• мофагтары мен патогсндік микроорганизмдср эр түрлі себсптсрмсн

• (жылдық циклінің иесінің дамуымен синхронды болмауы, суыққа

• төзімділігінің төмендеуі нәтижесінде кеп медшсрдс қырылып қалуы,

1. Пестицидтсрдің әсерінен полуляциясының сдәуір бөлігінің кұрып кс-

• туі жэне т. б.) зиянксстің өсіп-өніп көбсюін бақылай алмайтын Ж жағдайда қажет болады. Сондықтан зиянксс көбсйср алдында энто- І мофагтарды жаппай жіберу немесе өсімдіктерді микробиологиялық

препараттармен өңдеу оның зияндығын кілт азайтуға мүмкіндік туғызады.

В Маусымды колонизациялау тәсілін жүзсгс асыруда трихограмма- Щлардың бірнеше түрлсрі (Trichogramma cuproclidis Gir., Т. evanesces West., T. cacoecia March.X кең түрде пайдаланылады. Бүл туыстың - өкілдері күздік, капуста, мақта кебслектсрі, сабақ жәнс шалгын кан кебслсктері, алма жсмірі сияқты көптсгсн зиянксстердің жұмыртқасында паразиттік тіршілік етсді. Қазіргі уакытта трихог- рамманы көптеген механизацияланган биолабораторияларда және ендірістік биофабрикада өсіріп, жыл сайын жалпы көлсмі 9-10 млн J гектар егістіктерде пайдаланады. Маусымды колонизациялау тәсілімсн теплицаларда қиярды ермскші кснсдсн коргау үшін : жыртқыш кене фитоссйулюсты (Phytosciulus pcrsimilis Ath. Hcnr.), қиярды, томатты жәнс басқа көкөніс дақылдарын ак қанаттыдан қорғау үшін энкарзияны (Encarsia formosa Gahan) пайдалану да ксң epic ал уда.

Жергілікті энтомофагтарды қорғау жэне оларды пайдалану. Би- ологиялық күресті жүзеге асырудың бұл багыты псстицидтсрді тек дақылдардың өніміне тікелей қауіп төнгсн ксздс гана пайдалануды қарастырады. Мүндай жагдайда өсімдіктерді пестицидтсрмсн баптау жүмысы мүмкіндігінше талгап эсер ететін препараттар мсн энтомо- фагтар үшін қауыпсыз кезсңде жүргізілсді. Сонымен катар энтомо- фагтардың белсенділігін арттыратын біркатар агротсхникалық шаралар жүзеге асырылады. Ондай шараларға жататындар: паразит- тердің жэне кейбір жыртқыштардың қосымша тамактануы үшін қорек базасын жасау. Мысалы, жеміс бактарының аралықтарына, жол бойымен жер суарғыш Қанал жагасына нектары мол өсімдіктср егу, отамалы дақылдардың егістіктеріндс топыракты қопсытып жұмсарту жэне т. б.

Жыныс аттрактанттары. Жыныс аттрактанттары, немесс жыныс феромондары өсімдік қорғау ісінде екі багытта колданылады: агроби- оценозда популяцияның күйін бақылау, сигнал беру жэнс зиянке- стермен тікелей күресу үшін. Мұнда көбінссе синтстикалық арзан феромондар пайдаланылады. Бұған алма жсмірінс карсы инссктицид- терді қолдану мерзімін хабарлау үшін осы зиянксстің синтстикалық «жыныс феромонын пайдалану мысал бола алады.

Жыныс аттрактанттарын зиянкестсрді қүрту қүралы рстіндс пай- Даланудың да тэжрибелері белгілі. Бүл жүмыС феромонды инсскти- Цидті үстағыш ретінде пайдалану «еркск насскомның ваакумын»

127

жасау жәнс зиянксстің сркектсрш дсзориснтациялау (адастыру) арқылы жүзсге асырылады.

Насекомдардың гормондары. Қазіргі ксзСңге дсйін белгілі болган гормондардың ішінде зсрттеушілердің назарын өзінс кебірск аударғаны ювениль гормоны және оның аналогтары-ювсноидтар. Оларды насекомдарга гормонның әссрінс ссзімтал болатын ксзіндс пайдаланғанда (мысалы, жүмыртқалау ксзіндс) үрық дамуының те- желуі, тіршілік етугс қабілстсіз личинкалардың тууы, нсмссс сырты- нан қарағанда дені сау личинкалардың метаморфоз процссінде өліп қалуы байқалады. Жогары жастагы личинкаларға қолданганда тсз еліп калатын аралық имагиналды — личинка формалары (адульто- идтар) шығады. Егер препарат ерссск насскомның дснссінс тисс, он­да дамудың . бастапкы кезіндс ұрғашы насскомның стерилизациялануы, немссе керісінше, пісуі жстксн ксздс оның өсімталдығының көтсрілуі мүмкін. Сондыктан ювеноидтарды өсімдік қоргау саласында пайдалану белгілі бір қиыншылыктарды тудырады.

