салы М. С. Гиляровтың бақылауы бойынша Полтава облысында та- мыз айьінда (топырактың қалыпты ылғалдылығы жағдайында) астык коцыздарының, тозац жсмірлсрінің жәнс шыртылдақ коңыздардың кейбір түрдерініц личинкалары тәулік бойында 2 рст, сртсңгі сағат 8- 10-да және ксшқұрым, топырақтың сң үстіңгі кабатына көтерілгсн, ал таңертеңгі сағаттарда және түстсн ксйін 5-10 см терсндікке кет- кен. Қыркүйск айында личинкалар топырак бстінс таңсртеңгі

_Р

сағаттарда көтеріліп, ксшке дейін сонда болған (М. С. Гиляров, 1949).

Топырақты мекендейтін насекомдардың маусымдық миграцияла- рын зерттсп анықтаудың маңызы одан да зор. Шіяртылдак қоныздардың личинкалары қысқа карай әдстте тсрсңгс кстпсй,

тоңазыған кабатта қалады, ал заузалардың личинкалары сдәуір (120-

180 См) тереңдікке миграция жасайды жэне олар әдеттс жср астылық

судың деңгейі жоғары болатын учаскелерде ксздсспсйді. Осыған бай- ланысты М. С. Гиляровтың айтуы бойынша (1949) Украинада зауза коцыздарьі личинкаларының зиянксстік әрсксті жәнс топырақтың үсгіңгі қабатына көтерілуі айдалған бос топырак кабатында кыстайтын шыртылдақ қоңыздардың личинкаларына қарағанда бір андай кешігіп басталады. Зиянксстердің топыракта мскендсу мерзімдерін анықтау үшін осындай срекшсліктсрді сстс сақтау ксрск.

Ылғалдылық. Топырақтың ылғалдылығы қалыпты нормадан жоғары болса, (әсіресе төменгі темпсратурамсн қосарланып) аэрация нашарланады және патогенді микроорганизмдср тсз дамиды. Мүндай жағдайлар насекомдардың өсіп-өніп кебеюінс және дамуына қолайсыз болады.

Құрғақшылык кезінде топырақ ылғалдылығының қалыптан тыс төмен болуы топырақты мекендейтін насскомдарды жсрдің терсңірск қабаттарына миграция жасауына мәжбүр етсді жәнс олардыц қуыршақтары мен жұмыртқаларының көпшілігінің тірлігін жоюына әкеліп соқтырады.

Аэрация. Оттегінің мөлшері жағынан топырақтың үстіңгі қабаттарындағы ауаның атмосферадағы ауадан айырмашылығы бол- майды (су баспаған жағдайда), бірақ онда көмір қышқыл газы 10 ссс көп болады. Терсңдеген сайын көмір қышқыл газының мөлшсрі

кебсйеді де оттсгі азая бастайды. Топырак, нсғұрлым ылғалды болса,

согүрлым ауа алмасуы нашарлайды да, көмір қышқыл газының

мөлшсрі арта түссді. Аэрация нашарлаған кездс насекомдар жер бетіне карай көтерілугс мэжбүр болады.

pH мөлшері. Топырак реакциясы да оның ылғалдығы мсн аэраци- ; ясына байланысты. Ғалымдардың зерттеуі бойынша (Lamgenbuch R., 1932, Бобинская С. Г., 1937, Принц Я. И., 1937) ылғалы мол £ Кышкыл топыракта (pH 4...5,2) жолакты шыртылдак пен кара коцыр I шыртылдак коцыздардыц личинкалары басым болса, сілті рсакциялы (pH 8,1) капуста егісінде лимониус туысына жататын шыртылдак |у коцыздардыц личинкалары көп ксздсссді. Астык коцыздары мен

103

мәрмәрлі зауза сияқты оңтүстік түрлсрдің личинкалары кышқылы аз нсмссс сілтісі аз рсакциялы (pH 6-8) топыракты көбірск үнатады.

Топырақ ерітіндісінің концентрациясы. Топырақ срітіндісіндсгі түздардың концентрациясы жауын-шашынның аз нсмссс шамадан жоғары болуына байланысты жиі-жиі өзгсріп түрады. Мүмкін осыган байланысты топырақты мексндейтін насекомдар баска ортада тіршілік ететін насекомдарға Караганда орта жагдайларына бейімделгіш келеді де, топырақ срітіндісі концснтрациясыныц әдеттсгідсй қүбылмалыгына онша сезімталды смсс. Әуслі минсралды тыңайтқыштармен көп мөлшердс өндсгсн жағдайдың өзіндс дс олар- дың улы әсері насскомдарға айтарлыктай әсср стпсйді. Бірак сортац топырақта тек соған бейімделген аздаган түрлср гана тіршілік стс алады.

Органикалық заттардың топырақтагы мөлшері. Өсімдік калдык- тарына бай топыракта әрқашанда организмдср етс көп ксздсссді. Сс- бебі органикалық заттардың өздсрі сапрофагтар үшін, ягни насс- комдар мен кенелсрдің және нсматодтардың көпшілік түрлсрі үшін, қорек көзі болып есептеледі. Топыракта органикалык заттардың мөлшері өтс көп болса, онда фитофагтардың зиянксстік әрскетінің дәрежссі төменірек болады. Ссбебі ол заттардың жарым-жартысын фитофагтар корек ретінде пайдаланады. Мысалы, М. С. Гиляровтың жасаган тәжрибесі бойынша зауза коцызының закымдауынан кұм салған ыдыстағы өсімдіктердің өлуі гумустың 9%-тік маішсрі бар то- пырақ салынған ыдыстағыға қарағанда 1,5-2 ссс жогары болган.

1

БИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАР

Биотикалық факторларға әр түрлі организмдсрдің арасындагы тіршілік әрекеттері процссіндс пайда болатын өзара карым- қатынастар жатады. Олардың ішіндегі сң нсгізгілсрі — организм- дердің қоректік заттарға катынасы жәнс соның нсгізіндс туатын өзара байланыстар.

Қоректік заттарға мамандану. Насекомдар мсн баска организм- дердің жеке топтарының органикалык заттардыц әр түрлі көздсрін талғап алу негізіндс туатын қатынастар корсктік заттарга маманда- нудың бірінші түріне жатады. Маманданудың осы түрі бойынша есімдіктермен қоректенетін организмдсрді (бітслсрді, калканшалы қандалаларды, бізтүмсық қоцыздарды жәнс т, б.) фитофагтар дсп, жануарлармен қоректснетіндерді зоофагтар дсп атайды. Соңгылардың ішіндсгі насекомдармен қорсктснстіндсрді (жырткыш барылдак қоңыздарды, алтын көзділердің личинкаларын, әр түрлі шаншарлар- ды және т. б.) энтомофагтар дсп, ал кенслсрмсн корсктснстіндсрді (мысалы, жыртқыш трипсілсрді, стсторус коңызын, фитоссйид тұқымдасына жататын кенелерді жәнс т. б.) акарифагтар дсп атайды. Өсімдік текті заттардың шіріп бұзыла бастаган калдыктарымсн коректснетін организмдерді (подураларды жәнс баска алғашкы 104

қанатсыз насекомдарды, сауытты кснелерді, нсматодтардың көптсген түрлсрін) сапрофагтар деп, жануар текті заттардың бүзыла бастаған қалдықтарымсн қоректенетіндсрді (өлексс жегіш қоңыздарды, олсксс шыбындарының личинкаларын және т. б.) некрофагтар дсп атайды. Ал малдың қиымсн және қүстың саңғырьіғымен қоректснстін насе­комдарды (қи қоңызын, стафилин қоңыздары мен ксйбір шыбындар- дың личинкаларын) копрофагтар дейді.

Қоректік заттарға маманданудың екінші түрі жоғарыда керсстілгсн қорек көздерінің әрқайсысының ішінен талғап алу дәрежссімсн бай­ланысты. Маманданудың бұл түрі бойынша насекомдарды (баска ор- ганизмдер де) монофаг, олигофаг, полифаг деп аталатын 3 топка бөлсді. Фитофагтардың ішінде өсімдіктердің бір ғана түрімсн нсмссс туыстығы ете жақын бірнешс түрлерімен қорсктенетіндсрі (мысалы, бұршактың дәнек қоңызы, жүзім филлоксерасы, таңкурай кенссі) мо- нофагтарға, бір түқымдасқа жататын есімдіктердің кептсгсн түрлсрімен қорсктенетіндер (мысалы, крестгүлділсрдің бүргс қоңыздары мсн қандалалары, түйнек бізтүмсықтары, астык шыбында- рының личинкалары және т. б.) олигофагтарға жатады. Ал полифаг- тар (мысалы, шсгірткелер, шыртылдақ қоңыздар, күздік көбслск, жалаңаш шырыштар, кәдімгі өрмекші кене және т. б.) өсімдіктердің әр түрлі тұқымдастарына жататын көптегсн түрлерімсн корсктснсді.

Қорсктік заттарға маманданудың осы көрсетілген негізгі топтары- нан басқа өсімдік және жануар текті заттардың алуан түрлсрімсн бірдсй коректенетін организмдср де болады (мысалы, таракан, айырқүйрық және т. б.). Оларды пантофагтар, немссе талғаусыз қорсктснстіндер дсп атайды.

Насекомдар мсн кснелер және баска өсімдік қорскті жәнді.ктср үшін қоректік өсімдіктердің шеңбері соншама кең болғанмсн, әрбір түрдің әуелі көп қоректі зиянкестер тобының ішіндсгілсрдің өтс жоғары дәрежелі өсімталдығы мсн тіршілігін сактап калу кабілсттігін камтамасыз етстін өсімдіктер болады. Мысалы, алабота өсімдігімсн қоректснгенде күздік көбелектің өсімталдығы бір үрғашы көбслсккс 940-1700 жүмыртқаға дейін кслсе, жүгерімен қоректенгендс тек 80- 290 дейін ғана келсді.

Фитофагтар үшін жоғарыда көрсетілген қоректік маманданудың II- түрінде коректік заттардың басқа түрлерін пайдаланатындар да ксз- деседі. Мысалы, энтомофагтардың ішінде монофагтарға насекомдардың тек кана бір түрі — қан бітесінің дснесіндс пара- зиттік тіршілік ететін афелинус мали деген шаншар, олигофагтарға қалканшалы бакашык қандалалардың жүмыртқасында паразиттік тіршілік етстін жүмыртка жегіштср — теленоминдер, ал полифагтар қатарына, кабыршак канаттылар отрядының 24 түкымдастарына жа­татын насскомдардың 89 түрлерінің жұмырткаларында паразиттік тіршілік стетін жүмыртқа жсгіштср — трихограммалар жатады.

105

НАСЕКОМДАР МЕН ӨСІМДІКТЕРДІҢ ӨЗАРА ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫ

Жоғарғы сатылы гүлді өсімдіктердің көпшілігі айкас тозаңдануды қажет етеді. Олардың 80% астамы энтомофильдер яғни тск насеком­дар арқылы ғана тозаңданады.

