АРНАУЛЫ БӨЛІМ

VIII- тарау. Көпқоректі зиянкёстер

Кепқорскті зиянксстер тобының күрамына өсімдіктердің әр түрлі түқымдастарға жататын көптсгсн түрлерімсн қоректенстін организм- дср кірсді. Насскомдардан олардың ішінде ауыл шаруашылық дақылдарына сң қауіптілсрі — тура қанаттылар отрядынан — шегіртке, шекшек, щілдслік және бұзаубас тұқымдастарының өкілдсрі, қатты қанаттылар отрядынан — шыртылдақ жәнс кара дс- нслі ‘коңыздардыц өкілдері мсн такта мұртты қоңыздардың бірқатар түрлсрі, қабыршак канаттылар, немесе көбелектер отрядынан — кеміргіш көбелектердің екілдері мен қан көбелегі тұкымдасының кейбір түрлері.

Жануар дүниесінің баска топтарынан көп коректі зиянкестсрге саршүнақтар жэне басқа ксмірушілер, есімдік қоректі нематодтар мен кенслсрдің кейбір түрлері және былқылдак денелілер (моллюскалар) типінсн жалаңаш шырыштар жатады.

ЗИЯНДЫ ШЕГІРТКЕЛЕР

Зиянды шегірткслсрдің барлығы тура канаттылар (Orthoptera) от- рядының нағыз шегірткелер (Acarididae) деп аталатын түқымдасына жатады.

Шегірткелерге тән негізгі бслгілер: арткы аяктары сскіріп жүруге бейімдслген, алдыңғы қанаттары арткыларына карағанда калың, жарғак терілі жәнс енсіз жіңішке, мүртшалары кысқа — денесінің ұзындығының жартысына жетпейді, табандары үш буынды, үрғашы шегірткенің жүмыртқа салғыш қынабы бүл отрядтың басқа Ітұқымдастарының окілдерінс қарағанда кысқа 4 жармалы болады. Зи­янды шегірткелердің барлық түрлсрінің жылдық даму циклы бір гс- нсрациялы, яғни жылына бір рет өсіп-өніп көбейеді. Олар жүмыртқа фазасында топыракка салынган күбіршенің ішінде қыстайды. Көктем- де личинкалардың шығу мерзімі шегірткелердің кандай түрге жата- тындығына және сонымсн катар олардың мекендеген жсрлерінің ауа райына және тағы басқа жағдайларына байланысты.

Шегірткслсрдіц личинкаларының өсіп-дамуы олардың қандай түрге жататындықтарына байланысты 25-30 күннен 35-45 күнге дсйін со- зылады. Осы мерзім ішіндс олар 4-5 рет түлеп, соңғы түлеуден кейін толык жетілген қанаттары бар ересек шегірткелерге айналады. Ли-

139

чинка фазасы кезіндс шсгірткс өте қомағай келсді — күніне өзінің салмағынан 2-3 ссс артық жсммен қоректенеді.

Личинкалар нсғүрлым өсіп-дамыған сайын соғүрлым олар көп жсргс таралып жайыла түседі. Сондықтан оларға қарсы күресу ша- раларын үйымдастырғанда личинкалардың жасын ажырата білудің маңызы өтс зор.

Әр түрлі жастағы личинкаларды бір-бірінен денссінің үзындығы, түсі, мұртша бунақтарының саны, қанат нсгізінің дамуы мсн орнала- су срекшслігі аркылы ажыратуға болады. Әсіресе тұрақты болатыны соңғы екі бслгі. Бсс личинкалық жасы бар шсгірткелердің личинка­лары мына төмсндегідей бслгілсрімсн сипатталады.

1. жастағы личинкада канат нсгізі болмайды, немесс оны байкау өте қиын. Мұртшаларының бунақтары 13-тен аспайды.

2. жастағы личинкада канат негізі жақсы білінеді, бірак оларда жүйкслер көп емсс және нашар білінсді, мұртшаларының бунақтары

15-19.