Микробиодогиялық препараттарды қолдану. Зиянксстсргс карсы биологиялық күрестс микропрспараттарды пайдаланудың да маңызы өтс зор. Мысалы, энтобактсрин және дсндробациллин сияқты бактс- риялык, препараттар капуста және шалқан ак. көбелсктсріне, капуста, алма және жеміс күйслсрінс, жүпсыз сакиналы жәнс сібірлік көбс- лсктерге және басқа зиянды қабыршақ қанаттыларга карсы ксн түрдс қолданылады.

ГЕНЕТИКАЛЫҚ ТӘСІЛ

Өсімдік қорғаудың генетикалык, немесс автоцидтік тәсілі зиянды организм популяциясында сол түрдің өлімімсн аякталатын нсмссс сыйыспайтын факторлардан тіршілік етугс кабілстсіз, бсдсу особьта- рын снгізугс бағытталган. Бүл тәсілді қолданудың нәтижссіндс зиян- кестің табиги популяциясының сан мөлшсрі кілт төмсндсйді, нсмссс ол жаппай қырылады. Гснетикалық тәсілді қолданудың әр түрлі жол- дары бар. Оларға жататындар: химиялық заттармсн жәис сәулсмсн стерилизациялау, цитоплазмалық сыйыспаушылыкты пайдалану, ди- апаузасыз популяцияларды алу жэнс баскалары.

Сәулемен стерилизациялау. Ионизациялаушы сәулслсрдің жогарғы дозасы — 1000-1500 гр (100-150 крад) насскомдардың тіршілік процестерін тежеп, олардың өлуінс себсп болады. Ал ондай сәулслердің төменгі дозасы — 100-300 гр (10-30 крад) организмнің бөлінетін клсткаларында, ең бірінші жыныс клсткаларында, әр түрлі өзгерістер тудырады. Дозасы дүрыс алынған саулслсрдің әссрінсн со- матикалық клсткалар бүзылмайды, ал жыныс клсткаларында хромо- сомдардың үзілуі, одан соң дүрыс бітіспеуі, ягни транслокациясы жәнс дс олардың мутацияға үшырауы, бірінс-бірінің жабысуы байқалады. Сәуле түсірілгсн насекомдардың шағылысу мүмкіншілігі сакталган жагдайда осындай түзелмсйтін гснстикалык өзгсрістср на- 128

сскомдарды сәулемсн стсрилизациялау тәсілінің нсгізі болып ссспте-

лсді.

Стерилизацияланған насскомдарды олардың табиги популяцияла- рының арасына таратудың сң бірінші өндірістік тәжрибссі 1952 жылы орындалган. Амсриканың Санибсл деген аралында 3800 гектар жерге үй жануарларының зиянкесі — ст шыбынының табиғи популяциясы- на оның сәулсмен стсрилизацияланған еркектері жібсрілгсн. Содан бастап қазіргі кезсңгс дсйін жср жүзінің әр түрлі елдеріндс сәулемен стсрилизациялаудыц кемсгімсн зиянды жәндіктерге карсы күрсстің оннан астам программасы орындалды.

Химиялық тәсілмсн салыстырғанда бүл тәсілдің бірқатар ар- тыкшылыгьі бар. Ол адам мсн үй жануарлары үшін кауіпсіз, зиян- ксстсргс талғап әсср стеді жанс олардың зиянкестік әрскстіне төзімді популяциялар пайда болмайды.

Сәулсмсн стсрилизациялау тәсілінің кемшіліктсріне жататындар- дың сң біріншісі — ол лабораторияларда насскомдарды орасан көп мөлшсрдс үздіксіз өсіріп тұруды қажет стеді, ол үшін өтс көп қаражат псн күш ксрск. Одан басқа, зиянксс қүрыган зонаны арс- алдың баска бөліктерінсн табиғи бөгсттермсн оңашалау нсмссс оған октын-оқтын зиянксстің стсрилизацияланған популяциясын таратып түру ксрск.