Насекомдар өсімдік гүлінің нектары және тозаңымсн қорсктенген ксзде тозанды бір гүлдсн екінші гүлге тасымалдап тозандандырады. Өсімдіктерді тозандандыруда ең маңызды рольді жарғак канаттылар атқарады, әсіресе аралар (түкті ара, бал арасы, саяқ ара) аткарады.

Жабық тұқымды өсімдіктердің пайда болуы насекомдардың шығуымен тікслей байланысты екендігі белгілі. Жоғары сатыдағы гүлді өсімдіктер мен насекомдар топтарының біркатарьіның эволюци- ясы параллель жүрген. Гүл қоршауының ашық түсті срскшс хош иісті болуы, нектардың шығуы, әсіресе гүл қүрылысынын срск- шсліктері сияқты өсімдіктсрдің бсйімдеушіліктсрі то- зандандырушыларды өзіне тарту үшін пайда болтан. Осымсн катар тозаң мен нектарды жинау үшін қажетті бсйімдсушіліктср насеком­дарда да пайда болған. Мысалы, араларда арткы жинағыш аяктарының кәрзеңкслерінде тозаңдарды дене мөлшерінін 1/4 бөлігінен асатын түйірге айналдырып, оларды едәуір кашыктыкка апаруға мүмкіндік жасайтын қимыл жүйесі калыптаскан.

Біздің слдс насекомдармен тозаңданатын егістін калсмі 20 млн гсктардан асады, сондыктан тозаңдандырғыш насскомдардың пайдалы әрекеттерін күшейтетін шаралардың маңызы өте зор. Ондай шара­да рға өсімдіктерді тозандандыру үшін бал арасын тнімдірек түрдс пайдаланумен қатар түкті ара, саяқ ара, ызылдак шыбын сияқты жа­байы тозаңдандырғыш насекомдарды қорғау жүмыстары да жатады.

Өсімдіктердің зақымдануы жэне зияндылық. Насекомдар жәнс басқа зиянксстср өсімдіктерді көбінесе қоректенген ксздс жәнс өтс сирек жүмырткаларын салған кезде закымдайды. Олар ауыз аппара- тының құрылысына байланысты өсімдіктің тканын, жскс мүшслсрін (жапырақтарын, тамырын, жемістерін) кеміріп нсмссс сорып бүлдіреді. Осының нәтижесінде закымдалған өсімдіктсрдің зат алмасу процесі өзгереді, өсуі, қор затын жинауы тежеледі жәнс тағы баска тіршілік әрскеттері нашарлайды.

Сонымен катар көптеген зиянкестер өсімдіктердің ауруларын тара- тады. Кейбір жағдайда ауру коздырғыштардың спорасы өсімдік тканіне зиянксстің зақымдаған жерінен енсді, болмаса насском өзі (мысалы, цикада) инфекцияны сақтаушы және тасымалдаушы қызметін атқарады.

Өсімдіктің зақымдануы зиянкестің оған тигізген әссрінің тек сыртқы көрінісі ғана. Ол өнімнің өлшсммсн жәнс акшалай көрсетілетін шығынын анықтай алмайды. Өсімдіктсрдің зиянксстср- мен зақымдану дәрежесі өнімнің мөлшсрінс жәнс баска көптсгсн жағдайларға (климат факторларына, агротехника дәрсжссінс, зиян- кестің сан мөлшеріне, өсімдіктің өсу фазасына және т. б.) байланы­сты әр түрлі болады. Мысалы, егер швед шыбыны жаздык бидайдың негізгі сабагын зақымдаса, өсімдік өнім бермсй, солып каладм. Ал 106 '

$ ercp eric ертс себілсе және топыракта корсктік заттардың қоры Щжеткілікті болып өсімдік зиянкес шығатын ксзгс дейін түптеніп НЬігсрсе, онда шыбын жұмыртқаларын жанама сабақтарға салады да, рөнімді негізгі сабақ береді.

Сөйтіп, шығьшның малшері тек зақымданудан ғана емес, сонымсн коса зшшкестің өсімдікке эсер ету дэрежесіне дс байланысты. Соңғы Іжағдай зияндау коэффиценті арКылы, яғни закымданған Ф. осімдіктсрден жиналған өнімнің зақымданбаған есімдіктсрдікімсн са- жлыстырғандағы кему проценті арқылы көрсстіледі.

Зақымдау типтері. Өсімдіктердің зақымдану типтері алуан түрлі. Ол насекомның ауыз аппаратының қүрылысына, даму фазасы мсн тіршілік күйіне, сонымен қатар зақымданған өсімдіккс, яғни оның күйі мсн закымдауға қарсы реакциясына байланысты. Сондай бола тұрса да, өсімдіктердің зақымдану типтері жсткілікті түрде өзінс тэн сипатта болады жэнс зиянды насекомдардың түр қүрамын анықтауда, эсіресе оларды жүмыртқа немесе личинка фазаларында анықтауға тура келсе, маңызды критериялардың бірі болып саналады. Өсімдіктердің зиянкестсрмен зақымдануының мына төмсндсгідсй тип- тері болады.

ҚОРЕКТЕНУ ҮШІН ДАЯРЛЫҚСЫЗ ЗАҚЫМДАУЫ 1. Жапы- рақтың зақымдануы. Өрескел дөрекі желіну. Ауыз мүшелсрі кеміргіш : зиянксстер жапырақты эдетте шетінен бастап жсп, тек сабакшасы мен жуан жүйкслерін ғана калдырады. Мүндай зақымдау шегірткелер мсн қабыршақ қанаттылардың көпшілігінің v жүлдызкүрттарына (капуста ақ көбслсгінің, долана кебслсгінін, қыскы мүр көбелегінің жэне т. б.) тэн

Тесік жасап жеу. Зақымданған жапырак тканіндс эр түрлі пішінді ірілі-ұсакты тесіктер пайда болады. Мүндай закымдау капуста коңыр х: кебелегінің жүлдызқүртына, жапырак, жсгілер мсн бізтүмсық апион коңыздарына, жалаңаш шырыштарға тэн.

Әшекейлеп жеу. Жапырақты шетінсн бастап эшскейлі ойықтар жа­сап жейді. Түйнек бізтүмсықтары осылай закымдайды.

Кдңқалап жеу. Жапырақ тканінің бір жағы қырылып жслінсді, ал скінші жагында эпидермис мөлдір жұқа қабық түріндс сакталады, нс- месе жапырақ ткані екі жағынан да желінеді. Соңғы жағдайда бар- лык жүйкелер (өте үсақтары да) түгслдсй сакталады. Закымдаудың мүндай түрі капуста күйе көбслсгінін жүлдызкүрттарына, pane егсуішінің жалған жүлдызкүрттарына, сүлікшс коңыздың личинкасы- на жэне т. б. зиянкестерге тэн.

Мина жасап жеу. Жапырак тканінің ішін ксулсп жол салып нс- месе оның паренхимасында кең қуыс жасап закымдау. Қызылша шы- бывының личинкасы, алма күйе кебслегінің жүлдызкүрты жэнс т. б. g зиянксстер осылай закымдайды.

Жапырақтың түсін өзгертуі. Өсімдік шырынын сорып қорсктснетін I зиянксстер закымдаған кезде жапырак бстінде коңыр, сары, қызғылт I вемесе күміс түсті дақ пайда болады, болмаса тканнің закымданған

107

белімі өңсізденеді. Мұндай зақымдау өсімдік корскті кандалалардың көпшілігінс, тсмекі жәнс оранжерей трипсілсріне, өрмскші кснелср мсн төрт аякты кенелсрдің ксйбіреулсрінс тән.

Жапырақтың деформациялануы (ширатылуы, кснірдектснуі.) Зақымданудың мұндай түрі ауыз аппараты шаншып-соргыш насском- дар (әсіресе бітелер) зақымдаған кездс солардың сілсксйінің дссрінсн болады.

2. Сабақтың, бүтақтың жэне тамырдың зақммданум. Сабақты кеміру. Өсімдік сабагын сыртынан кеміріп закымдау ксміргіш қоңыр көбелектердің жүлдызқүрттарына жәнс зауза коңыздар мен шыртыл- дақ қоңыздардың личинкаларына тән.

Жол салып зақымдау. Шөп тсктсс өсімдіктсрдің сабагының ішін кеулсп жол салып зақымдау жүгері көбслсгінің жүлдызкүрттары мсн астық егеушілерінің жалған жүлдызқүрттарына тән. Ал .Train тсктсс өсімдіктердің ішкі ағаштық бөлімі мсн кабығын ксміріп жол салып зақымдау мөлдір қанатты көбелектің жүлдызкүртына жәнс кабык жсмірі мен сүгсн қоңыздарының личинкаларына тән.

2. Генеративті мүшелердің зақымдануы, бітеу гүлді жеу. Закымданудың мүндай түрінс алманың бітсу гүлінің ішкі бөлімін ал­ма гүл жемірінің личинкасы мен жапырак ширатқыштардың жүлдызқүрттарының зақымдауы жәнс крсстгүлділсрдін тұқымдық егісін pane гүл жсмірінің зақымдауы жатады.

Жемісті миналау. Зақымданудың бүл түрінс алма, алмүрт, шаб- дал, алхоры жемір көбелсктсрінің жүлдызкүрттарының закымдауы мысал болады. Олар жсмістің түкымы жәнс жүмсағымен корсктсну үшін оның ішіне сніп бүлдірсді.

Масақтың толық немесе жартылай 'ағаруы. Закымданудың мүндай түрі бақашық қандалалардың, бидай жәнс сүлы трипсілсрінің жәнс астық нсмссе дән кенссінің закымдауынан пайда болады.

ҚОРЕКТЕНУ ҮШІН ДАЯРЛЫҚ ЖАСАП ЗАК.ЫМДАУ. 1. Суб- стратты механикалық тәсілмсн закымдау. Жапырак түтіктсрі мсн орамдары бір немссе бірнсшс жапырақты ширатып ораудан пайда бо­лады. Ширатқыш қоңыздың личинкасы мсн жапырак шираткыш көбелектің жүлдызқүрттары солардың ішіндс тіршілік стіп қоректенеді.

Жапырак үялар-өрмск жіптерімен шырмалған жапырактардан жа- салады. Ондай үялар жұлдызкұрттардың (алма, мойыл, жсміс күйс көбелектерінің) қоректснуі жәнс кыстап шығуы үшін (долана, шаңқан көбелектерінің) пайдаланылады.

2. Қоректену үшін субстратты физиологиялмқ даярлықпен закымдау. Жапырак, сабақ, өркен жанс бүршік бсріштсрі — насс- комдар мен кенслердің (алмұрт пен шсгіршін бітслсрінің, жаңғак түзушілер мен галлицалардың, бсріш түзуші кснслсрдің) корсктснуі нәтижесінде тітіркенудің салдарынан өсімдік тканьдсрінің калыптан аса өсіп, қампиып ісінуінсн пайда болады. Бсріштің пішіні шар тәрізді немесе сопақша болып кследі.