3. жастағы личинканың канат нсгізі сдәуір шығып тұрады және дснесінің бүйір жағына орналаскан. Қанат жүйкслері көп және анық көрінсді. Мүртшаларының бунактары 17-22.

4. жастагы личинканың канат негізі үшбүрышты қалакша тәрізді дененің арка бунагынан кыска, олардың алдыңғы жүбы арткысынан үзындау, мүртша бунақтарының саны 21-25.

5. жастағы личинканың канат негізі алдыңғы аркадан үзынырак, немесе сондай-ак, ал олардың алдыңғы жұбы артқысынан қыска емсс, мүртшаларының бунак саны 23-26.

Торт личинкалык жасы бар шсгірткелерде екінші жәнс үшінші жа- стағылар осыған сәйксс, үшінші және төртінші жастағы личинкалар болып саналады.

Шегірткслердің кейбір түрлері, мысалы мароккалық шегіртке ли- чинкадан ересск шегіртксгс айналған соң, кбп кешікпсй-ак жұмыртқалай бастайды. Ал үшқыш немесе азиялық шегірткс 30-40 күн өтксн соң ғана жүмырткалауға- кіріседі.

Жүмырткалар ксзде үрғашы шегіртке құрсағын томен карай иіп түрып, жүмыртқа салғыш кынабымен жерді шүңқырлап теседі де, сол жерге жұмырткаларын салады. Осы кезде жүмыртқалармен қосыла жыныс бсздерінсн көбіктснгсн сүйық зат бөлінеді. Жүмырткалардың айналасындағы топырақ түйіршіктері сол сұйык затпен араласып өза- ра жабысып қатаяды. ,Сөйтіп, күбіршс пайда болады. Сыртынан Караганда күбіршслер топырак кесекшелері тәрізді болып көрінсді.

Шегірткелердің кандай түрге жататынына байланысты күбіршелсрдің үлкен-кішілігі, сырткы пішіні әр түрлі болады. Олар- дың үзындығы 8-75 мм дейін, ал сыртқы пішіні көбінесе сопақша бо­лады.

Әрбір үрғашы шегірткс өз еміріндс 2-3 күбірше салады. Күбіршелердегі жұмырткалардың саны әр түрлі — бірнешс данадан 100 дейін жетеді, кейде одан да көбейеді.

140

Тіршілік ету срскшсліктсріне байланысты шсгірткелер үйірлі жәнс саяк шсгірткслер болып скі топқа белінсді. Бірінші топқа сан мөлшсрі жағынан өтс көп болып өсіп-өніп жәнс белгілі бір алкапта тығыз орналасып, шогырлана тіршілік ететін шсгірткслср (азиялық, мароккалық, италиялык шсгірткслер), ал скінші топқа бір жсргс шоғырланбай дара тіршілік стстін шегірткелср (атбасарлық, сібірілік, қара қанатты, крсс тәрізді шсгірткелср жәнс баскалары) жатады.

Үйірлі шсгірткслсргс мынадай қасиеттер тән. Олар октын-октын жаппай өсіп-өніп, сан мөлшері (1 шаршы метрге келетін саны) жағынан өтс көбсйіп кетсді. Мүндай жылдары олар үйір-үйір болып шоғырланады. Личинкалардың ондай тобын «кулига» дсп атайды. Ал сан мөлшері аз болған жылдары саяқ шегірткелер сияқты дара тіршілік стеді. Үйірлі шсгірткелердің тіршілік ету жағдайларының осындай ерекшелігін фазалы өзгсргіштік деп атайды.

Шегірткелердің кеп не аз болып сан мөлшері жағынан өзгсруі олардың әрсксті мсн сырт пішіндерінің өзгеруіне әксліп соқтырады. Мысалы, азиялық шегірткснің үйірлі тіршілік стстіндерінің қанаттары дара тіршілік стстіндеріне қарағанда үзын болады. Со- ндай-ақ, олардың личинкалары да түсі жэнс басқа белгілсрі жағынан бір-бірінсн өзгеше келеді.