Химиялық стерилизация. Насекомдарды химиялық стерилиЗация- лауда хсмостсрилянттар, нсмссс организмдердің көбсю кабілеттілігін толык, жоятын нсмссс оны нашарлататын химиялық заттар пайдала- нылады. Химиялық стсрилизацияның әсері сәулемсн стерилизацияла- удың әссрінс үқсас — мүнда да жыныс клеткаларыныц цитоплазмасы мсн хромосомдарында қайта қалпына келмейтін өзгсрістер байкалады. Хемостсрнлянттарды Скі түрлі бағытта пайдалануга бола­ды: сол заттармсн бапталған насскомдардыц популяциясын табиғатка жібсру, нсмссс насскомдардыц табиғи популяциясын олардың шоғырланған жеріндс хсмостсрилянттармен баптау.'

Сыннан өткен бірнсшс мың косылыстардың ішіндс насекомдарды стсрилизациялау үшін тиімділігі ең жоғарғылары тэф, тиоэтиф, афо- лаш жэнс баскалары. Мысалы, АҚШ-та томатка зиян келтірстін дро- зофилмен күресу үшін афолатты пайдаланған. Сонда стсрилизацияланған шыбыпның 1 фертильді шыбынға жіберілетін нормасы 20-25 болғанда дрозофильдіц популяциясы 49 күн ішінде 82% кеміген.

Хсмостсрилянттардың нсгізгі кемшілігі — олар уытты болады, ал бірқатар жағдайларда жылы канды жануарлар үшін концерогенді бо- яуы да мүмкін. Сондыктан бүл тәсілді жүзегс асырудағы нсгізгі міндеттердің бірі — тек омыртқасыздарға ғана эсер ететін косылыстарды іздестіру жэнс оларды колданудың агробиоцсноздар үшін кауіпсіз тәсілдерін зерттсу. Ондай тэсілдердің бірі — оларды жыныс нсмссс тамак аттрактанттарымен косып стсрилизациялаушы үстағыш түрінде пайдалану.

Цитоплазмалық сыймспаушмлмқ. Аллопатритті, яғни репродук- тивті оқшауланған (біргс ксздсспейтін), популяциялар шағылысқанда ұрықсыз (өсіп-өнуге қабілетсіз) ұрпақ береді. Бұл құбылыс еркек жы­ныс клсткасының (сперма ның) гаплоидты жұмыртқаның ядросымен қосылар алдында тоқтап қалуына байланысты цитоплазмалық үйлес- псу туады.

Цитоплазмалық үйлсспсу үрғашы насекомдар арқылы келесі үрпактарға беріледі. Ол үрпақтардың ұрғашылары бедеу болады.

Цитоплазмалық сыйыспаушылықты пайдаланудың далалық тәжрибесі филяриоз ауруын тарататын масамен (Culex pipiens faligans.) күресу үшін Бирмада үйымдастырылған. Бұл тәжрибеде ма- салардың табиғаттағы сан мөлшері 4 мыңнан 20 мыңға дейін болғанда (соның ішінде үрғашы насекомдар 50%), 52 күн бойы күн сайын гистоплазмалық сыйыспайтын будан еркск насекомдардың 5 мыңы жіберіліп отырған. Сонда масалардың саны тәжрибенің 5- жүмасына дейін 9 есс өскснмен, салынған жұмыртқалардың тіршілік етуге қабілетсіздігі 5 жұмада 19,4%, 8 жүмада — 39%, 9-10 жұмада 100% болған (Рукавишников, 1971).

ХИМИЯДЫҚ ТӘСІЛ

Қазіргі кезде ауыл шаруашылық дақылдарын зиянкестерден қорғау шараларының комплсксінде басты орынды химиялық тэсіл алады. Оны қолдануда әр түрлі химиялық заттар — пестицидтер (негізінен зиянкестср үшін улы) пайдаланылады. Химиялық тәсілдің тиімділігі өте жоғары жэнс ауыл шаруашылық дақылдарының бар- лығында дерлік оларды зақымдайтын зиянкестердің көпшілігіне қарсы қолдануға болады. Сонымен қатар бүл тәсіл өте жоғары өнімді келеді. Себебі оны жүзеге асыру үшін әр түрлі машиналар мсн ме- ханизмдер комплексі (бүрккіштер, тозаңдатқыштар, аэрозоль гснера- торлары, түқым дәрілсгіштср тағы басқалары) пайдаланылады. Көпшілік жағдайда егінді псстицидтсрмен баптау үшін авиацияны қолданады. Күрестің химиялық тәсілінің ең бір артықшылығы — ^ге көбейіп кеткен зиянксстсрді қүрту қажеттігі туған жағдайда оны жылдам және тиімді түрде ұйымдастыруға болады. Осы айтылғандардың бәрі өсімдік қорғаудың бұл тәсілінің тек елімізде ғана емес, сонымен қатар шет елдерде де өте кең тарауына себсп болды.