108

Тамыр беріштері— жүзім филлокссрасының корсктснуі ксзіндс жүзім тамырында, жасырын түмсықты коңыздың коректснуі ксзіндс тұкымдық крестгүлділсрдің тамырында, бсріш нсматодтарының коректснуі кезіндс қияр, томат жәнс баска өсімдіктсрдің тамырында пайда болады.

Организмдердің арасындағы өзара қарым-қатынас түрлері. Әр түрлі организмдсрдің арасындағы езара карым-катынастың нсгізгі түрлсрінс симбиоз (сслбссу), жырткыштык жәнс паразитизм жатады.

Симбиоз еркін тіршілік стетін организмдсрдіц біргс тіршілік ету- лсрінің түрлері. Екі симбионттың сксуі дс пайда табу үшін сслбесіп тіршілік стуінс (мутуализм) казарка қоңызы мсн жсмістің шіруін қоздыратын саңрауқұлақтың бірігіп түруы мысал болады. Казарка жсміс сабағын закымдап, жүмыртқасын ксміргсн ксздс пайда болган камераға салады. Сол ксздс қоңыздың ішіндс нсмссс кұрсагындағы түктсрдс болатын саңырауқүлактың споралары камсрага біргс снсді. Қоңыздың личинкасы саңырауқүлақтын әссрінсн тск жсміс шіри ба- стаған ксзде ғана дами алады.

Симбиоздың екінші түрі — үсак организмнің бір жсрдсн скінші жсргс көшу үшін өзінсн ірі организмнің дснссінс жабысуы. Мүндай симбиозды форсзия деп атайды. Мысалы, майка дсп аталатын қоңыздың өсімдік гүліндс ксздссстін бір жастағы личинкасын ара дс- нссіне жабыстырып өз ұясына апарады, үн кснссінің нашар қимылдайтын гипопустары насскомдардың нсмссс кеміргіштсрдің дс- нссінс жабысып сдәуір кашыктыкка таралады. Симбиоздың үшінші түрін комменсализм дсйді. Ол симбионттардың бірсуі скіншісінін ар- тык қалған тамак коры (оған айтарлыктай зиян кслтірмсй) сссбіндс корсктснуімен сипатталады. Мысалы, кекск ара мсн жылтыр аралар- дың ксйбір түрлсрі баска аралардың үясында тіршілік стіп, солардың тамак қорымен корсктснсді.

Жырткыштық дсп күштірск организм (жырткыш) өзінсн әлсіздсу келген үсак организмге (күрбан) шабуыл жасап, оны өлтіріп корсктснуін айтады. Насскомдардың, кснслсрдің жәнс баска зиянды жәндіктердің жырткыштары жануарлардың әр түрлі топтарына жата­ды. Сүт қоректілерден оларға кірпі, көртышкан, жарғанат жатады. Кертышкан күнінс жалпы салмагы ез салмағынан 1,5 ссе артатын омыртқасыздарды жеп күртады. Қүстардың сн нәтижслі болып сссп- тслетіндсрі — токылдак, қарлығаш, шымшык, кара торғай. Қарлығаштың бір ссмьясы (срсссгі 2, балапаны 4) бір маусым ішіндс 1 млн жуық насекомдарды қүртады.

Жырткыш энтомофагтар мсн акарифагтар насекомдар мсн кснс- лсрдің ішінде өте көп кездеседі. «Қан кызы» дсп аталатын коңыздардың (кокцинеллидтсрдің) тор канаттылардың (әсірссе алтын көзділердің), ересектері дс жәнс личинкалары да бітслср мсн калканшалылардың көптсген түрлсрімсн, барылдак коңыздар түкымдасына жататын жырткыш коңыздар ксміргіш коңыр кебслск- тсрдің жүлдызкүрттарымен, сым күрттарымсн жанс баска насском-

109

дармен қорсктенеді. Орманда қүмырскалардың ксйбір түрлері етс тиімді болады. Мысалы, бір құмырсқа илсуін мсксндсйтін орманның қызыл қүмырсқалары маусым ішінде жүлдызкүрттардың 2 млн дана- сын жсп құртады.

Паразиттср, яғни паразиттік тіршілік стетін организмдср, баска организмдердің ішкі мүшелерінде (ксйдс сырткы тсрі кабатында) тканьдерді жеп нсмссс клетка шырынын сорып тіршілік стсді. Олар иелерінің организмін тіршілік ортасы рстіндс пайдаланады жәнс па­разитизм кезіндс олармсн биологиялық тығыз байланыста болады. Паразиттср мсн жыртқыштардың арасындағы нсгізгі айырмашылық — жыртқыш өз қүрбанын тікелей бірдсн елтірсді, ал паразит езінің иесі есебіндс қоректсніп, оның тіршілік кабілстін әлсірстсді, оз даму- ының соңғы сатысында ғана оны өлтірсді. Ксйдс паразиттің иссі елмсй тірі қалады. Паразиттік тіршілік стстін насскомдарға жарғак қанатты (ихнсумонидтср, хальцидтер, браконидтср жәнс баскалары), кос қанатты (тахиндер), желекқанатты жанс т. б. насекомдар отряд- тарының көптсген өкілдері жатады.

Паразиттар сыртқы (эктопаразит) жәнс ішкі (эндопаразит) пара- зиттер болып 2 топқа бөлінсді. Сыртқы паразиттср жасырын тіршілік етстін насекомдарға (ағаш қабығының астында, ширатылған жапырак арасында өмір сүретіндерге) тән. Ішкі паразиттсрдің ішіндс сң бағалысы жұмыртқа жемірлсрі (трихограмма, теленомус), ссбсбі олардың личинкасы иесінің жүмырткасының ішіндс дамып, зиянкссті күні бұрын өсімдікке зақым кслтірс алмайтын фазасында өлтірсді.

Паразит насскомдардың сссбінсн үстсмс паразиттср, нсмссс II- рсттік паразиттср деп аталатын баска организмдср паразиттік тіршілік етуі мүмкін. ІІ-рсттік паразиттсргс тән ІІІ-рсттік паразиттср дс болуы мүмкін. Үстсме паразиттердің ксйбір түрлсрі зиянды насс- комдардың дснссінде қорсктеніп, ІІ-рсттік паразит болып та ссспте- лсді. »

Насекомдарда омыртқасыздардың баска топтарының өкілдсрі дс, яғни кенелер мсн нематодтар паразиттік тіршілік стеді. Ncoaplectinidae тұқымдасына жататын нсматодтардың ксйбірсулсрі зиянды насекомдарға қарсы күрссте пайдаланылады. Сонымсн катар бұл тұқымдастың өкілдері насекомдар үшін патогснді бактсриялармсн симбиозда болады. Мысалы, «ДД-136» дсп аталатын нематода (Ncoaplectana туысына жатады) насскомдардың жүзден аса түрлерінде паразиттік тіршілік етеді. Ол колорадтык коңыздың ли- чинкасының ішінс сніп, бактсриялық ауруды коздырады. Зиянксс со- ның салдарынан өледі. Бүл туысқа жататын нематодтар кәзіргі ксзеңдегі бүріккіштерде болатын бірнсшс атмосфсралык кысымға тезс алады. Мүның өзі оларды осы жолмсн жасанды түрдс таратуға мүмкіндік туғызады.

НАСЕКОМДАРДЫҢ АУРУЛАРЫ. Насскомдардың жәнс баска зи- янкестердің ауруларын қоздырғыштарға бактсриялар, саңраукүлақтар, вирустар жәнс бір клсткалы карапайым жануарлар 110

жатады. Қазіргі кезде насекомдардың ауруларын коздыратын бакте- риялардың 250 мыңдай түрі белгілі. Солардың ішіндс Bacillus thuringiensis Вегі. деп аталатын түргс жататын кристалл түзуші спо- ралы бактериялар ерекше орын алады. Табигатта ауру жаппай та- раған кезде (эпизоотия кезіндс) өлгсн насекомдардың ксйбіреулерінен бөлініп алынган осы түрдің бірнсшс варианттары зи­янды насекомдармсн күресу үшін бактсриялы препараттарды жасауға нсгіз болтан. Мысалы, энтобактсрин дсп аталатын микробиологиялық препарат үшін ара көбелегінің жүлдызкүртынан алынган, ал дсндро- бациллин препараты үшін сібірлік жібск көбслсктің жүлдызқұртынан алынған бактериялық штаммдар пайдаланылады.

Насекомдардың ауруларын қоздыратын саңраукүлақтардың 400- дсн аса түрлері бслгілі. Әсірссс жиі ксздесстіндсрі: зигомицсттср кла- сынан— энтомофторлы саңрауқүлак түқымдасының өкілдсрі жәнс мускардинді саңрауқүлақтар. Бовсрия туысына жататын саңрауқүлақтың негізінде зиянды насскомдардың көптегсн түрлсрін (колорадтық қоңызды, зиянды бақашык кандаланы, шалгын жәнс жүгсрі көбелектері жұлдызқүрттарын ж дне баскаларды) ауруға шал- дықтыратын боверин препараты жасалған. Полиэдроз вирустары ты- ныштық күйінде өлгсн организмнің клсткаларының ішіндс срскшс кеп қырлы белокты заттар — полиэдраларда болады. Ауруга шал- дыққан жүлдызқүрттың денссін сары дактар каптап кстсді. Ядсрлі полиэдроз түт көбелегінің, сопы көбслектің, жүпсыз көбелсктің жүлдызқүрттарында жэнс шырша егеушісінің личинкасында зерттсл- гсн.

Гранулез вирустарының полиэдроз вирустарынан айырмашылығы — олар бір-бірден (ксйде жүп қүрып) сопакша келгсн капсулаға оранған және грануланың үлкендігі полиэдраларға Караганда кішкснс болады. Гранулез алма жсмірінің, капуста ак көбслсгінің, күздік көбелектің және қабыршақ қанаттылардың баска да түрлсрінің жүлдызқұрттарында байқалған. Ауруға шалдыккан жүлдызқүрттар- дың денесінің бауыр жағы көбінесс акишл немссс акшвіл-сары түсті болады. Әдетте ондай жүлдызқүрттар тіршілік әрскеті нашарланудан әлсіреп өледі.

Басқа микроорганизмдсргс қарағанда вирустар тірі организмдсрдің клеткаларында ғана тіршілік ете алады жэнс оларды жасанды қоректік ортада көбейту әзірше сәтсіздіккс үшырауда, Сондықтан ауру қоздырғыш вирустарды тауып алып лабораторияда өсіріп көбсй- ту үшін табиғатта өлгсн насскомдарды жинауға тура кслсді.

Протоза ауруын қарапайымдар (Protozoa) типіне жататын бір клсткалы жануарлар қоздырады. Олардың ішіндс аралардың нозема­тоз (Nosema apis Zand) ауруын, түт көбслсгінің пебрина (N. bombycis Naeg.) ауруын қоздыратын споровиктер класына жататын микроспоридия отрядының кейбір өкілдсрі ете жаксы дамыған. Мнк- роспоридиялар қоздыратын аурулар зиянды насскомдарға карсы

111

колданылуда жэнс сол ауруларды зиянксстсргс колдан жүктыруға эрскст жасалуда.