Үйірлі шегірткслсрге тән фазалы өзгсргіштік қасиет олар мекснде- гсн жерлсрдің барлығында бірдсй білінс бермей, тек олардың өсіп- енуіне сң қолайлы жсрлсрдс ғана байкалады. Мысалы, италиялык шсгірткснің фазалы өзгсргіштігі Орталық, Батыс және Шығыс Қазакстанда айқын білінеді. Бұл жерлерде ол үйірлі түрдс дс жәнс саяк түрде де, ал оңтүстік аудандарда тек саяк түрде ғана тіршілік стеді.

Шегірткелердің сан мөлшсрінің жыл сайын өзгеріп түруын орта жағдайларының әр түрлі эсер етуімен түсіндіруге болады. Мысалы, азиялык шсгірткснің сан мөлшеріне эсер ететін жағдайлардың негізгілерінің бірі — су рсжімі. Егср шегірткелердің жыл сайын жүмыртқалайтын үйреншікті мскендерін көктсмде үзак уақыт бойы су басып жататын болса, онда олардың жүмыртқаларының тіршілігі жойылуы мүмкін. Ал сол жерлер көктемдс тез күрғап кстсе, шсгірткснің дамуына қолайлы жағдай туады.

Шегірткенің ксйбір түрлерінің (мысалы, марокка шсгірткссінің) кей жылдары сан мөлшсрінің тым азайып қалуы күбіршелердің қүрғакшылык әсерінен ксуіп кетуінен болады. Керісінше калыптан артық ылғалдық та жүмырткалардың тіршілігін жойып жібереді. Ксй жылдары шегірткелер саңыраукүлақтар коздыратын ауруларға шал- дығып, кырылып та қалады.

Шегірткелердің сан мөлшсрінің езгеріп түруына жыртқыш және паразиттік тіршілік етстін насекомдар мен насеком корскті қүстар едэуір эсер етеді. Жырткыш жэне паразит насекомдардың ішінде жарғақ канаттылардың, паразит шыбындар мен кейбір қоңыздардың личинкаларының мацызы өтс зор. Олардың кейбіреулері шегірткенің

141

жүмыртқасы ішінде, ал скіншілері ерссек шегірткенің ішінде пара­зиток тіршілік етсді.

Алагүлік деп аталатын қоңыздар өздерінің жұмыртқаларын шегірткенің күбіршссі бар жерге салады. Олардан шыққан қоңыздың личинкалары күбіршснің ішіне еніп, сондағы жұмыртқалармсн қоректснеді. Осыған байланысты шегірткелердің күбіршелерін есепке алу үшін жүргізілстін тскссру жүмыстарында қоңыздардың личинка­лары зақымдаған күбіршелсрдің проценттерін де анықтау керск.

Қазақстанның орманды-дала және далалық аймақтарында ауа рай- ының жылы жәнс қүрғақ болуы саяқ шегірткелердің өсіп-өніп даму- ына қолайлы жағдай туғызады. Бүл аймақтарда малды ретсіз жайып, жайылымдардың шөбін сирсту, соның салдарынан топырақ қызуының артуы шегірткелсрдің көбсюіне қолайлы жағдай жасайды.

Зиянды шегірткслердің ішіндегі ең қауіптілеріне тоқталып өтслік.

Үшқыш, немесе азиялық шегіртке — (Locusta migratoria L). Мүны көкқасқа шсгіртке дсп те атайды. Қазақстанда — Сырдария, Іле, Орал әзсндсрінің жәнс Балқаш, Алакөл, Сасықкөл, Зайсан көлдері мен Каспий теңізінің қамыс пен құрақ өсетін жағалауларын үялайды. Бұл жерлер оның негізгі мскендері болып саналады. Жап­пай өсіп-өніп көбейгсн жылдары шегірткелер осы жерлерден ондаған, жүздеген километр қашықтықта орналаскан егін-жайларға, пішендікке, мал жайылымдарына үшып барып орасан зор зиян келтіреді. Азиялык шегірткс Орталық және Солтүстік Қазақстанда да кездеседі. Бірак ол жактарда бүл түрдің өсіп-өнуінс колайлы жағдайлар жеткіліксіз болғандыктан оның сан мөлшері аз болады. Қазақстаннан баска Ресейдің свропалық бөлігінің оңтүстігінде, Орта Азия республикаларында таралған. Ал Десна, Ока, Еділ өзендерінің жағасында орналаскан ксйбір аудандарда оның орта россиялық шсгіртке (L. migrotoria rosSica Uv. et Zol.) деп аталатын түр тармағы ксздсседі. Үшқыш шегіртке баска Азия елдерінде де (Түркия, Иран, Ауғаныстан, Қытайдың солтүстік-шығыс бөлігі) кеңінен таралған.

