6. Әдебиет:
Бекітілген терминдер сөздігі (15 мынға жуық термин): словарь–
Алматы: Дайк-Пресс, 2009. - 328 б.
Исакова С. С.
Қазақ тілін үйренейік [Медицина саласы қызметкерлеріне аранлған оқу құралы]. Жалғастырушы деңгей / С. С.Исакова - Алматы: Алаш, 2010. - 248 б.
Ермекова, Күпән.
Танымгер 1: Изучаем казахский легко! Учебное пособие / К. Ермекова. - Алматы: Мектеп, 2009. - 191 б.
Қазақ тілін оқыту методикасы / С Рахметова. - Алматы: Ана тілі, 2011. - 184 б. сур.
Қазақ тілінің стилистикасы: учебник / М. Балақаев, Е. Жанпейісов, М. Томанов. - Алматы, 2010. - 255 б.
Құрманбаева, Шынар.
Қазақ тілі: денсаулық сақтау саласына арналған оқу-әдістемелік кешені / Ш. Курманбаева, С. Болатов - Алматы: Қазығұрт, 2010. - 136 б.
Оразымбетова Ғ.Д., Сәлім Е.Қ. Қазақ тілі 2013.- 166 б.
Сәлім, Е. Қ.
Жоғары кәсіби қазақ тілі: учебное пособие. Медициналық және
фармацевтикалық факультет студенттеріне арналған / Е. Қ. Сәлім, Ғ. Д. Оразымбетова, Г.Т.Тастанбекова -Караганд: ЖК Ақ Нұр, 2013. - 150 б.
Суатай С.Қ. Ісқағаздарымен жұмыс. Оқу құралы.-Қарағанды: ЖК
«Ақнұр баспасы», 2013-98 с.
Шәкенов Ж.
Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен күрделі тұлғалар / Ж. Шакенов. -
Алматы: Ана тілі, 2010. - 120 б.
7. Бақылау: Тест.
1. Тақырып №8, атауы: Адам ағзасы.
2. Мақсаты: Лексикалық тақырыпты пайдалана отырып, сауатты жазуға дағдыландыру,кәсіби сөз мағыналары мен салалық терминдер ұғымын түсініп қолдану.
3. Оқытудың міндеттері:
Студент білу керек:
- адам ағзасына байланысты термин сөздерді
- сабақтың тақырыбы бойынша мәтін мазмұнын
- тақырып бойынша жаңа сөздерді.
Студент істей білуі керек:
- мәтінді аудару, мазмұндау, берілген тақырып аясында сұхбаттасу,
- мәтін бойынша сұрақ құрастыру, сұрақтарға жауап беру.
4. Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. Адам ағзасы
5. Сабақ беру және оқыту әдістері: ақпараттық әдіс, ойын әдісі, жобалау әдісі, түсіндіру әдісі.
1.Сөздер мен сөз тіркестерінің аудармасын жаттаңыз.Сөйлем құрастырыңыз.
ағза – организм
құрсақ қуысы – брюшная полость
оттегі – кислород
бұлшық ет – мышцы
жұтқыншақ – глотка
өңеш – пищевод
кеңірдек – трахея
зәр, несеп – моча
несепағар – мочеточник
қуық – мочевой пузырь
без – желез
өзек – проток, серцевина
икемделу – приспособиться
кәмелеттік – cовершеннолетний; зрелый
естияр – повзрослевший
күрт – внезапно; резко
Адам ағзасы.
Адам деген – ардақты ат, қазақ халқы оны ежелден қастерлеп, табиғаттың ерекше сыйы деп бағалайды және кім деген сұрақ тек адамға ғана қойылады.
Адамның ағзасындағы әрбір мүше белгілі бір қызмет атқарады. Дене мүшелері атқаратын қызметіне қарай бірнеше мүшелерден бірігіп, жүйе құрайды.
Қан айналу жүйесі денедегі барлық мүшелерге оттегі мен қоректік заттарды жеткізіп тұрады.
Тыныс алу жүйесі мүшелеріне мұрын, көмей, кеңірдек, өкпе, бронхтар жатады. Ағзаның оттегін сіңіріп, көмірқышқыл газын бөліп отыруы осы тыныс алу жүйесінде өтеді.
Ас қорыту жүйесі ауыз қуысынан басталады. Ас жұтқыншақ арқылы өңешке, одан асқазанға түсіп, ас қорыту бездерінің әсерінен ішек-қарын жолында қорытылады.
Зәр шығаружүйесі мүшелеріне қос бүйрек, несепағар, қуық жатады. Бүйректе қан тазартылады, несеп түзіледі.
Жүйке жүйесі ми мен жұлыннан тұрады. Жүйке жүйесі мүшелердің жұмысын реттеп отырады және ағзаның біртұтастығын қамтамасыз етеді.
Тірек-қимыл жүйесі қаңқа мен бұлшық еттен тұрады. Қаңқа – денедегі әр түрлі сүйектерден құралған мықты тірек. Сүйектерге бұлшық ет бекиді. Адам бұлшық еттің көмегімен жүреді, жүгіреді, әр түрлі қимылдар жасайды.
Адам ағзасындағы сезім мүшелерінің де қызметі ерекше. Сезім мүшелеріне көру, есту, иіс сезу, дәм сезу, сипап сезу, тепе-теңдікті сезу жатады. Ағзадағы барлық жүйелер арасында әр түрлі жолдар мен өзектер арқылы үздіксіз кең көлемде мәлімет алмасу жүріп жатады. Бұл мәліметтер қан, лимфа және гормон арқылы жүреді.