Қорек тізбегі. Жануарлардың қорсктенуі оларды баска организм- дермен азды-көпті дәрежсдс корсктік карым-катынастар нсгізіндс тыгыз байланыстырады. Бұл қарым-қатынастар тск скі оргамизммсн ғана, яғни қорск затын тұтынушы мсн (консумснт) жәнс камтамасыз етушімен (продуцент) шсктелмсйді. Тұтынушылардың копшілігі өз тарапынан басқа организмдсрді, ал олар үшінші организмдсрді жәнс т. б. қоректік заттармсн қамтамасыз стуші болуы мүмкін. Сөйтіп, ксйде көптсген түрлсрді байланыстыратын корек тізбсгі қүрылады.

Қорск тізбсгі әдсттс өсімдіктердсн, ягни анорганикалык қосылыстардан орган и калы к заттарды жасауға кабілстті автотрофты организмдерден немесс өсімдік текті жэнс жануар тскті дайын орга- никалык заттардың қалдықтарынан басталады. Бүл заттармен фито- фаггар, сапрофагтар, нскрофагтар қоректенсді. Насскомдардың бұл топтары есебіндс энтомофагтар — жырткыштар мсн паразиттер, ал паразиттер ссебіндс үстсмс паразиттер коректенсді. Демск, корск тізбегінің неше түрлі тармақтары бар жэнс етс күрделі, көбінссс тым шиеленісксн. Сондықтан ауыл шаруашылык зиянксстсріне карсы ин- тегралды күрес тэсілін қүру үшін қорск тізбсгінің қүпиясын ашудыц прақтикалық маңызы өте зор.

АНТРОПИКАЛЫҚ НЕМЕСЕ АНТРОПОГЕНДІК ФАКТОРЛАР

Адам әрекетіне байланысты пайда болган срскше факторлар тобы. Табигатта организмдер бір бірінсн окшауланбай бірігіп бірлсстіктср нсмесе биоценоздар (ценоз комплекс, бірлсстік) күрып өмір сүрсді. Азды-кепті біркслкі жағдайлары бар тіршілік ортасының белгілі бір учаскесін мскендсйтін тарихи қалыптаскан организмдер комплсксін (өсімдіктср мен жануарлардың жәнс микроорганизмдсрдің барлыгын косып) биоценоз дсп атайды. Адам өзінің алуан түрлі әрскеттсрімсн алгашқы биоцсноздарда, ягни организмдсрдің табиги комплек- стсрінде, көбінесе олардың ортамен карым-катынасына слеулі түрдс килігіп, үлкен взгсрістер тудырады. Орман агаштарын жаппай кесу, тың және тыцайган жсрлерді жыртып ауыл шаруашылык дақылдарьці егу, іріленгсн мал табындарын жаю, жсрді мслиораци- ялау, пестицидтсрді қолдану сияқты адамныц көптсгсн шаруашылык әрскеттсрінің салдарынан жануарлар дүниссінің күрамы сан және са­па жағынан үлксн өзгсрістсрге үшырап отырады.

Мүндай жағдайларда алгашқы биоцсноздардың орнына агробиоцс- ноздар, яғни мәдсни өсімдіктердің ірі массивтсрі (сгін, плантация, бау-бақша, парк) пайда болады да соларға тэн фауна калыптасады. Мысалы, насекомдар фаунасы агробиоценозда сан жагынан да жэнс сапа жағынан да ірі өзгерістергс үшырайды. Ғалі>імдардың (Т. Я. Бсй-Биенко, 1961 жэнс т. б.) зсрттсулсрі бойынша Рессйдің азиялык бөлігінің далалық жэне орманды далалык зоналарында жэнс 112

Қазақстанның солтүстік облыстарында, тыңды жыртып дәнді дақылдарды егу нәтижссіндс насскомдардың түр саны 50-60% ксмігсн. Бірақ қалған насскомдардың ішіндс жскелснгсн түрлсрдің саны сгіс далаларында кснет көбсйгсн. Мысалы, бидай трипсісінің сан мелшсрі бидай егісіндс 281 ссс, ал дәннің сүр кебслсгі мсн ас- тықтың жолақ бүргссінің саны 20-25 ссс өсксн. Бүл жағдай астык түқымдас өсімдіктермсн қорсктенуге мамандалған зиянксстсрдің био- тикалык, потенциалын сдәуір дәрсжегс көтсрді. Соның нәтижесінде олардың өсімталдыгы артып, жаппай өсіп-өніп кобсюгс мүмкіндік ал- ды. Ал агробиоценоз фаунасының түр қүрамы негізінен алғашкы би- оцсноздардың жоғалып ксткен өсімдіктсрімен (астық түқымдастардан басқа) қоректснстін монофагтар мсн олигофагтар жанс олардыц эн- томофагтарының азаюы сссбіндс кемігсн.

і Фаунаның жоғарыда айтылғандардай өзгсруі ауылшаруашылық ідақылдарының баска түрлсрінің сгістіктсріндс дс байқалады. Бүл қағидаға жатпайтын жағдайлар шөлді жәнс шөлейтті аудандарда оазистерді қүруда байкалган. Мысалы, Түркмснстанның Тсджен оазисінде суармалы участоктерде салыстырмалы аз мсрзім ішіндс на- сскомдардың 450-ден аса түрі тізімгс алынса, шөл даладагы насском- дардың түр саны 20-30 шамасынан аспайды.

Насекомдар фаунасының өзгсруіндс мелиоративтсндіру шаралары- ның маңызы зор. Мысалы, Бслорусияның балшыкты жерлсрін ксптіріп оларды сгістіккс пайдаланғанда сым күрттарының сан мөлшсрі өте көбейіп кеткен. Басқа жағынан Караганда Украина мсн Белорусияныц Дунай, Днепр сияқты өзендердің сағаларындағы су жайылмалы жерлерді кептіру шаралары ауылшаруашылық дақылдарының басты зиянксстерінің бірі үшпа шсгірткснің тіршілік етуінс өте қолайсыз жағдай туғызған.

Қорытып айтсақ, табиғатты қайта күрудың кай-қайсысы болса да пайдалы және зиянды түрлердің фаунасын өзгсртугс әксліп соқтырады. Ондай өзгерістсрдің жағымсыз салдарын, зардабын бол- дырмау нсмесе әлсірсту үшін биоценоздар мсн агробиоцсноздардың қалыптасу заңдылыктарын жаксы білумен катар жсрді адам баласы- ның игілігі үшін пайдаланудың өте рационалды тәсілдсрін колдану керск.

ТҮР МЕКЕНІ

Стация мен биотоп туралы түсінік. Түрдің популяциясы мсксн- дейтін жәнс бслгілі бір экологиялық жағдайлармен сипатталатын тер­ритория учаскесі стация (латынша-жолаушыхана, нсмссс мсксн) деп аталады. Мысалы, капуста ақ көбслсгінің стациясы мәдсни нсмссс жабайы крестгүлді өсімдіктср өсстін, ал швсдтік шыбындікі астык түқымдас өсімдіктер өсетін учаскс. Егер ксз кслгсн жскс бір түрдің емсс, түрлер комплсксінің нсмссс әр түрлі түрлсрдің бірлсстігінің (биоцсноздың) мексндейтін жсрінс сипаттама бсругс тура кслсс, онда биотоп (латынша биотопус-мексн орталарының азды-көпті біркслкі

113

тіршілік жағдайларымсн сипатталатын учаскесі) дсгсн атау қолданылады. Мысалы, жоғарыда кслтірілгсн крсстгүлді есімдіктср есстін учаске, соны мскендсйтін қорсктік карым-катынас нсгізіндс бірлсскен барлық пайдалы жэнс зиянды организмдсрдің (фитофагтар- дың, энтомофагтардың, тозаңдандырушылардың, насском қорскті қүстардың және т. б.) комплсксі үшін биотоп болып саналады.

Насекомдардың жәнс басқа жануарлардың нсшс алуан түрлсрі бір- бірінсн өздерінің орта жағдайларына коятын талабы аркылы ажыра- тылады. Ол талаптар тұқым қуалайды ждне олар түрдің экологнялык, үлгісі болып саналады. Организмдердің түрлсрі экологиялык үлгігс сәйксс стациялардың бірсуін талғап алып, соны мсксндсйді. Бүл заңдылык мскен талғаудың түрақтылык. принципі, нсмссс стациялык дұрыстыгы (Бей-Биенко, 1962) дсп аталады.

Трансзональды, яғни ксң таралған жәнс табиғи зоналардың бірнсшеуін мекендейтін түрлср үшін стациялардың зоналдық алмасу қасиеті тэн. Мысалы, күздік кебелск жұмырткасын солтүстік аудан- дарда (қара топырақсыз аймақта) ауыспалм сгістің пар танабы сиякты топырағы жақсы қызатын жәнс өсімдігі сирек учаскслсргс (кссрофитті стациялар), оңтүстік аудандарда (кара топыракты зона) тікелей түсетін күн сәулелсрінсн қорғалған орташа ылгалды учаскс- лергс (қант қызылшасымсн жэне дс баска отамалы дакылдар сгістігі сияқты мсзофиттік стацияларға, (ал Орта Азияда — суармалы макта егістігі сияқтьі ылғалы мол учаскслсргс) гигрофиттік стацияларға са­лады. Осыған үқсас құбылыстар зауза коңызында, үшпа жәнс италь- яндық шсіірткелсрдс жэнс баска насекомдарда байкалады.

Стациялардың зоналық алмасу зандылығы шынында солтүстік жәнс оңтүстік аудандардағы сырттай карағанда біркслкі стациялар- дың жылылық рсжімі әр түрлі болуымсн байланысты. Мысалы, орман зонасындағы қүмды учаскснің үстіңгі бстінің тсмпсратурасы жазда әдетте 35-40°С аспайды, ал шел далада ол 65°С-ка дсйін жэнс одан да жоғары болады. Мүндай қүбылыс жср бсті алатын жылу мөлшс- рінің солтүстіктен оңтүстіккс қарай жүргсн сайын көбсйс түсуімсн байланысты. Мысалы, вегстациялық ксзсндс жср бстінің 1 см^ қабылдайтын тиімді радиациялық мөлшсрі тайга аймағында (65°С с) 285 кдж, далалық аймақта (50°С с) 356 кдж, қүмды дала аймағында (40°С е) 448 кдж болады.