Химиялық күрес тәсілінің елеулі кемшіліктері де аз емсс. Мысалы, оны жүзсге асыру үшін пестицидтерді, машиналарды, аппаратуралар- ды қолдану белгілі бір қаражатты керек етеді. Кептеген пестицидтср тек зиянкестер үшін ғана смсс, сонымен қоса пайдалы организмдер (энтомофагтар), жылы қанды жануарлар және адам үшін де улы бо­лады.

Сондықтан зиянксстсрмсн химиялық күресті жүргізгснде қауіпсіздік ережссінің талаптарын бүлжытпай орындау керек. 130

Көпшілік псстицидтсрдің қолдану мерзіміне белгілі бір дәрсжеде шек қойылады.

Тірі организмдердің басым көпшілігіне эсер стетін пестицидтердің кейбіреулсрін шсктсусіз, шамадан тыс қолданғанда олар зиянды түрлермсн қатар, зиянксстсрдің көбейіп кетуін тежеп отыратын пай- далы организмдсрді де құртатыны белгілі. Химиялық тәсілдің тағы бір кемшілігі — синтсздсліп алынган органикалық пестицидтерге қарсы зиянкестсрдс төзімділік қасиет пайда болады, әсіресе ол пол- ивольтинді түрлерде байқалады.

Қазіргі кезде бар псстицидтердің ассортимента едэуір кең. Зиянды насекомға қарсы қолданылатын пестицидті инсектицид, кенеге қарсы қолданатынды — акарицид, нематодқа қарсы қолданатынды — нсма- тицид, жалаңаш шырыштарға қарсы қолданылатынды — лимацид, кеміргіштерге қарсы қолданылатынды — зооцид деп атайды. Кейбір пестицидтер зиянкестердің бірнеше тобына эсер етеді. Әсіресе синтез- деліп алынған органикалық пестицидтердің ассортименті өте кең бо­лады. Оларга мстафос, карбофос жэне басқа препараттар жатады. Өсімдік қорғау саласында пайдаланылатын химиялық препараттар су- ланған ұнтақ (с. ү.), минсралды май эмульсиясы (ММЭ), эмульсия- ланатын концентрат (э. к.), ерітілген ұнтақ (е. ұ.), гранула жэне басқалар түрінде шығарылады. Оларды қолдану тэсілдеріне бүрку, то- заңдату, фумигациялау, аэрозолдық баптау жатады. Бүрку үшін көбінесе сулы эмульсиялар мсн суспензиялар жэне препараттардың ерітінділері эр түрлі концснтрацияда, ал тозандату үшін үнтақ нсме- сс тозаң түріндегі препараттар (дустылар) пайдаланылады. Фумига- циялауда газ нсмссе бу тэрізді улы заттар колданылады. Ал аэрозолдық баптауда арнаулы аппараттардың (аэрозолегенераторлар- дың) кемсгімсн аэрозол (улы тұман немесе улы түтін) алынады.

Кэдімгі жер үстілік бүркуде жеміс бақтары үшін гектарына 800- 1000 л, ал егістік дақылдар үшін 300-600 л сүйықтық жүмсалады. Кэдімгі бүркуден баска, гектарына 50,25 жэне 10 л сүйықтық жұмса- латын аз көлемді бүрку дсп аталатын тэсіл де қолданылады. Бүл жағдайда псстицидтің 1 гектарға жүмсалатын шыгынын алдын ала' қарастырылған нормада сақтау үшін эмульсия мен суспснзияның нс- месе срітіндінің көтсріңкі концентрациясын пайдаланады.

Соңғы жылдардан бастап өте аз келемді бүрку деп аталатын тэсіл де қолданылуда. Өсімдіктсрді бұл тэсілмен бүріккенде сұйытылмаған концентраттардың 1 гсктарға жүмсалатын нормасы 0,6-2-3 кг. Аз көлемді жэне өте аз көлемді бүрқу препаратты ұсақ тозаңға айнал- дыратын бүріккішпен жабдықталған аппаратураның көмегімен жүргізіледі. Концентрациясы жоғары пестицид бар сұйықтықтың ірі тамшылары осімдікті күйдіріп кетуі мүмкін. Фумигацияны нсгізінсн жабық орындарда (теплицада, оранжереяларда, қоймада, кеме трю- масында жэне т. б.) сонымсн қатар топырақты зарарсыздандыруда қолданады.