Ересек шегірткснің (17-сурет) денесінің үзындығы 35-55 мм, түсі қоңыр, жасыл, сарғыш, алдыңғы арқа бөлімі өткір қырлы болады. Үстіңгі қанаттарын көптеген қоңыр дақ басқан, артқы канаттары мөлдір, тек түп бөлімі ғана сарғыш-жасыл реңді болып келеді. Жұмыртқасы қызғылт нсмесе сары, үзындығы 6,5-8,5 мм, пішіні ци­линдр тәрізді аздап доғаша иілген.

Басқа шегірткелер сиякты бүл түрдің дс жұмырткалары күбірше ішінде топыракта қыстайды. Көктемде Қазакстанның оңтүстігінде, мамырдың бірінші жартысында қыстап шыққан жүмырткалардан қүрт тәрізді личинкалар шығады. Жер бетіне шығысымен олар түлеп, бар- лык шегірткелерге тән 1-жастағы личинкаларға айналады. Личинка- лардың бүдан кейінгі дамуы 35-45 күнге созылады. Осы мерзім ішінде олар 4 рет түлеп 5 личинкалык жастан өтеді де ересек насе- комға айналады.

Шегірткелер 30-40 күннсн кейін (личинкадан ересек шегірткс фа- засына еткен күннен бастап есептегенде) жұмырткалауға кіріседі. 142

17-сурет. Кем қоректі насекомдар.

а-жолак, шыртылдақ; б-дала шабаны; б-күздік кобелек; в-күздік көбелектін, жүлдызқүрты; д-бүзаубас; е-кодімгі шек- шектің үрғашысы; ж-үшқыш шегіртке. ^

Қамыс қопаларының шөбі сиректеу келген шеткі учаскелерінс әрбір ұрғашы шсгіртке 2-3 күбірше салады. Одан соң көп кешікпей-ақ жүмыртқа клсткаларының қоры біткен соң шегірткелср өледі. Күбіршенің үзындығы 58-75 мм, пішіні аздап доғаша иілген цилиндр тәрізді. Күбіршенің төменгі бөлімінде жұмыртқалар жатады. Олар төрт-бсс қатарға орналаскан, саны 55-115 дейін жетеді. Күбіршенің жоғарғы бөлімі мөлдір көбікті қоңыр немесе қызғылттау затпсн тол- тырылған. Жоғарыда айтылгандай, үшқыш шегірткенің үйірлі және саяқ формалары болады. Үйірлі формасының личинкалары жиналып тобымсн (кулигасы) едәуір қашықтыққа, кейде 45-50 км дейін миг­рация жасайды. Ал ересск шегірткелердің үйірі жүмыртқалайтын нсгізгі мекендерінен 200-300 км қашықтыққа дейін үшып бара алады.

Ұшқыш шегірткенің үялайтын жерлеріндегі негізгі қорсктік өсімдіктері қамыс пен қүрақ. Ал үшып барған жерлерінде олар әр түрлі өсімдіктермен қорсктснеді, олардың ішінде ең үнататындары — астық түқымдас дәнді дақылдар. Шегірткенің өзі және оның личин­калары өсімдіктің жапырағы мен сабағын, кейде дәнін дс жартылай немесе түгслдей кеміріп жеп қояды. Е. В. Цыпленковтың (1970) мәліметі бойынша бір шегірткенің маусым ішінде жейтін қорсктік заттарының (жасыл өсімдіктердің) жалпы салмағы 300-500 грамға дсйін жетеді. Сондықтан үшқыш шегіртке жаппай өсіп-өнгсн жылда- ры ауыл шаруашылыгына орасан зор зиян келтіреді. ¹⁴3

Марокка шегірткесі — Dociostaurus maroccanus Thunb.’