Стациялардың зоналық алмасуынан баска таулы жағдайлар үшін ярустардың зоналық алмасуы (яғни насскомдардың жоғарғы өсімдік ярусынан төменгі орналаскан яруска қарай көшуі) сонымсн катар стациялардың маусымдык жэне жылдык алмасуы бслгілі. Осы зандылықтардың барлығы Г. Я. Бей-Биснконыц (1959) сңбсктсріндс жинакталып қорытылған жэнс оларды мсксндсрдің алмасу принципі дсп атаған. Мексндердің алмасу принципін зсрттсп білу әр түрлі зо- наларда өсімдік қорғау шараларын нәтижслі түрдс жүзсгс асыруға және гидроқүрылыстарды салғанда, жсрді мслиорациялауда, сгістік 114

жерлерді қорғау үшін орман алқаптарын қүруда пайдалы жэнс зиян­ды насекомдардың тіршілік эрекетін болжауға мүмкіншілік туғызады.

Түрдің ареалы жэне зиянды (зиян келтіретін) аймагы. Әрбір түрдің өзіне тән географиялық таралу аймағы нсмссс ареалы болады. Ареал экологиялық және тарихи гсологиялык факторлардың ыкпалымен үзақ және күрделі эволюция нәтижссіндс қалыптасады. Тарихи геологиялық факторларға өтксн дәуірлсрдсгі климаттың, өсімдіктердің, қүрлық бетінің ерекшеліктсрі жатады. Экологиялык факторлардан арсалға эсер ететіндері: климат, топырақ жәнс биоти- калық факторлар. Түр одан әрі өсіп-өнс алмайтын гсографиялык мс- кендер ареалдың шекаралары болып саналады.

Климат факторларынан ареалға температура мсн ылгалдылык күшті эсер етеді. Мысалы, Батые Европа мсн біздің слде канды біте сиякты жьтлу сүйгіш насекомдардың арсалының солтүстіктсгі шскара- сы январь изотермасы — 3-4°С болатын мсксндердсн эрі өтпсйді. Ев- ропалық фаунаның көптегсн түрлерінің (күздік кебслск, сакиналы көбслек және баскалар) таралуы — 20°С каңтар изотсрмасымен шск- Эгеледі. Осыған байланысты олар Шығыс Сібірдс ксздсспсйді. Арсал- дың. ылғалдылық ерекшелігіне тэуслді болуына мароккалык шегірткенің ареалы мысал бола алады. Ол Украинаның киыр онтүстігінде (Қырым облысын коса), Солтүстік Кавказда, Оцтүстік Кавказда, Орта Азияда, Қазакстанның оңтүстігі мсн оңтүстік шығысында таралған. Мүндай кең байтак жэнс эртскті тсрритория- ның өзіне тэн ылғалдылық ерекшелігі бар. Бұл аймактарға наурыздан бастап мамырға дейін 100 мм шамасындай жауын-шашын түседі. Басқа сөзбен айтканда, мароккалык шсгірткенің ареалы көктсмгі жа- уын-шашынның 100 мм-лік изогиетасымсн шектслсді.

Ареалдық түр сдэуір көп кездссстін мэдсни осімдіктсргс зиян келтіретін бөлігін түрдің зиянды аймағы дсп атайды. Онда түрдің есіп-өнуі үшін колайлы жағдайлар үнсмі болады. Дсмск көлсмі жағынан зиянды аймак эрқашанда арсалдан кіші болады.

Зиянды аймақ территорияның тұтас бір учаскссі (мысалы, гссссн шыбыны зиян келтіретін далалық және орманды-далалык аудандар) немесе бірнеше бытыраңқы учаскілері болуы мүмкін. Бытыраңкы учаскілерге күздік көбслсктің зиянды аймагы мысал бола алады. Бір учаскіде (кара топырақты емес аймактың солтүстік бөлігі) ол. жылы- на бір үрпақ беріп зиян келтіреді, ал баска учаскідс (кара топыракты зонаның қызылша егетін аудандары) екі үрпак бсріп көбсйеді дс, едэуір көп зиян келтіреді. Бүл учаскелсрдің арасындагы аралык зо- нада күздік көбелектің екінші ұрпағы эдсттс жогарғы жастағы жұлдызқүрттарға дейін дами алмай, кепшілігі кырылып калады. Co­sh дыктан мүнда зиянкестің айтарлықтай маңызы болмайды.

Зиянды аймақтың эдетте айқын білінстін түракты шекарасы бол­майды және ол жылдың нактылы метсорологиялык жағдайларына байланысты өзгеріп тұруы мүмқін. Кейдс түрдің зиянды аймағын

115

максималды (тұрақты) зиянды аймак,, зияндылығы түраксыз аймак жэнс аз зиянды аймак дсп жіктсйді.

ЗИЯНКЕСТЕРДІҢ ЖАППАЙ КӨБЕЮІ ЖӘНЕ ОНЫ БОЛЖАУ

Популяциялардың сан мөлшерінің өзгеруінде экологиялық фак торлардың ролі. Популяциялардың әр түрлі жылдардагы жәнс мау сым ішіндсгі сан мөлшсрі түракты болмайды, ол экологияльп факторлардың әсерінсн өзгсріп түрады. Сондыктан зиянды организм- дсрдің жаппай көбсйіп ксту мүмкіншілігін алдын ала болжау үшін популяциялардың сан мөлшерінің өзгсру заңдылыктарын зсрттсп білудің практикалык маңызы өтс зор.

Қазіргі ксзсңде популяциялардыц сан мөлшсрінің өзгсруі жайлы негізінен скі теория бар. Олардың бірсуі басты рольді абиотикалык факторларга үйғарады жәнс сонымсн катар биотикалык факторлар- дың да едәуір әссрі бар скенін жокка шыгармайды. Бүл теорияны жактаушылар популяциялардыц сан мөлшсрін реттсугс болманды, ол факторлардың ксздейсок кисындасуы әссрінсн езгсріп түрады дсп сссптейді.

Екінші тсорияны жактаушылар біріншілсргс карама-карсы көзкарасты жақтап, биоцснозда организмдсрдің сан молшсрінің өзгсріп түруы рсттсугс констін күбылыс дсп карайды. Бүл жагдайда популяциялардың сан молшсрінің озгсруінс кибернетика принципін колдануға болады. Бүл принцип бойынша тікслей жәнс ксрі байла- ныстар оздігінсн рсттеуші жүйслсрдің барлығының кажстті срск- шсліктсрі болып табылады: рсттсуші рсттслінуші күбылыстың барысы туралы информация алады жәнс соның нсгізіндс озініц рсттсуші әссрін озгсртеді. Әринс популяциялардыц сан молшсрініц озгсруін тск табиғаттың тірі күштсрі, яғни биотикалык фактор ғана ссзс алады. Осыған байланысты популяцияның сан молшсрінің озгсруінс әсср стстін жәнс соның озіне тәуелді жәнс тэуслсіз факторлардың катсго- риялары туралы айтылған пікірлсрді корыта ксліп Г. А. Викторов (1967) экологиялык факторларды модификациялаушы жэнс реттсуші факторлар дсп скі топка бөлуді үсынған.

Модификациялаушы факторлар тікслсй нсмссс жанама эсер стіп, популяциялардыц сан мөлшсрін не азаю, не кебею жагына карай сдәуір ауытқытуы мүмкін. Бірак популяцияныц сан молшсрінің озге- руі оларға әссрін тигізе алмайды, яғни ксрі байланыс принципі бой­ынша әрекст істслінбейді. Мысалы, қыс ксзіндс агаш бүтагында қыстайтын алманың жасыл бітссінің жұмырткаларыныц біркатары төмснгі тсмпературалардың эссрінсн тіршілігін жоюія мүмкін. Бірак факторлардың эсер сту қаркындығы жүмырткалардың тіршілігін жою дэрСжссі жоғары бола ма нсмссс томен бола ма оған байланыссыз ан­тициклон алмасканша немссс сол ауданның үстіндсгі ауа массасы қызганша озгермейді. Демск, популяциялардыц сан молшсрін озгср- туші (бірак рсттеуші смсс) факторларга абиотикалык факторлар жа­тады.

116

Реттеуші факторлар популяция мүшслсрініц сан мөлшсрін тск езгертіп қана қоймай, сонымен қоса оны рсттсп отырады. Олардың әрскеті популяцияның тығыздыгымсн жагымсмз ксрі байланыста бо­лады. Осыған байланысты популяцияның сан мөлшсрінің өзгсруі әссрінсн рсттеуші факторлардың әссрініц нәтижслігі дс өзгсруі мүмкін. Рсттеуші факторларга биотикалык факторлар, ягни зиянкс- стсрдің табиғи жаулары (паразиттср, жырткыштар, ауру коздырғыштар), түр аралық қарым-қатынастар жәнс қорсктік заттар (тамақ) жатады.

Популяциялардың табиғатта өздігінсн рсттслу тсориясына сәйксс, олардың сан мөлшсрініц езгсруі нсгізіндс әр түрлі скі мсханизмнің, ягни модификациялаушы жәнс реттсуші факторлардың, өзара карым- қатынастарының нәтижссі болып табылады. Популяцияның тығыздығы ондағы особьтар санының көбсю жанс азаю процсстсрінің ара катысы арқылы анықталады. Барлык экологиялык факторлардың жиынтығы популяция қүрамындағы жскс особьтардыц өсімталдығын, тіршілік қабілсттілігін жэне миграция жасауын өзгсртс отырып, сол процсстерге әсср стсді. Абиотикалык факторлардың колайсыз болу салдарынан (қыста температура томен болуынан, жазда тсмпсратура- ның жоғары жәнс салыстырмалы ауа ылғалдылығының томен болу­ынан) популяцияныц сан мөлшері кілт азаюы мүмкін. Бүл жағдайда биотикалык факторлардың популяцияға тигізетін әссрі әлсірсйді. Со- ның нәтижесінде популяция тіршілігін сактап калады да, өсіп-өну үшін колайлы жағдайлар туған кезде биотикалык потснцилаыныц жоғары болу аркасында оның сан мөлшсрі өсс бастайды. Бірак бүл өсу шсксіз болмайды, ссбебі биотикалык факторлардың (жырткыштардың, паразиттердің, түраралык карым-катынастардыц т. б.) популяцияға тигізстін әсері едәуір күшсйсді.

Демек, насекомдардың жэне де баска организмдсрдіц биотикалык потснциалының жоғары болуы жэнс модификациялаушы факторлар- дың олар үшін колайлы болып қалыптасуы биоцсноздағы организм- дсрдің сан мөлшсрініц тым өсіп ксту мүмкіншілігін камтамасыз стеді. Ал биотикалык факторлар ондай өсуді, белгілі бір орта шамага ғана жеткізіп, одан соң оны тежейді. Егер биотикалык факторлардың тс- жсу ролі кілт төмсндссс (мысалы, псстицидтерді нсмссс агротсхника- ныц кейбір тәсілдерін қолданудан) жэнс абиотикалык факторлар организмдср үшін қолайлы болып кслсс, онда популяцияның сан мөлшсрі кснст өссді. Биотикалык факторлардың ролінің мүндай әлсірсуі агробиоценоздарда жиі байкалады.