131

Системді пестицидтср дсп аталатын улы химикаттарды бүрікксндс олар өсімдік тканьдсрінің ішіне снеді дс зиянкесті қорсктенгсн ксзінде уландырады. Псстицидтерді .осындай тәсілмен пайдалануды өсімдіктің ішкі тсрапиясы нсмссс интоксациясы дсп атайды. Оны то- пыраққа отырғызатын матсриалды жәнс тұқымды себер алдында пе- стицидтермсн баптау үшін қолданады.

Зиянкестердің ксйбірсулсрімсн күрссу үшін уландырылған сліктіргіш заттарды (көбінссс қоректік) пестицидпен баптап, зиянкс- стср мскендейтін учаскслсргс шашады.

МЕХАНИКАЛЫҚ ТӘСІЛ

Күрестің мсханикалык. тәсілі көп сңбек сіңіруді керск стеді. Со- ндықтан қазіргі уақытта оны өсімдік шаруашылығының қарқынды (интснсивті) салаларында мысалы, жеміс шаруашылығында нсмесе күрсс тәсілінің басқа түрлсрін пайдалануга болмайтын жағдайда қолданады.

Механикалық тәсілді пайдаланудың мына темендегідсй жолдары бар. Дақылдарды зиянксстсн қорғау үшін әртекті механикалық бөгет- тср жасалады. Мысалы, ксйбір шаруашылықтар қант қызылшасын бізтүмсықтардың зақымдауынан қорғау үшін сгістіктің шст-шстін ар- наулы ор қазушы сокамсн зиянксстсрдің жолын бөгейтін ор қазады. Одан соң сол орға түсксн бізтүмсықтарды инсектицидтермсн қүртады.

Долана және шаңқан көбелектсрімен күрссу үшін агаштың бүтақтарындағы жүлдызқүрттар қыстап шығатын өрмек ұяларды жи­нап алып қүртады. Алма жсмірімен күресуде үстағыш бслбсулср жиі колданылады. Оларды кебінесе кснірдектенгсн калың қағаздан, ке- нептсн, жөксден жасап, алма ағашының діңін (штамбысын) айналды- ра орап қояды. Алма жсмірінің жүлдызқұрттары қуыршаққа айналу үшін өрмелсп келіп бслбсудің қатпарларына енеді. Ұстағыш белбеу- лсрді жүйелі түрде қарап, жиналған жүлдызқүрттарды құртып түра- ды. Мұндай бслбеулсрді контактылы инссктицидтердің біреуімсн баптауға болады. Ал, оларды ка pan тексерудің қажсті жок, ссбебі бслбеуге енген жүлдызқүрттар инссктицидтің әсерінен өліп қалады.

ФИЗИКАЛЫҚ ТӘСІЛ

Физикалық тәсіл нсгізінсн ауыл шаруашылық дақылдарының өнімдсрін жәнс олардан жасалған азық түрлерін знянксстсрден қорғау үшін қолданылады. Мысалы, бүршақтың дәніндс қыстап шығатын дәнек қоңызын қүрту үшін қоймадағы бүршақ түқымын 10- ІГС-қа дейін салқындатады. Сонда бұршақ қоңызы 6 тәуліктсн кейін, ал үрмебұршак, қоңызы 10°С шамасында 12 сағаттан ксйін өлсді.

Ксйбір жағдайларда зиянкестермен зақымданған дәнді дсзинфек- циялау үшін оны элсктр тоғының жоғарғы жиілігімен нсмссс басқа тәсілмен қыздырады.

132

Күрестің физикалык, тәсіліне сақтық ретінде және бірқатар аса !; кауіггті қойма зиянксстсрін (қойма кенелері, қойма және күріш ? бізтүмсықтары және басқалар) қүрту үшін астық дәнін және одан жа-

fnicaaFaH өнімдерді кептіру жатады. Зиянкестердің шығу динамикасын есепке алу мақсатымен жарық үстағышты қолдану да физикалық I; тәсілге жатады. Көптсгсн көбелектер, жарғаққанаттылар және тағы Ц басқа насекомдар жасанды жарық көздеріне жаксы үшады. Осыны ес- ксре отырып, егіс танаптарында, бақтарда және басқа стацияларда I жарыққа үшып келстін насекомдарды үстау үшін әр түрлі Ктстіктермсн жабдықталған күшті жарық көздерін (электр шамдарын, ультракүлгін сәулелерін таратушыларды және басқаларды) орнатады. Жарық ұстағыштарға түскен насекомдарды күн сайын қарап тұру зи- янкестердің түр құрамын, үшу динамикасын және сан мөлшерін анықтауға мүмкіндік туғызады. Бүл шараны жүзеге асыру зиянке- стермен күресуді дер кезінде дүрыс үйымдастыру үшін өте қажет.

