Літаратура

1. Зелянко, В.У. Лінгвакультуралагічны падыход да навучання беларускай мове / В.У. Зелянко // Роднае слова. — 2008. — № 1 – с. 55-57

2. Кірчук, І. І. Выхаванне на нацыянальных традыцыях: вучэб.-метад. дапаможнік для настаўнікаў, класных кіраўнікоў, выхавальнікаў, кіраўнікоў фальклорных і тэатральных гурткоў /І.І. Кірчук – Мінск: НІА, 2008. – 192 с.

3. Шур, В.В. Краязнаўчы матэрыял і яго выкарыстанне ў навучанні і выхаванні школьнікаў. Беларуская мова і літаратура. – 2014. – № 6. – С. 29-34.

4. Цётка. Шануйце роднае слова! / Цётка // Беларуская літаратура: вучэбны дапаможнік для 7-га кл. агульнаадукацыйных устаноў з беларускай і рускай мовамі навучання / М. А. Лазарук, Т. У. Логінава. – Мінск: Нацыянальны інстытут адукацыі, 2010.

Дадатак 1

Ступені сфарміраванасці духоўна-маральных якасцей вучняў за тры апошнія гады

балы	адносіны да духоўных скарбаў беларускага народа			адносіны да вывучэння беларускай мовы і літаратуры				адносіны да чытання кніг беларускіх аўтараў, наведвання музеяў, тэатраў і г.д.
	2014г %	2015г %	2016г %		2014г %	2015г %	2016г %		2014г %	2015г %	2016г %
0	46	23	3		50	25	2		38	20	5
1	42	59	44		46	52	41		58	58	40
2	12	19	53		4	23	57		4	32	55

0 – не выражана

1 – выражана

2 – яскрава выражана

Паспяховасць навучання вучняў па беларускай мове, дзе прымяняліся ўрокі з краязнаўчым матэрыялам.(Сярэдні бал)

Дадатак 2

1.Заданні на аснове тэкстаў нацыянальна-рэгіянальнай тэматыкі.

Заданне 1. Прачытайце верш. Падкрэсліце назоўнікі.

Дзяржыншчына мая

Многа добрых, слаўных месцаў ёсць,

Але прыгажосці такой не знайду

У цэлым свеце ніколі, нідзе

Як на зямлі Дзяржыншчыны маёй.

Цудоўная, прыгожая Дзяржыншчына мая.

Тут родныя людзі, тут лёс мой і клён,

Прымі ад дачкі сваёй, дзяўчынкі,

Вітанне ўдзячнае, нізкі паклон.

Паіла мяне ты гаючай вадой

З тваёй цудадзейнай крыніцы-жывінкі,

Што вабіць дасюль і чаруе сабой.

• Якая тэма гэтага верша?

• Напішыце сачынене-мініяцюру пра свой край, выкарыстоўваючы ў якасці ключавых слоў назоўнікі.

Заданне 2. Прачытайце. Раскрыйце дужкі.

Вёска Крысава. Зямны прытулак блажэннай Валянціны Мінскай

У (С,с)аборы беларускіх святых, які налічваў 54 імёны, з’явілася новая святая. 6 лютага падчас Бажэственнай літургіі ў (М,м)інскім кафедральным Свята-Духавым саборы адбылося Ўвазглашэнне спадзвіжніцы благачэсця XX стагоддзя Валянціны Фёдараўны Сулкоўскай – нябеснай заступніцы Мінска – у лік мясцовапаважаных святых Беларускай (П,п)раваслаўнай Царквы.

Менавіта з нашага раёна спадзвіжніца родам. Вельмі многія, асабліва веруючыя людзі, вось ужо на працягу сарака гадоў збіраюць звесткі пра матушку Валянціну, сведчаць пра сцаленне душы і цела, якія атрымалі ў яе, а пасля – памаліўшыся каля яе сціплага зямнога прыюту на вясковых могілках у вёсцы( К,к)оскі (Д,д)зяржынскага раёна.