Қазақстанда Шымкент, Жамбыл жэне Алматы облыстарында та- ралған. Балашықтайтын қоңырбас пен шөлқияқ өсімдіктері өсетін сазды — құбылмалы шөл өлкслерді мекендейді. Оның ең кеп ксзде- сетін жерлері Шымкент облысында — Сырдария өзенінің маңайында сары топырақты шөл дала, Жамбыл облысында — Қырғыз Алатауы- ның етегі мен Мойынқүм шөлінің шеткі жақтары. Қазақстаннан басқа Орта Азияның тау боктерлсріндсгі шөлейтті жсрлердс, Күнгей Кавказда жэнс Қырымның шығыс жағында таралған.

Ерссек шегіртке сарғылт-сүр немссе сүр түсті. Денесінің алдыңғы, артқы бөлігінде ақшыл крест тэрізді сурст болады. Қанаттары мөлдір. Үстіңгі қанаттары қүрсағынан асып түрады. Артқы сандарының ішкі жағы сарғылт нсмссе қызғылт, артқы сирақтары қызғылт. Үрғашысының үзындығы 28-38 мм, ерксгінікі 20-28 мм.

Ұшқыш шегіртке сияқты бұл да үйірлі шегірткелер тобына жата­ды. Ересск шегірткелердің үйірі едэуір жерге үшып бара алады. Ли­чинкалары сәуір айының басында шығады да 25-35 күннен ксйін сресек шегірткелергс айналады. Олар көп кешікпей, 5-10 күн өткен соң, жұмыртқалай бастайдьг. Әр үрғашы шегіртке 2-3 күбіршедсн са­лады. Күбіршелері цилиндр пішінді, аздап доғаша иілген, үзындығы

16. 32 мм, қалындығы 4-5 мм. Әр күбірше ішіндегі жұмыртқалардың саны 18-40 болады. Шсгірткелер жүмыртқаларын өсімдігі селдір, то- пырағы тығыз (тапталған) жсрлерге салады. Ал өздсрі шөбі қалың, ылғалды жерлерге үшып барып, сонда қоректенеді.

Марокка шегірткесі дэнді дақылдармен қатар техникалық жэне көкөніс дақылдарын да қатты зақымдайды. Оңтүстік Қазакстанда ол мақта егістігі үшін аса қауіпті зиянксстердің бірі.

Италиялық шегіртке — Calliptamus italicus L. Қазақстанда өте ксң таралған. Көбінесс дала, қүмды дала жэне шөл өңірлерінің жусан мен астық түқымдас өсімдіктср аралас өсетін учаскелерін мскендсйді. Ал оңтүстік аудандарда көгал жерлерде де кездеседі. Қазақстаннан басқа Ресейдің свропалық бөлігінің бірқатар облыстарында, Алтай өлкесінің оңтүстік далалық аудандарында жэне Орта Азия республи- каларында таралған.

Шегірткенің түсі ашық қоңырдан қара-қоңырға дейін өзгереді. Ал- дыңғы кеуде сақинасындағы аяқтарының аралығында конус пішінді қосалқы болады. Алдыңғы арқа сақинасының бүйір қырлары түзу. Үстіңгі қанаттарында көптегсн қара дақтар бар. Артқы қанаттарының негізгі бөлігі жэне артқы сандарының ішкі жағы қызғылт, артқы си- рақтары шымқай қызыл. Үрғашыларының ұзындығы 24,5-40 мм, ер- кектері 14,5-23 мм болады.