ӨСІМДІК КАРАНТИНІ

Өсімдік карантині еліміздің есімдік байлығын аса қауіпті карантин зиянксстері мен ауру коздырғыштардың және арам шептердің басқа мсмлекеттерден біздің слге әкелуінен және еніп кетуінсн қорғауға, ал карантин обьектілері еніп кеткен жағдайда олардың ошақтарын кеңейтпеуге және жоюға бағытталған мемлекеттік шаралар жүйесін і!~ алдын ала қарастырады. Осы міндеттерге байланысты ол сыртқы және ішкі өсімдік карантині болып екіге бөлінеді. Революцияға дейінгі жылдарда карантин қызметінің болмауы салдарынан көптеген қауіпті зиянкестер Россияға шеттен әкелінген болатын (жүзім фил- локсерасы, қанды біте және басқалар). 1875, 1881, 1910 жылдарда ; және одан кейінгі кейбір жылдарда жаңа өсімдіктерді, бақ топырағын жэне басқа материалдарды шеттен әкелуге тыйым салынған заңдар қабылданғанымен, бүрын әкелінген зиянкестердің одан әрі таралуына кедергі жасай алмады. Тек ¥лы Октябрь, революциясынан кейін ғана бұл мәселеге едәуір дәрежеде көңіл баліне бастады. 1924 жылдан ба- , ста п картопты, мақта 'түқымын және_баска есімдік өнімдерін шеттен әкелуді реттеу және олармен бірге колорад қоңызы, картой- күйесі, мақта қызғылт қүрты сияқты аса қауіпті зиянкестердің еніп кетуіне Вмүмкіндік бермеу туралы ерекше заңдар қабылданып, тиісті шаралар Вқолданылды. 1931 жылы қүрамында карантин инспекторлары бар, шекаралық аудандар мен облыстарда орналасқан карантин күзет ■рэындары (постылар), лабораториялар бар арнаулы Мемлекеттік ка- Крантин қызмсті қүрылды. КСРО-ға өсімдік тектес материалдың і әкелуін бақылау және тексеру, территорияны зиянкестердің еніп ке- туінен қорғау жөнінде шаралар жүйесі жасалды. КСРО үкіметі Көсімдік карантині туралы бірқатар қаулылар қабылдады және олар- Щ дың орындалуын бақылауды карантин инспекциясына жүктеді. Соны- мен қатар КСРО тсрриториясында бар аса қауіпті карантинді

133

зиянксстердің одан әрі таралуын тежеу мақсатымен ішкі өсімдік ка­рантин! бойынша да біркатар шаралар іске асырылдм.

Елімізге әкелінстін карантиндік маңызы бар барлық жүктер каран­тин экспертизінсн өтсді. Карантин обьектілерінің бар сксндігі мәлім болған жағдайда ол жүктср дсреу дезинфекцияланады нсмссс оларды қүртады. Үкіметтің карантин туралы жарлығы жэне карантин орган- дарының нүсқаулары барлық шаруашылықтар, үйымдар, кәсіпорындар, мсксмслср үшін міндетті болып саналады. Еліміз өзімсн шектсс елдердің барлығымен дерлік арнаулы конвснциялар жасаған. Сол бойынша әр ел карантинді зиянкестердің бір слден екінші елге өтіп кетудсн сақтандыру үшін өз сліндс карантин шара- ларын іске асыруға міндстті.

Карантин қызмстінің дүрыс қойылуы аркасында мақта қьізғылт қүрты, немесе макта күйссі (Pectiophora gossypiella Saund.), ақ жи- скті қоңыз (Graphognatus lcucoloma Boh.), картой күйесі

(Phthorimaea operculclla Zell.) сияқты қауіпті зиянкестер біздің слдс ксздеспейді.

ӨСІМДІК ҚОРҒАУДАҒЫ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАР. ИНТЕГРАЛДЫ КҮРЕС ТӘСІЛІ

Жоғарыда қаралған барлық күрес тәсілдерінің зиянды организм- дергс және қоршаган ортаға тигізетін әсерлерінің мәні өсімдік қорғаудың мына төмсндс келтірілген бағыттарына келіп түйіседі (16- сурет).