Биотикалык факторлардың рсттсуші ролі популяцияныц тығыздығының әр түрлі дәрежссіндс пайда болуы мүмкін. Насеком- дардың сан малшсрінің дэрсжссі өтс жоғары болса, онда эпизоотия коздыратын патогсндік организмдсрдің нәтижслі әссрі үшін дс жәнс көп корскті энтомофагтардың әрексті үшін дс колайлы жағдай туады. Өтс тар шсңбсрлі мамандалған жырткыштар мсн паразиттср (олиго- фа гтар мсн монофагтар) баяу әрскст жасайды жэнс зиянксстіц өсіп-

117

өніп көбеюін тек оның сан мөлшерінің төмсн болтан ксзіндс ғана рс-

ттсй алады.

Өсімдік коректі кенелердің насекомдардан айырмашылыгы популя- цияларының сан мөлшері көбейген ксзде активті түрдс азды-көпті қашыктыкка таралуға мүмкіншілігі болмайды. Сондыктан популяци- яның тығыздығы әр түрлі болған кездердсгі биотикалык факторлар- дың реттеуші ролін қаркынды түрдс корсктснуі өсімдіктердіц оқтын-октын өсуіне байланысты болатын кснслсрдс, әсірссс дендро­фил һді кенелерде, оңай байқауға болады. Мысалы, жсміс кызыл ке- несі үшін 3 сатылы реттсуіш механизм бслгілі. Олардыц алгашкы екеуі (қүрбан организмнің сан мөлшері аз болған ксздсгі жәнс көп қорскті жыртқыштардың саны көп болған ксздсгі жырткыш кснслср — фитосейидтердің эрекеттері) биоценоздык рсттсуішкс, ал үшіншісі (популяцияның тығыздығы тым жоғарылаған ксздс диапаузага кс- тетін жұмыртқаларды салуы) түраралык рсттсуішкс жатадьі.

Популяциялар динамикасының теориясы тарапынан Караганда кері байланыс принципімен әрекет жасайтын түрарадык рсттсуіш мс- ханизмнің ерекше маңызы бар. Кенелердің өсіп-өнуі әр түрді ссбсп- тсрмсн жоғарыда айтылған екі реттсуіштін бакылауынан шыгып қалып, зиянкестің сан мөлшері ете жогары дәрсжсгс жстксн ксздс, жапырақтар күні бұрын түсіп қалуына байланысты жсміс ағашыныц қоректік қорының таусылу қаупі туады. Мұндай жағданда популяция тығыздығының өсуі туралы бір сигналдың әссрінен үргашы ксне- лсрдің біраз бөлігі бүтактардың кабыгына диапаузага кстстін жұмыртқаларды сала бастайды, зиянксстіц сан мөлшсрініц өсуі бая- улайды. Осының нәтижесіндс тамак коры кснслсрдіц тірі қалғандарына үзақ уақытқа дейін жеткілікті болады.

Жеке түрлердің популяциясының сан малшсрін рсттеуиіі мсханиз- мдсрдің жоғарыда көрсетілген схемасының тсориялык мацызымсн катар практикалық маңызы да зор. Бслгілі бір мсханизмніц әрбір са- тысының эсер ету тиімділігінің бастапқы көрссткіштсрі, саз жок, бсл- гілі бір зиянкестің көптігіне, табиги климат зонасына жәнс эрбір топ- тын энтомофагтарының түр қүрамына байланысты. Сондыктан рст- теуші механизмдердің эсерін жете талдап аньіктаудың жэнс осы зо- надағы басты зиянкестер үшін паразиттер мсн жырткыштардьіц эр түрлі топтарының бастапқы тиімділік дэрсжссін дэл білудіц нсгізіндс олардың өсіп-өніп көбеюі туралы болжау жасап, корганьіш шарала- рын дүрыс жоспарлауға болады.

Популяциялар динамикасының типтері жэне сан мөлшерін бол­жау. Популяциялардың сан мөлшсрінің өзгсру срскшсліктсрін, яғни зиянкестердің жеке түрлерінің бір маусым ішіндсгі, сондай-ак бірнеше маусымдағы популяциялық динамикасын аныктау жүмысы зиянкестердің өсіп-өніп көбеюін болжайтын тәсілдсрді жстілдіру үшін ғылыми негіз болып ессптеледі. Ауыл шаруашылык знянксстсрініц популяциялык динамикасының түрлсрін тұракты, маусымдык, 118

көпжыллык деп үш топка белуге болады (Поляков, 1964, Бсй-Бисн- ко, 1966).

Популяциялық динамиканың турақты типі заузалар, астық коңыздарьі, шыргылдақ қоңыздар сияқты сан мөлшсрі барлық вегс- тациялык ксзсңде аздьі-көпті тұрақты болатын көпжылдық гснсраци- ялы түрлергс тән. Олардың (өсімталдығы томен болғанымсн) сан мөлшсрін азды-көпті тұрақты дәрежсдс ұстау үшін тіршілігін сақтап калу қабілсттілігі жоғары болады. Мұндай түрлсрдің ыктималды сан нөлшсрін болжау үшін күзде әр түрлі сгістіктсрдс жүргізілстін сссп жұмысы жсткілікті болады. Егер бүл түрлсрге карсы күрсс шаралары кодданьілмайтын болса, онда популяциялық динамнкасының срск- шслігін сскере огырып, олардың сан мөлшсрі кслссі жылія айтар- лыктай озгере қоймайды деп болжау жасауға болады. Популяциялык зинамиканың маусымдық типі негізінсн популяцияның тығыздығы бір маусым ішіыдс тсз өсетін поливольтинді түрлсргс, мысалы бітелер, алма жемірі, капуста күйе көбслсгі, швсд жәно гссссн шы- бындары сиякты зиянкестергс тән. Бұл топқа жататын насскомдар- дың саны вегетациялык маусымның скінші жартысында нсмссс күздс көбсйсді. Сондыктан болжау жасау үшін олардың сан мөлшсрін сссп- кс алуды күзде орындаган жөн.

Популяциялык динамиканың көпжылдык типі өтс күрдслі жанс алуан түрлі қүбылыстарымен ерекше орын алады. Популяциялардың сан малшсрінің және олардың стацияларды мсксндсу жағдайларыныц өзгсруі бірнеше жылдарды камтиды жәнс популяциялық динамика- ныц бірнсше фазаларын (көтсрілу, максимум, төмсндсу жәнс токырау) отуге душар болады. Популяциялык динамика фазалары- ның толык циклінің жалпы үзақтығы 4 жылга, ксйдс 6 жәнс одан да кеп жылдарға созылады. Популяцияның мүндай типті динамикасы моновольтинді де (шсгіртке, қызылша бізтүмсығы, зиянды бакашық, астыктың барылдак коңызы жәнс т. б.) жәнс поливольтинді дс (күздік көбелек, колорад коңызы жәнс т. б.) түрлсргс тән.

Сан мөлшері динамикасыныц көпжылдық типі әр түрлі орғанизм- дерде алуан түрлі болады және оны көптсгсн көрссткіштср бойынша, зиянксстсрдің сан молшерін болжауға диффсрснциалды тәсілдсрді колдану үшін, бірнсшс тип тармағына бөлсді. Мысалы, шегірткслердін агробиоценоздардан тыс көп мөлшсрдс шоғырланған ошактарында келешектс күмкін болатын сан мөлшсрін олардың күздегі жәнс көктемдсгі күбіршелсрін ссспкс алу, өтксндсгі климат- тык ерскшеліктерін жәнс баска факторларды талдау, ал үйірлі түрлері үшін үйірлі, аралык және саяқ формаларының ара катынасын аныктау аркылы болжайды.

Қррытып айтсак, зиянкестердің сан мөлшсрін сснімді түрдс болжау үшін әрбір түрдін биологиясы мен экологиясын, оның нсгізгі табиғи жауларын және коршаған ортаның баска факторларының сол түрдің популяциялык динамикасына тигізетін әссрін білудің маңызы өтс зор.

119

ҮП-ТАРАУ. ЗИЯНКЕСТЕРМЕН КҮРЕС ТӘСІЛДЕРІ

Ауыл шаруашылық дакылдарьіның зиянксстсрімсн күрссу шарала- ры агротехникалық, биологиялык, гснстикалык, химиялык, мсхани- калык, физикалық жәнс есімдіктер карантині дсп аталатын тәсілдер аркылы жүзегс асырылады.

АГРОТЕХНИКАЛЫҚ ТӘСІЛ

Күрссудің агротехникалық тэсілі өсімдіктср мсн зиянксстсрдің және сыртқы ортаның арасындагы өзара карым-катынастарға нсгіздслген. Агротсхникалық шаралардың әссрінсн зиянксс организм- дердің өсіп-өніп, дамуы үшін қолайсыз жағдайлар, ал закымданатын өсімдіктср мсн пайдалы организмдср үшін колайлы жағдай туады. Селскцияның көмегімсн өсімдіктсрдің закымдануга төзімді нсмссс зақымданбайтын сорттары (формалары) шыгарылады. Сөйтіп, агро- техникалық тәсіл көпшілік жағдайда сактык (профилактикалык) ша­ра болып саналады. Бірақ ксйде ол зиянксстсргс тікслсй әсср стіп, олардың қырылуына әксліп соқтырады.

Өсімдік қорғау түрғысынан қарағанда агротсхникалык шаралар ішіндс өтс маңызды роль атқаратындарга ауыспалы сгіс, топыракты өңдеу жүйесі, тыңайтқыиітарды қолдану, арам шөптсрмсн күрссу, егінді сгу мсн өнімді жинаудың тәсілі мсн мсрзімі жатады.

Өсімдік қоргаудағы ауыспалы егістіц ролі. Ауыспалы сгістер дакылдарды алмастырып түру-топырактағы корсктік заттарды, ылғал корын, тыңайткыштардьі жәнс т. б. толығымсн пайдалану үшін қажет. Сонымсн қатар өсімдік қорғау түргысынан Караганда ауыспа­лы егіс танаптарының қайсысын болса да зиянксстсрдің корсктснуін киындататындай немесе олар зақымдай алмайтындай стіп күруға бо­лады. Бүл ең акырында өнімнің жоғары болуын нсмссс оның жогары сапалы болуын қамтамасыз етеді. Ауыспалы сгісті пайдалану әсірссс монофагтардың сан мөлшсрі мен зияндылыгын азаііту үшін өтс тиімді. Мысалы, бүршақтың аса қауіпті зиянкссі дәнск коңызы бүршақтан басқа ешбір өсімдіктс дами алмайды. Сондыктан бұршақтьі ауыспалы егіс жүйесінен 2-3 жыл катарымсн шығару аркылы осы зиянкестің сан мөлшерін жэнс зияндылығын сдәуір азай- туға болады. Ауыспалы сгісті олигофагтардың да зиянды әссрін төмендсту үшін пайдалануға болады. Мысалы, Казакстанның солтүстік облыстарында және солармсн иісктсс Рсссйдің біркатар 120

аудандарында тың жэнс тыңайған жсрлсрді игсру ксзіндс бидайды бірнсшс жыл қатарынан ауыстырмай сгу нәтижссіндс дәннің сұр көбслсгі жаппай өніп-өсіп көп шыгынға үшыраткан. 1957 жылы дәннің сұр көбслсгі жаппай кебейгсн ксздс Омбы облысында әр түрлі учаскслсрдсгі пардан ксйін егілгсн бидайдың осы зиянксспсн зиқымдануы 6-12%, ал бидайдан ксйін қайтадан бидай ссбілгсн уча- скелсрде 35-94,5% болған. Бүл мысалдан астык түкымдастардын оли- гофагтармсн закымдану малшері ауыспалы сгістсгі алғы длкылга байланысты екендігі анық көрінеді.