У вёсцы Коскі матушка Валянціна і нарадзілася ў 1889 годзе ў сям’і святара (С,с)танькаўскай Свята-Мікалаеўскай царквы Фёдара Чарняўскага. З ранняга дзяцінства была глыбока веруючым чалавекам, шмат часу прысвяціла малітве.

На долю Валянціны, быццам бы выпрабуючы і закаляючы моцу духу, выпалі новыя выпрабаванні – памерла маці, былі растраляныя святары Мінска, якіх яна добра ведала. Звыш 30 год, амаль да самай смерці, яна правяла ў ложку з-за хваробы ног. У першы час яна яшчэ магла трохі хадзіць з кіёчкам. Па расповядам, даглядаць за матушкай (В,в)алянцінай – як у хуткім часе яе пачалі зваць – стала благачэсная жанчына (Е,е)фрасіння.

Прадказанняў і сцаленняў ад матушкі Валянціны засведчана нямала.

Ужо прайшло больш за 40 год са дня смерці спадзвіжніцы, але з гадамі яе імя не забываецца. Бо свой вялікі подзвіг, прыняўшы на сябе жалобу і выпрабаванні, яна здзейсніла ў гады жорсткіх ганенняў на царкву, у гады атэізма. Яна ўмацоўвала людзей у веры, таму што здзяйсняла ўсё праз малітву, у імя славы (Б,б)ожай.

• Вызначце стыль і тып маўлення.

• Ці чулі вы раней пра Валянціну Мінскую?

• Раскажыце пра яе жыццё.

Заданне 3. Выпішыце агульныя і ўласныя назоўнікі.

Існуе легенда, што раней тут жылі два браты – Дабрыня і Даніла. Абодва закахаліся ў адну дзяўчыну, імя якой было Жэсць. Пачалі браты сварыцца, змагацца адзін з адным з-за яе. Прыгажуня, каб пазбегнуць кровапраліцця, кінулася ў раку, дзе патанула разам з усімі сваркамі і праблемамі. З таго часу побач стаяць дзве вёскі – Данілавічы і Дабрынёва, а іх раздзяляе рака Жэсць.

Спакон вякоў цякла рака істужкай легкакрылаю,

І ўсім яна здавалася роднаю і мілаю.

Ўсе дзеці з маленства раслі – ў водах ласкавых купаліся,

Далёка пяшчотай і чысцінёй рака наша голасна звалася.

Імя атрымала сваё не так проста,

І Жэсцю да сёння завецца,

Малюнкі гісторыі бачны пад мостам,

І памяць у рацэ адаб’ецца.

З гісторыі даўняй легенда ўсплывае,

Як разам сталелі два хлопцы,

Жыццё і дзяцінства рабят праплывае,

Братоў двух у вёсельнай лодцы.

Дабрыня й Даніла ў згодзе жылі,

Зямліцу сваю даглядалі,

Адзін аднаго ўвесь час бераглі,

Пакуль не з’явіліся хмары.

Каханне спаткала братоў у жыцці,

Дзяўчыну адну ўпадабалі,

Па сэрцу была яна кожнаму з іх,

І гэта братоў раз’яднала.

Імя прыгажуні: па-простаму – Жэсць,

І выбар адчайны зрабіла,

Каб родных братоў абышла бокам смерць –

У раку з вышыні саступіла.

У гонар дзяўчыны завецца рака,

І славяцца краю прасторы,

Нясе свае воды ахвяра-рака

Ажно ў Балтыйскае мора.

• Ці ведалі вы легенду аб паходжанні вёскі, у якой вы жывяце?

• Якія яшчэ легенды аб паходжанні вёскі вам вядомы?

Заданне 4. Папераджальны дыктант.

Усім добра вядома трапнае выказванне: “Мае гады – мё багацце”… А гады, праведзеныя на Дзяржыншчыне, – гэта залатыя гады. Многае ў мясцовай прыродзе мяне ўражвае і здзіўляе, а ўспомніце, калі ласка, той факт, што нават вышэйшая кропка Рэспублікі Беларусь гара Дзяржынская знаходзіцца ў невялікім, але прыгожым мястэчку Скірмантава, якое падуладна ўсім вятрам маёй Радзімы.. Мноства звонкіх рачулак абрала месцам сваёго існавання Дзяржынскі край: Уса, Жэсць, Уздзянка, Каменка.