1. Агробиоценоздар фаунасының түр қүрамын взгерту арқылы, біріншіден зиянксстсрдің түр құрамы мен сан мөлшерін азайту, скіншіден, оны пайдалы түрлсрмен байыту. Бұл багыт ауыл шаруа­шылык зиянкестерінің жаңа түрлерінің басқа елдерден бізге өтіп ке- туіне ксдергі жасайтын жәнс жақында әкелінген зиянкестсрдің ошақтарын жоятын нсмссс олардың одан әрі таралуын тежейтін ка­рантин шараларының көмегімен жүзеге асырылады. Бүл бағытты іске асыруда биологиялык тәсілдердің де маңызы зор. Пайдалы организ- мдердің жаңа түрлерін баска елдерден әкелу, оларды жерсіндіру, та­рату және көбсйту зиянды организмдердің кейбір түрлсрін біртіндеп ығыстыруға, олардың ареалын тарылтып, can мөлшерін азайтуга мүмкіндік туғызады. Осының нэтижесінде' агробиоценоз фаунасы өзгеріске үшырап, қайта күрылады. Өсімдік қорғаудың бүл бағытын іске асыруда химиялық (хсмостерилянттарды пайдалану) және физи- калык (сәулемен стсрилизациялау) тэсілдерді дс пайдалануға болады.

2. Зиянкестср үшін колайсыз, ал пайдалы организмдер мсн дақылдар үшін қолайлы жағдайлар жасау. Бүл багыт негізінен агро- техникалық тәсіл мсн шаруашылык-ұйымдастыру шараларыныц көмегімен жүзеге асырылады. Агротехникалык жәнс шаруашылық- үйымдастыру шаралары микроклимат пен зиянкес фитофагтардың коректік базасын өзгсртс отырып, зиянкестердің өсіп-өніп көбсюін киындатады, сөйтіп олардың зияндылығын азайтады. Бүл туралы 134

іимнсм (В. II. Шсголев бойынша).

нактылы мысалдар жоғарыда өсімдік қорғаудың агротсхникалық тәсілі қаралган бөлімде кслтірілген.

3. Зиянкестердің зақымдауына төзімді өсімдіктсрді шығару. Мәдсни өсімдіктсрдің зиянды организмдсрдің зақымдауына төзімді нсмссс тіпті закымданбайтын сорттарын шығару өнім шығынын азай- тудың ең нсгізгі жолдарының бірі болып саналады.

4. Зиянксстсрді тікслей кұрту. Көбінесе химиялық күрсс тәсілінің көмегімсн жүзсгс асырылады. Сонымен қатар шаралардың жүйесі рстіндс бслгілі бір кезекпен қолданылатын басқа тәсілдср дс (физи- калық, мсханикалық, агротсхникалық және биологиялык) зиянды ор- ганизмдсрді тікелсй қүртуда маңызды роль атқарады.

Жоғарыда келтірілген өсімдік қорғаудағы негізгі бағыттарды сң алғаш дәлслдеп, оларды жүзсгс асыру үшін шаралар жүйссін күру- дың қажеттілігін айтқан В. Н. Щеголев болатын. Бірақ ол ксздс би- ологиялық тәсілдің үлсс салмағы өте аз болды, ал тиімділігі жоғары органикалық пестицидтсрдің пайда болуы оларды қисынсыз кснінен қолдануға әксліһ соқтырды. Өсімдік қорғау проблсмаларының бар- лығын тек химиялык күрсстің көмегімсн қысқа мерзім ішіндс шешуге болады деген пікір туды. Өсімдіктер мен топырақты ксң спсктрлі әсері бар синтетикалық инсектицидтермен баптау тек қана зиянке- стсрді қүрту үшін ғана смсс, сонымсн қатар зиянкестср жоқ болса да, профилактика (сақтандыру) рстінде де жүргізілуі керск дсгсн үсыныстар пайда болды. Химиялык, заттарды осылай қолдану көп кешікпсй олардың жоғарыда көрсетілген жағымсыз жақтарын ашты.

Арнаулы әдсбиеттсрдс ксйде қоршаған ортаның ластануындағы пе- стидидтердің ролі ластаудың баска көздерімен салыстырғанда өтс ша- малы дейтін пікірді ксздсстіруге болады. Бірак,' пестицид қалдықтарының адам организміне өтуінің негізгі жолдарының бірі та­мак заты екснін ұмытпау ксрск. Сондықтан соңғы жылдары бізде жэне баска елдерде адам және коршаған орта үшін кауіпті химиялык заттарды шығаруға тыйым салынды, жаңа препараттарды шығару ту­ралы үсыныстарға жэнс сонымен катар олардың тағамдық Язықтардағы қалдыктарына да медициналык бакылау күшсйтілді, есімдіктерді пестицидтермсн баптаудың нормалары мсн мсрзімдерін катал реттеп шектсу белгіленді. Мысалы, Денсаулык сактау Ми- нистрлігімен келісілгсн «Өсімдіктердің зиянкестері мсн ауруларына жэне арам шөптерге карсы күресу үшін ауыл шаруашылығында рүксат етілгсн химиялық және биологиялык заттардыц тізімі» жыл сайын қайта каралып тұрады.