Ауыспалы егісті тіпті полифагтардың сан малшсрі мсн зиянды- лығын төмсндсту үшіндс пайдалануга болады. Мысалы, Рсссйдің св- ропалық бөлігінің ылғалдылығы жоғары солтүстік-батыс аудандарында ауыспалы сгістерінс сүлы-сныржоңышка скпс парын енгізу арқылы күздік кебслектің сан мөлшсрі мсн зиянды әссрін сдәуір төмсндстугс болады. Себсбі күздік көбслск жүмырткаларын шебі сирск, топырағы тсз қызатын учасксгс (мысалы, арам шоп өсксн қара парға) салады. Ал шөбі калың учаскс ол үшін қолайсыз, сондыктан сүлы-сиыржоңышка екпс парынан ксйін сгілгсн күздік би­дай бүл зиянксспсн етс аз зақымданады, нсмссс тіпті закымданбайды десе де болады.

Дақылдардың зиянкестермен зақымдануын төмендетуде ты- ңайтқыштардың ролі. Ауыл шаруашылык дакылдарының өсуі, дамуы жәнс олардың өнімінің жоғары болуы үшін минсралдық, органикалык жәнс сиДералдық тыңайтқыштардың кандай жағымды эссрі бар сксні жалпыға мәлім. Осыған коса тыңайткыштар есімдіктсрдің рсгснсра- тивті кабілсттілігін зиянксстсрдің закымдауына тезімділігін арттыра­ды, ал кейбір жағдайларда закымдану каркынын төмсндстсді.

Тыңайткыштардың көптсген түрлсрін зиянксстсрді күрту үшін пайдалануга да болады. Мысалы, тозаң түйірлі супсрфосфатты шашу жалаңаш шырыштармсн күресудің тиімді тәсілі болып саналады. Қышқыл топыракты извсстсу жэнс аммиак тыңайткыштарымсн жсрді өңдеу сымкүрттар, жалган сымкүрттар, кызылша бізтүмсығыныц ли­чинкалары сиякты топыракты мексндсйтін зиянксстсрдің дамуы үшін колайсыз жағдайлар тудырады. Біркатар галымдардың зсрттсулсрі бойынша минсралды тыңайткыштарды, әсірссс фосфор тыңайткыштарын, капуста сгістігіндс колданғанда осімдіктсрдің хи­мизм! (химиялык күрамы) әзгсрстіндігі жәнс соның нәтижссіндс он­дай өсімдіктер жапырак жсгіш жүлдызкүрттардың корсктснуі үшін колайсыз болып табылатындығы аныкталған. Мүндайда насскомдар- дың өсімталдығы төмендеп, сан мөлшсрі ксмиді.

Гидротсрмиялык жағдайлардың колайлы жактары жсткіліксіз болғанда тыңайткыштарды колдану есімдіктің есуі мсн дамуын жыл- дамдатады. Нәтижссіндс есімдіктің закымдауға ссзімтал фазасының басталу ксзсңі зиянксстің сң бслсенді әрскст жасайтын ксзінс тура кслмейді де, оның зияндылығы едәуір темсндейді. Мысалы, астық түқымдас дакылдардың кауіпті зиянксстсрінің бірі швсд шыбыны

121

эдстте даму жағынан өте жас өсімдіктерді мсксндсп, соларды көбірск закымдайды. Ал түптсну фазасынан өткен өсімдіктсрдс ол жүмырткаларын жанама сабақтарга салады. Сондыктан астьік тұқымдастардың өсуін жылдамдататын тыңайткыштардың оптимадды дозасын қолданганда өсімдіктсрдің көпшілігі швсд шыбынының жұмыртқалау ксзі басталганға дсйін түптсну фазасмнан өтсді. Сөньің нәтижесіндс сгіннің бүл зиянкеспен закымдану каркыны томсндсйді. Органикалық және минсралдык тыңайтқыштар өсімдіктсрдін дамуы үшін қолайлы жағдайлар тудырып, зиянксстсрдің закьімдауьіна карсы олардың төзімділігін арттырады жәнс закымданған мүшслсрдің қалпына кслуіне көмсктссіп олардың рсгснсративті кабілсттілігін күшейтсді. Мысалы, тамыр жүйесі капуста шыбынының личинкала- рымен зақымданған капуста өсімдіктсрін түптсп, тыцайткьіштармсн өндеу жүмысы өсімдіктсрде қосымша тамырлардын дамуына мүмкіншілік тудырады. Сөйтіп, бүл өсімдіктсрдің закымдауға карсы төзімділігін арттырады. Тынайткыштарды колдану ндгижссіндс өсімдіктсрдің біркслкі болып сртс көктсуі, жапырактарының. жақсы дамуы бүрге қоңыздары, көбелсктсрдің жұлдызкүрттары, бізтұмсықтар сияқты жапырақ ксміргіш зиянкестердің, сонымсн қатар көптеген сорғыш насскомдардың зияндылығын ксмітеді.

Зиянкестердің дамуына топырақты баптау жүйесінің тигізетін әсері. Топырақ көптсген зиянкестср үшін тіршілік ортасы балып ессптеледі. Зиянды насскомдардың кейбірсулері мысалы, бүзаубас нс­мссс шыртылдақ қоңыздардың личинкалары топмракты түракты мс- ксндсйді, басқалары, мысалы шсгірткслср топыракка жүмыртқаларын салады, яғни олардың эмбрионалдық дамуы сонда етсді. Ксйбір на­секомдар, мысалы көбслектердің көптсгсн түрысрі топырақта қуыршаққа айналады. Өсімдік қоректі нсматодтардың да копшілігінін тіршілігі топырақпен тығыз байланысты. Сондыктан топыракты бап- тап өндеген кезде байқалатын әр түрлі физикалык өзгсрістср-оның тығыздығының, қүрылымының ылғалдылығының, тсмпсратурасьіныц және т. б. өзгеруі сонда тіршілік етстін зиянксстсргс әр түрлі дәрежеде әсср етсді. Топыракты баптау аркылы онда ксздссстін зи- янкестсрді тікелсй қүртуға да және олардың өсіп-оніп көбсюін, тіршілік қабілеттілігін, даму каркынын тсжсугс дс, сөйтіп акырында сан мөлшері мен зиянкестік әрекетін төмсндстугс болады.

Зябь жырту мен түқымды себер алдында жырту жәнс отамалы дақылдардың қатар аралығын баптау жүмыстарын дср ксзіндс дүрыс жүргізу аса қауіпті зиянкестердің көптегсн түрлсрімсн күрссудсгі аг- ротехникалық шаралардың ең маңыздылары болып саналады.

Топырақ эрозиясынан зардап шскпсйтін аудандардьің бірқатарында аңызды қопсыту мен ертс мсрзімдс тсрсн стіп зябь жыртудың өсімдік қорғау саласында маңызы зор. Бүл шаралар орын- далған жағдайда аңызда, өсімдік калдыктармнда, жсргс түсксн дәндердс, арам шөптердс, топырак бстіндс нсмссс онын үстіңгі кабатында ксздссстін зиянксстсрдің көпшілігі кырылып калады.

122

Өнімді жинау, соңынан іле-шала аңызды копсыту жсргс төгілгсн түкымның көктсп өнуін жылдамдатадм. Одан шыққан жас осімдіктсргс әсірссс швсд және гссссн шыбындармның жазғы үрпактары жүмыртқаларын салуды етс үнатады. Егсушілсрдің личин­калары аңызда калган бидай сабагының түбіріндс, ал бидай трипсінің личинкалары топырактың үстіңгі кабатында кыстайды. Тсрең етіп зябь жырту топьіракты жақсартумен қатар өніп шыккан өсімдік көктері (швсд жәнс гссссн шыбындарының жүмырткаларымсн коса) жәнс көптсген зиянксстер шогырланатын өсімдік калдықтары топы- рактың астыңгы кабатына түсіп жабыладм. И. Ф Павловтын (1967) маліметі бойынша тсрсндігін 20 см стіп зябв жыртканда бидай трипсісі мсн астык бітссінің 50-70% кырмлады.

Тсрсң егіп зябь жьірту көптегсн зиянксстсрдің (мысалы, сымқүрттардың, шалгын кобслсктің жүлдызкүрттарының, капуста және макта түн көбслектср қуыршақтарынын жәнс т. б.) қыстап шыгуга кажетті калыпты жагдайларын бүзадм. Олардмң көпшілігі жердіц жыртьілган кабатының астына түсіп кайтадан шыга алмай калады, ал баскалары, ксрісіншс, жыртылган жсрдің бстінс шығып, табиги жауларының (насском қоректі кұстардың, жырткыш жлнс па­разит насскомдардың жәнс т. б.) шабуылына үшырайды нсмссс сырткы ортаның кодайсыз жағдайларыныц әссрінс душар болып кырьілады.

Қдзакстанның көпшілік аудандарында топыракты эрозиядан және оны арам шөптсрдсн тазартуға көмсктссстін кыртысты аудармай жырту тәсілі зиянксстсрді күртатын жыртқыш насскомдардың (ба- рылдак коныздардың жәнс т. б.) бслсснділігін күшсйтсді.

Насекомдар куыршак немесе жүмыртка фазаларында әр түрлі мс- ханикальік әссрлерге ете сезімтал кслсді. Сондыктан топырақты мс- ксндейтін зиянкестсрдің куыршакка айналу нсмссс жүмырткалау кездеріндс жүргізілегін катараралыкты баптау жүмысы сол зиянкс- стсрдің сан мөлшері мен зияндылыгын сдәуір төмсндстсді.

Дакылдардьің зиянкестермен зақымданумна егін егудің тәсілі мен мерзімінің тигізетін әсері. Ерте көктсмдс сгілгсн сгістіктсрде өсімдіктср ерте көктсйді және өсу фазаларынан тсз өтсді дс зиянкс­стер шығатын мерзімге дсйін жаксы түптсніп олардмң закымдануына твзімді болады. Мысалы, бапталған түкыммсн колайлы мсрзімінде ерте еіілген жаздык егістср астык шыбындарының личинкаларымсн аз закымданады. Егінді ерте мерзімде сгіп, бүргс қоңыздардың, әсірссе зығырдың аса кауіпті зиянкссі зығыр бүргссінің зияндығын еддуір дәрежеде төмендетуге болады. Қант кызылшасының басты зи- янкссі кызылша бізтүмсығы осы дакылдың ксш сгілгсн сгістіктсріндс өте зор шығын кслтірсді. Қыстап шыккан коныз қызылшаның жаңа шыккан жас көгіне шабуыл жасап, тұкым жарғактарынан төмснгі өскінін кыркып тастайды немесе өсу нүктссін жсп кояды, соныц нәтижесінде өсімдік біржола солып, курап калады. Ал жаксы дамыган өсімдіктердс (ерте егьтгсн егістікте) кызылша бізтүмсығы жапырак

123

тактасын гана закымдайды, одан өсімдік өдмсйді. Сондыктан оның зияндылыгы онша жоғары болмайды.