Плошча Дзяржынскага раёна невялікая, але кожны куточак насычаны сваёй гісторыяй, сваім самабытам, сваёй праўдай. Адным з цэнтраў культурнага адпачынку з’яўляецца вёска Станькава, якая стала вядомай дзякуючы жыццю і дзейнасці графа Эмерыка фон Гутэн Чапскага.

• Зрабіце поўны сінтаксічны разбор 4 сказа.

Заданне 5. Прачытайце выразна верш, вызначце яго тэму і асноўную думку.

Старонка родная мая,

Твой ветру вольнага павеў

І роду слаўнага дзядоў,

Легендаў сказ і песень спеў,

Узор блакітны васількоў.

Да пояса табе, зямля, паклон

За спадчыну, сляды зуброў,

За клёкат бусла, лета перазвон,

За трэлі майскіх салаўёў.

Я ўсё зраблю, каб свой куточак

Не змог забыцца чалавек,

Каб песні ведаў назубок

І каб любіў цябе ўвесь век.

• Назавіце словы, якія рыфмуюцца, і гукі, якімі “перагукваюцца” і якімі адрозніваюцца гэтыя словы.

• Зрабіце гукавы запіс выдзеленых слоў.

Заданне 6. Разважанне – інсцэніроўка

- Аднойчы хлопчык Міколка задаў сваёй маці пытанне:

Француз па-французску,

Па-польску – паляк

Гавораць з маленства,

А я, мама, як?

- Адкажыце хлопчыку на яго пытанне.

(Руска-беларускай, “трасянцы”, змешанай).

- А чаму так атрымалася, што на роднай мове мы размаўляем толькі на ўроках беларускай мовы і літаратуры, а ў зносінах пераважае руская мова?

(Таму што ў нашай краіне дзве дзяржаўныя мовы: руская і беларуская. У гутарцы выкарыстоўваем і рускія, і беларускія словы, дабаўляем дыялекты і атрымоўваецца “трасянка”).

Мы захварэлі рускай мовай

Прыгожай , але ўсё ж чужой.

Дык дома мы, ці за мяжой?

- Паразважайце, што трэба зрабіць, каб пераадолець гэта захворванне?

(Рускую мову вывучаць і паважаць. На роднай размаўляць, ведаць яе і ўсім сэрцам любіць, захаваць для сваіх нашчадкаў).

Пасябраваць можна з мовай чужой,

Ёю валодаць свабодна,

Нельга адно: здрадзіць мове сваёй –

І адрачыся ад роднай.

В.Жуковіч

Заданне 7. З вершаваных радкоў выберыце тыя словы, з дапамогай якіх можна адрадзіць нашу мову, удыхнуць у яе жыццё. Складзіце кластар.

- Перанясіце кластар на дошку, каб усе ўбачылі, што трэба рабіць, каб наша мова жыла ў вяках.

1. Роднаю мовай не грэбуй. С.Законнікаў

2. На мове сваёй гаварыце,

Спявайце, як птушкі ў блакіце. В. Жуковіч

3. …Беражы і ахоўвай

Залатыя правы

Нашай роднае мовы… М.Лужанін

4. Родную мову трэба любіць… М.Танк

5. Слова “кахаю” – слабае слова.

Мужнае слова – “абараню”. Л.Геніюш

6. Кінь саромецца мовы сваёй,

Зваць сябе беларусам пачні. М.Чарот

7. Нельга здрадзіць мове сваёй –

І адрачыся ад роднай. В.Жуковіч

8. Нам цябе ласкава і ашчадна

Спазнаваць ажно да скону дзён. Г.Бураўкін

9. Калі шануеш тую мову,

Якую продкі збераглі,

Скажы па ёй такія словы,

Каб у вяках яны жылі. Ю.Свірка

Дадатак 3