам ағзасындағы асқазан мен тоқ ішек арасында орналасқан ішектің бір бөлігі. Аш ішектің негізгі қызметі – қоректік заттарды сіңіру. Аш ішектің ұзындығы 7- 8 м.
Аш ішекте қорытылмаған заттар тоқ ішекке өтеді. Ол заттардағы су ішек қабырғасындағы тамырлар арқылы қанға өтеді. Тоқ ішек –адам ағзасындағы ішек түтікшелерінің ең кеңейген бөлігі, ол соқыр ішек пен тік ішектен тұрады, қорытылмаған қалдық заттар тік ішекке түседі.
Мәтін тапсырмалары:
1-тапсырма. Мәтінді оқып аударыңыз.
2-тапсырма. Сызбаға қарап ас қорыту жүйесі туралы әңгімелеңіз.
3-тапсырма.Сұрақ-жауап. Адам қандай зардап шегеді? деген сұраққа үлгі бойынша жауап беріңіз.
Төмендегі себептерден |
адам қандай зардап шегеді? |
Үлгі:Іш қатудан |
үлкен дәретке ұзақ уақыт бармаудан ағза уланады. |
Тамақты шайнамастан асығыс жұтудан |
|
Тәбеті нашарлаудан |
|
Зиянды әдеттердің әсерінен |
|
Ауыздан жағымсыз иіс шығуынан |
|
1-жаттығу. Науқас адамға дәрігердің атынан кеңес беріңіз.
а. Рецепте тағайындалған дәрі-дәрмектерді көрсетілуі бойынша қабылдаңыз.
ә. ____________________________________________________________________
б._____________________________________________________________________
в._____________________________________________________________________
г.____________________________________________________________________
2-жаттығу. Төмендегі сұхбатты мазмұнына қарай толықтырыңыз.
– Қай жеріңіз ауырады?
–...
– Қай кезде ауырады? Тамақ алдында ма, әлде тамақтанғаннан кейін бе?
– ... .
– ...?
– Ащы тамақ жегеннен кейін ауырады.
– ...?
– Кеше кішкене қызуым болды.
– Әлсіздік сезінесіз бе?
–...
– Жүрегіңіз айни ма?
– ...
– ...?
– Иә, бірнеше рет құстым.
– Тәбетіңіз қалай?
– ... .
– Ішіңіз қата ма?
– ... .
– ...?
– Иә, асқазаным қыжылдайды.
3-жаттығу.Төмендегі сөздер мен сөз тіркестерінмен сөйлем құраңыздар.
Асқазан сөлі, ас ботқасы, улы заттар, ащы тағамдар, зиянды әдеттер.