Италиялык шегірткенің личинкалары мамыр айының екінші жар- тысында шығып, дамуы 40-45 күнге созылады. Осы мерзім ішіндс ли­чинкалар 5 рет түлейді. Ерссек шсгірткелер толық канаттанғаннан кейін 10-15 күй өткен соң жұмырткалай бастайды. Олар күбіршелерін есімдігі селдір, топырағы тығыз тапталған учаскелерге, сонымен катар құмдауыт, тіпті сусыма күмды жерлерге де сала береді. 144

Күбіршелсрінің пішіні жоғарыда келтірілген шегірткслердікі сияқты аздап доғаша иілгсн цилиндр тәрізді, үзындығы 41 мм жстеді. Әрбір рсүбіршеде 4 қатарға орналасқан 30-40 жүмыртқа салады. г Шегірткснің өсіп-өніп көбсюін ауа райының қалыптан тыс ыстық нсмесе суық болу жағдайлары тсжеп отырады. Кейбір жылдары олар- дың күбіршсдсгі жүмыртқалары жазғы ыстықтарда құрғап кетіп, ал қысқы аяздарда үсіп кстсді.

, Италиялық шегірткснің тіршілік әрекеті Қазақстанның әр түрлі зо- наларында біркелкі смес. Орталық ҚазаКстанда ол фазалық өзгсргіштігімен сипатталатын үйірлі шегіртке түрінде кездеседі. Бұл зонада жаппай өсіп-өнгсн жылдары күоіршелердің тығыздығы өте жоғары болады: 1 шаршы метр жерге келетін саны бірнеше мыңға жстеді. Оның оқтын-оқтын жаппай өсіп-өніп көбеюі Семей жэнс Пав­лодар облыстарында да байкалады. Алматы, Талдықорған Жамбыл, Қостанай облыстарында сан мөлшері көтеріңкі болған жылдары ол үйірлі шсгіртке мсн саяқ шсгірткснің арасындағы аралық формада ксздеседі. Ал Оцтүстік Қазақстанда көгалды учаскелерде қысқа канатты саяқ шегірткс түрінде өсіп-өнеді. Батыс Қазақстанда осы түр дс кездсседі.

Италиялык шегіртке әр түрлі дақылдарды, яғни жоңышқа, мақта, күнбағыс, көкөніс өсімдіктсрін және аздап астық түқымдастарды (көбінесс қуаңшылық жылдары) зақымдайды.

Түрандық шегіртке — Calliptamus turanicus Tarb. Қазақстанның оңтүстік жәнс оңтүстік-шығысындағы саз топырақты және шөлсйт зо- наларда таралған. Шымкснт жэне Жамбыл облыстарында оқтын- оқтын жаппай өсіп-өніп көбейіп түрады.

Италиялық шегірткодсн гері ақшыл және ірілеу. Артқы аяқтары санының ішкі жағы біркслкі сары немесс қоңырқай сүр, артқы аяқтарының сирағы сары, ішкі жағы қызғылт-сары. Еркектсрінің ұзындығы 24-31,5 мм, үрғашылары 34,5-48 мм. Личинкалары сәуір және мамыр айларының басында шыға бастайды. Олардың жстілуі 35-40 күнге созылады.

Шегірткелердің жаппай жүмыртқалауы шілде айының екінші жар- тысынан басталып, тамыздың орта кезінде аяқталады. Күбіршслерін тығыз топырақты есімдігі селдір учаскелерге салады. Күбіршснің ұзындығы 54 мм жстеді. Бір күбіршедегі жүмыртқа саны 23-60 бола­ды, олар рстсіз орналасады.

Түрандық шегірткс әр түрлі өсімдіктермен қоректснсді. Ауыл ша­руашылык дақылдарынан, әсіресе мақта, жоңышқа, астық түқымдастарды қатты зақымдайды.

Шөл шегірткесі — Calliptamus barbarus Costa. Қазақстанда кең таралған. Тасты, қиыршық тасты және қүмдауыт шөлдерде тіршілік етуге бейімделген. Рсспубликаның оңтүстігіндегі кейбір аудандарда жапай өсіп-өніп, мал жайлымдарына, әсіресе жусанды жайылымдарға кеп зиян келтіреді. Ксй жылдары мәдени өсімдіктер өсірілетін уча- скелергс дс үшып келіп, жоңышқа, мақта жэне баска өсімдіктерді зақымдап көп шығынға үшыратады.