Адамның тіршілік әрекеттері жас кезеңдеріне сәйкес өзгеріп отырады. Өйткені дамудың әрбір сатысында өзіндік физиологиялық көрсеткіштер қалыптасады. Адам өмірі құрсақта даму, балалық шақ және ересек жас болып үш сатыға бөлінеді:
I. Құрсақтағы 2 айға жуық ұрықтық даму (эмбриогенез) және 2 айдан 9 айға дейін нәрестелік даму (фетогенез) кезеңдерінен тұрады.
II. Балалық шақ (құрсақтан тыс даму) бірнеше кезеңнен өтеді:
Жаңа туған (неонаталдық) кезең – туған күннен 4 аптаға дейін, бала қырқынан шыққанша созылады. Бұл кезеңде ағза сыртқы ортаның жаңа жағдайларына икемделеді.
Бөбектік шақ – бөбек өмірінің 1-жылы;
Сәбилік шақ – 1-3 жас аралығы;
Бүлдіршін шақ: 4-7 жас аралығы;
Естияр шақ: ұлдарда – 8-12 жас аралығы, қыздарда – 8-11-ге дейінгі жас аралығы;
Жеткіншектік – шақ: ұлдарда 13-16 жас аралығы, қыздарда 12-15 жас аралығы;
Жас өспірімдік шақ: (бозбал- жігіттерде 17-21 жас аралығы, (бойжеткен) қыздарда – 16-20 жасқа дейін.
III. Ересек жас бірнеше кезеңнен құралады:
Кәмелеттік кезең: ерлерде 22-35 жас аралығы, әйелдерде 21-35 жасқа дейін. Бұл кезеңде адамның өсуі тоқтайды, ағзаның құрылымы мен қызметі толық қалыптасады, іс-әрекеті белсенді және тиянақты болады.
Кемел шақ: ерлерде 36-60 жас аралығы, әйелдерде 36-55 жасқа дейін. Бұл кезде олардың жүйке және эндокриндік жүйелері өзгеріп, қайта қалыптасады, тіршілік әрекеттерінде айтарлықтай өзгерістер болады.
Егделік кезең: ерлерде 61-74 жасқа дейін, ал әйелдерде 55-74 жасқа дейін. Бұл кезеңде ағза тез қартаяды. Сондықтан олар осы кезеңдерінде кездесетін ауруларға жиі шалдығады.
Кәрілік кезең ерлер мен әйелдер 75-тен асқаннан кейін басталады. Ағза тоза бастайды, негізгі тіршілік әрекеттері күрт төмендейді.
1-тапсырма. Сөздер мен сөз тіркестерін аударыңыз.
Атқаратын қызметіне қарай, бірнеше мүшелерден бірігу, жүйе,оттегін сіңіру, әр түрлі сүйектерден құралған, ас қорыту бездерінің әсері, мүшелердің жұмысын реттеу, ағзаның біртұтастығы, дамудың әрбір сатысы, сыртқы орта, қалыптасу, қартаю, физиологиялық көрсеткіштер.
2-тапсырма.Берілген тұжырымдардың дұрыс не қате екенін анықтаңыз.
Қан айналу жүйесі мүшелерге оттегі мен көмірқышқыл газын жеткізіп тұрады.
Тыныс алу жүйесі мүшелеріне мұрын, көмей, кеңірдек, өкпе, бронхтар жатады.
Бүйректе ас қорытылады.
Тірек-қимыл жүйесі қаңқа мен бұлшық еттен тұрады.
Қаңқа – денедегі бұлшық еттен құралған мықты тірек.
Адам бұлшық еттің көмегімен жүреді, жүгіреді, әр түрлі қимылдар жасайды.
Ас қорыту жүйесі мұрын қуысынан басталады.
Ас қорыту бездерінің әсерінен ас ішек-қарын жолында қорытылады.
Адам өмірі құрсақта даму, балалық шақ және ересектік шақ болып үш сатыға бөлінеді.
Ағзадағы барлық жүйелер арасында үздіксіз мәлімет алмасу жүріп жатады.
Адам өмірі тек қуаныш пен бақыттан тұрады.
3-тапсырма.Мәтіннен берілген қысқа ақпараттарды толықтырып, жұпқа бөлініп, айтыңыздар.
Дене мүшелері атқаратын қызметіне қарай бірнеше мүшелерден бірігіп, жүйе құрайды.
Қаңқа – денедегі әр түрлі сүйектерден құралған мықты тірек.
Адам өмірі құрсақта даму, балалық шақ және ересек жас болып үш сатыға бөлінеді.
Балалық шақ бірнеше кезеңнен өтеді.
Ересек жас бірнеше кезеңнен құралады.
Адам ағзасындағы сезім мүшелерінің қызметі ерекше
1-жаттығу. Көп нүктенің орнына қажетті сөз тіркестерін қойып, жазыңыз.
... жұмысын реттеп отырады және ағзаның біртұтастығын қамтамасыз етеді.
... жас кезеңдеріне сәйкес өзгеріп отырады.
... атқаратын қызметіне қарай бірнеше мүшелерден бірігіп, жүйе құрайды.
... туған күннен 4 аптаға дейін, бала қырқынан шыққанша созылады.
... ағзаның құрылымы мен қызметі толық қалыптасады, іс-әрекеті белсенді және тиянақты болады.
2-жаттығу. Сөйлемдерді толықтырыңыз.
Тірек – қимыл жүйесі ... мен ... ... тұрады. Ас қорыту жүйесіне ..., ..., ..., ... жатады. Тыныс алу жүйесі мүшелеріне ..., ..., ..., ..., ... жатады. Зәр шығару жүйесі мүшелеріне ..., ..., ... жатады.
3-жаттығу. «Даму» етістігімен тіркесетін сөздерді көрсетіңіз және сөйлем құрастырыңыз.