Қазіргі уакытта пестицидтерді қолдану тактикасы да айтарлыктай езгерді. Күрсс шараларын жүргізуді белгілі бір жағдайлармсн шсктсу керектігі туралы ұсыныс қабылданды. Онда зиянды организмдсрді күрту үшін олардың сан мелшеріне байланыссыз улы химикаттармен әрдайым өндсудің орнына зиянкестің сан мөлшері зияндылық крите- риясынан, яғни экономикалық табалдырыктан аскан жағдайда ғана, яғни сакталған енімнің күны оны корғауға жұмсалған шығынды өтейтін болса ғана күресу шарасын колдану керектігі көрсстілді 136

Күрес шараларын үйымдастырған кезде белгілі бір жағдайларда зи- янкестің өсіп-өніп көбеюін шаруашылық тұрғысынан елеусіз дәрежеде үзақ уақыт реттеп тұратын оның табиғи жауларының да тиімділігін естс сақтау керек. Осындай тактика интегралды күрес немесе өсімдік қорғаудың интегралды тәсілі деп аталады.

Алғашында интегралды күрсс тек химиялык және биологиялық тәсілдсрдің үйлссуі ғана дсп түсіндірілді. Одан кейінгі ксздерде бұл , үғымға өсімдік қорғаудың агротехникалық, физикалық және басқа тәсілдерін қолдану туралы пікірлер енгізіліп кең мағьтна берілді. Ин­тегралды күрес туралы үғымдағы сң маңызды және принципті жаңа мәселе — ол өсімдік қорғау саласындағы міндеттерді шешуде биоце- ноздық тәсілдерді пайдалану, яғни күрес шараларын, әсіресе химия­лык тәсілді қолданудың мақсатқа сәйкестілігін білу үшін алдын ала агробиоценоздағы жағдайларға баға беру керек.

Қазіргі уақытта интегралды тәсілдің жекеленген элемснттері жа- бық орындарда (теплицада, оранжсрсйде) көкөніс дақылдарының зи- янкестерімен күресуде, яғни биологиялық және агротехникалық тәсілдерді пайдаланумен қатар химиялық препараттар өсімдіктер жок кезде культивациялық орындарда қолданылады.

ӨСІМДІКТЕРДІ ЗИЯНКЕСТЕРДЕН ҚОРҒАУ ШАРАЛАРЫНЫҢ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ

Ауыл шаруашылық өсімдіктерінің өнімін зиянды организмдсрдсн қорғау әдетте көп еңбек сіңіруді және едәуір қаражатты кажст стсді. Сондықтан ксңінен қолдануға ұсынылган шаралар экономикалық түрғыдан дәлелдснген және өтс тиімді болуы керек. Қорғау шарала- рының тиімділігін техникалық тиімділік, щаруашылық тиімділік жәнс экономикалық тиімділік деп 3 топқа бөледі.

Техникалық тиімділік і^орғау шарасын қолданғанда зиянды орга низмнің қанша мөлшерде жойылғандығы арқылы анықталады. Ол зи янксстің бастапқы сан мөлшерінің белгілі бір процснті түрінді көрсетіледі. Шаруашылық тиімділік өнімнің көбею жәнс оның сапа сының көтерілуі арқылы, ал экономикалық тиімділік — курсе шара­сын жүргізугс жүмсалған шығын мен қорғалған өнімнің қүныі салыстыру арқылы анықталады.

Өсімдік қорғау шараларының экономикалық тиімділігі сң маңыздь көрсеткіш болып саналады. Тәжрибе учаскесінсн жәнс күрсс шарась жүргізілмсген бақылау учаскесінен алынған өнімдерді салыстыра оты рып, қорғалған өнімнің мөлшсрін, яғни қосымша өнімді жәнс can; үшін үстемс қосылған оның қүнын анықтайды. Одан соң қоргау ша раларын жүргізуге жүмсалған барлық шығындарды, яғни псстицидтсі немесе биологиялык обьектілерді алуға, еңбекақыны төлсугс, агрегат тарды күту мен сақтауға, сүйық отын мен майлау матсриалдарыыа өнімді жинауға, оны тасымалдауға және тағы басқаларға жүмсалғаі шығындарды анықтайды. Бүл мәліметтер жүргізілгсн шаралардш нәтижесінде түскен таза пайданы, өзіндік қүн мен өнімді өндіруп ксткен шығынның өзгеруін және рентабельділікті есептсп шыгаруі мүмкіндік береді.

138