145

Бұл түрдің өкілдерінің басқа шегірткелерден айырмашылығы — олардың артқы сандарының ішкі жағында пішіні жұмыртқаға үксас ірі дақ болады. Артқы сирактарының ішкі жағы сары нсмесс қызғылт-сары. ¥рғашы шсгірткенің үзындығы 24-40,7 мм, еркегі —

8. 24,2 мм.

Сібірлік саяқ шегіртке — Gomphocerus sibiricus L. Қазакстанның орманды-дала жәнс далалык аудандарында таралған. Өсімдігі сирск жсрлсрде жәнс мал аяғымсн тапталған жайылымдарда көбірск бола­ды. Қазақстаннан басқа Еділ маңайынан бастап Қиыр Шығысқа дсйінгі орманды-дала аймақтарында, Кавказ және Орта Азия таула- рында таралған.

Басқа шегірткелердсн мүның мынадай негізгі айырмашылықтары болады. Жотасы (әсіресс срксгінің) дөңестеу, мұртшаларының үшта- ры түйреуіш басты, ерксктсрінің алдыңғы сирақтары алмүрт тәрізді жуантық келсді. Жалпы түсі жасылдау-қоңыр нсмесе сарғылт. Ұрғашыларының үзындығы 19-25 мм, еркектері — 18-23,4 мм.

Шегірткенің личинкалары мамыр айының бірінші жартысында шығады. Олардың дамуы 24-28 күнге созылып, 4 рет түлейді. Ерссек шегірткелер толық қанаттанган соң көп кешікпсй-ақ үрықтанып, кебеюге кіріссді. Әрбір үрғашы шегіртке 9-18 күбіршсден салады. Олардың ішінде 7-10 жүмыртқадан болады. Күбіршенің пішіні со- пақша, үзындығы 8-16 мм, диаметрі 4-6 мм. Бүл шегірткс республи- каның солтүстік аудандарында ксздесетін шсгірткелердің сң зияндыларының бірі. Ол көбінссе данді дақылдарды және шабындық шөптерді қатты зақымдайды.

Қара қанатты саяқ шегіртке — Stauroderes scalaris F.W. Укра- инадан бастап шығыс шскараларға дейінгі орманды-дала және дала­лык аймақтарда таралған. Қазақстанның таулы аудандарында көбірск кездеседі. Сібірлік шегіртксгс Караганда ылғалы молырак учаскелерді үнатады. Орталық Қазакстанда пішсндік жсрлерді мекендейді.

Шегірткенің түсі коңыр немесе коңыркай-жасыл, қанаттары (әсіресе еркектерінің) кара-қоңыр, үстіңгі канаттарының көлдснсң жүйкелері бір-бірімен жарыса қатарласып орналаскан. Арткы си- рақтары қызғылт. Ерксктсрінің үзындығы 17,8-20,3 мм, үрғашылары

8. 27,2 мм.

Бүл шегірткенің личинкалары сібірлік шегірткснің личинкаларына карағанда 7-10 күн кешігіп, мамырдың екінші жартысында шығады. Олардың дамуы 27-33 күнге созылып, 4 рет түлейді. Ересск шегірткелер толык канаттанған соң көп кешікпей жүмыртқалай ба- стайды. Күбіршесі сібірілік шсгіркенің күбіршесіне ете үксас. Ұзын- дығы 7-10 мм, диаметрі 3-5 мм. Бұл да дәнді дақылдарды және шабындық шөптерді закымдайды.

Атбасарлық саяқ шегіртке — Dociostaurus krausci Ingen. Дағыстанның солтүстігіндс, Еділ өзенінің төмснгі ағысының жағалауындағы аудандарда, Орта Азияда, Қазакстанның куаң далалы және шөлді аудандарында таралған.

146