Ксйбір жағдайларда, өсімдік қорғау тұргысынан Караганда, сгінді ксшіктіріп (бірақ қолайлы мсрзіміндс) скксн дс жөн. Мысалы, Қазакстанның солтүстік жэнс орталык. облыстарында ксшіктіріліп сгілгсн жаздық бидай дәннің сүр көбслсгінің жүлдызкүрттарымсн аз зақымданады.

Зиянкестердің сан мөлшері мен зияндылық әрекетіне өнімді жи- нау тәсілі мен мерзімінің әсері. Дәнді дакылдардың өжмін жсргс төгіліп ысырап болудан сактайтьін дән үстағыш тстіктерді колдана отырып, сртс жәнс кыска мсрзім ішіндс жинап алу зиянксстсрдің төгілгсн дәннсн өніп шыккан өсімдік көгімсн корсктсну мүмкіншілігін сдәуір азайтады жәнс дән көбслегі, зиянды бакашык кандала, астык шыбындары сияқты зиянксстсрдің қорсктсну мсрзімін кыскартады. Егін өнімін бөлшсктсп жинаған ксздс дан кобслсктсрінің жұлдызкұрттары, астык кандалалары жәнс оның личинкалары дестс арасына сніп шогырланады. Сондыктан оларды қүрту үшін дсстсні дср ксзіндс жинап бастыру ксрек.

Күнбағыс өсімдігі сабагының түбіріндс қыстайтын сүгсн қоңызбсн күрссудс нсгізгі шаралардың бірі — енімді жинау ксзіндс күнбағыс сабақтарын жср бстінс такай ору, одан соң терсң стіп зябь жырту.

Арам шөптермен күресу. Арам шөптср ауыл шаруашылык зиян- ксстерінің көптсгсн түрлсрінің өсіп-еніп көбсюінс мүмкіндік туғызады. Мысалы, сртс көктсмдс шығатын крсстгүлділсрдің бүргс қоңыздары алғашында крсстгүлді арам шөптсрдс корсктсніп, одан соң турнепс, тарна, шалгам, капуста сияқты крсстгүлді дакылдарға кешіп едәуір зиян кслтірсді. Капуста жэнс баска крсстгүлді көкөніс дақылдарына орасан зор зиян келтірстін капуста бітссінің дс коктсмгі өсіп-еніп көбсюі жабайы өсетін крсстгүлді есімдіктсрдс отсді. Дәнді дақылдардың көптегсн кауіпті зиянкестсрі, мысалы, астык шыбында- ры жаздык сгінді орып жинау мен күздікті себу арасындағы кезеңдс тек астык түкымдас арам шөптердс дамиды. Гүлдснгсн ксздс арам шөптср көбслсктің кептсгсн түрлері үшін нектар көзі болып ссептс- леді. Нектармен жеткілікті түрде корсктснгсн көбслсктсрдің өсімталдығы жогары болады да, олардың зияндылыгы сдәуір көтеріледі. Көптегсн насекомдар көбінссс арам шөптсргс жүмырткалайды. Мысалы, шалғын көбслсгі кызылша егістігінде жүмырткаларын арам шөптсрге салады, одан соң олардан шықкан жүлдызқүрттар кызылшаға көшсді. Күздік кобелек туралы да осыны айтуға болады. Отамалы дақылдардың сгістігіндс ол жүмырткаларын дала шырмауығының жапырағына салуды кебірск үнатады. Зиянке- стсрдің кейбір түрлері арам шөптсрді кыскы мсксн рстіндс дс пайда-

ланады.

Арам шөптермен күрссудің негізгі шараларына жататында

түкымды тазалау және сорттау, ауыспалы сгісті енгізу, сол зона үшін топыракты баптаудың рационалды жүйссін колдану, ауыспалы егіі 124

отамалы дақылдар мсн қара парды снгізу, жүйслі түрдс арам шөптерді отап, соңынан оларды құрту, химиялык күрсс тәсілін колдану. .

Зиянкестердің зақымдауына төзімді сорттарды пайдалану. Бидай- дың, арпаның күнбағыстың және баска дакылдардың зиянксстсрдің зақымдауына төзімді келстін сорттарын скксндс шаруашылыктың осімдік қорғау саласына жүмсайтын каражаты сдауір дәрсжсдс азая- ды. Мысалы, қатты бидайдың бірқатар сорттарына гссссн шыбыны- ның личинкалары айтарлыктай зиян кслтірмсйді. Сондықтан шыбынның зияндылығы жогары болатын аудандарда ондай сорттарды пайдалану өте тиімді болып ссептслсді. Швед шыбыны көбінссс жұмсақ бидайда жиі ксздсссді және оның тіршілік қабілсттілігі онда жоғары болады. Дамуының бас кезіндс сабағы тсз өсіп, тканьдары тез катаятын бидай сорттары жасыл көзді шыбынның личинкалары- нын закымдауына сдәуір төзімді кслсді. Астык сгсушілердің личин­калары бидайдың бітсу сабакты сорттарын аз закымдайды. Ондай сабактың ішіндс личинканың қозғалуы қиындайды. Күнбагыстың са- уытты сорттарын күнбағыс көбслегінің жүлдызкүрттары закымдай ал- майды. Ссбсбі бұл сорттардың түкымының (шсмішкссінің) кабығында жүлдызқұрттар кеміре алмайтын қатты қабыршакты кабат болады. Сондықтан зиянксс күнбағыс зәмбілінің түбін, орам жапарақшаларын ксміріп жеуге мәжбүр болады да, оның өнімінс зиян кслтірмсйді.

Қорыта кслгсндс, ауыл шаруашылык,- дакылдарының химиялык қүрамы, анатомиялық жәнс морфологі?!?лык срскшсліктсрі нсмссс би- ологиялық қасисттсрі жағынан зиянкестср үшін тартымсыз нсмссс олардың қорсктснуі үшін жарамсыз сорттарды шығару өсімдік корғау саласындағы ең маңызды бағыттардың бірі болып саналады.

Дақылдарды кеңістікте оқшауландыру. Ксйбір дакылдарды зиян- кестердің мскен етуінсн қүтқару үшін оларды сол зиянксстср көп ксздссетін тсрриториядан қашықтау учаскегс сгугс болады. Мысалы, бүршақ түқымдас дақылдардың аса кауіпті зиянксстсрі түйнск бізтүмсықтылар көпжылдық бүршақ түкымдас шөптсрдіц сгістігіндс жиналып, сонда кыстайды. Одан соң көктсмдс олар біржылдык дәнді бүршак дакылдарынын егістігіне көп зиян кслтіреді. Сондықтан ол дакылдарды көпжылдык бүршақ түкымдастардан кашыктау жсргс ор- наластыру керск. Сол сияқты капустаның аса кауіпті зиянксстсрінің бірі капуста шыбынының зияндылығын төмсндсту үшін оның сгістігін етксн жылы крсстгүлді дакылдар егілгсн учаскслсрдсн 800-1000 мст- рдсй қашыктыкка орналастырған жөн.

БИОЛОГИЯЛЫҚ КҮРЕС ТӘСІЛІ

1971 жылы кабылданған биологиялык күрсстің Халыкаралык үйымының уставы бойынша зиянды организмдсрдің закымдауынан болатын шығынды азайту үшін нсмссс оны болдырмау үшін тірі ор- ганизмдсрді нсмссс олардың тіршілік әрсксттерінің өнімдсрін пайда- лануды биологиялык күрес тәсілі дсп атайды.

125

Зиянкестермен күрссуде қолданылатын тірі организмдсрге олардың табиғи жаулары, ягни насекомдар мсн кснслсрдің, нсматодтар мсн қарапайым жәндіктердің жыртқыш паразиттік тіршілік стстін түрлсрі, сүт қоректілер мсн қүстардың жыртқыш, түрлсрі жэнс ауру тудыратын бактериялар, вирустар, саңыраукүлактар жатады. Ал тірі организмдсрдің тіршілік өнімдерінсн колданылатындар: жыныс атт- рактанттары нсмссс жыныс феромондары, сонымсн катар гормондар жәнс олардың синтстикалық аналогтары.

Зиянкестердің табиғи жауларын биологиялық күрсстс пайдалану- дың мынадай жолдары бар: интродукция жэнс акклиматизация, аре­ал ішінде тарату, маусымды колонизациялау, сонымсн қатар жергілікті энтомофагтарды қорғау жэнс оларды пайдалану.

Интродукция жэне акклиматизация (жсрсіндіру). Интродукция- лауда тиімділігі жоғары энтомофагтарды өздсрінің байырғы ареалы- нан жаңа, олар кездеспейтін аймакка әксліп жібсрсді. Ал акклиматизациялауда баска аймақтан әкслінгсн энтомофагтарды жаңа аймактың жагдайларының азды-көпті срскшсліктсрінс жсрсіндіреді. Интродукцияланган энтомофагтардын көмсгімсн шст елдсрдсн әкслінгсн зиянксстсрге қарсы биологиялык күрсс, жсргілікті зиянксстргс қарсы биологиялык күрсспсн салыстырғанда кепшілік жағдайда өтс тиімді болады. Мысалы, алма ағашының аса кауіпті зи- янкссі шет жерлік қанды бітемен күрссу үшін оның паразиті афсли- нус (Aphclinus mali Hald.) 30-жылдары КСРО-га интродукцияланган болатын. Қыска мсрзім ішінде ол қанды бітснің барлык арсалына түгел таралып, жаксы көндікті дс, оның зияндылығын онша сезілмсйтіндей дәрсжсгс дсйін төмендстті. Цитрус агаштарыныц қауіпті зиянкесі австралиялық сымыр ицсриямен күрссу үшін жыртқыш қоңыз родолиді және цитрустың үнды сымырымен күрссу үшін оның паразиті сары коккофагусты интродукциялау да өтс жақсы нәтиже береді.

Ареал ішінде тарату. Нәтижелігі жоғары энтомофагтар мсн aypv коздыргыштарды зиянды организмдсрдің көп мөлшсрде таралған сскі ошақтарынан, олардың табиғи жаулары ксздсспсйтін, болмаса ксйбір себептсрмен жсткілікті мөлшерде корланып шоғырланбаган жаца ошактарына әкеліп жібсруге нсгіздслгсн. Алма жәнс жсміс күйслерінің тиімді паразиті агениасписті (Agcniaspis fuscicolais Dalm.) Қыргызстанның солтүстік тау бөктсріндсгі аудандарынан онын оңтүстігіндегі жаңғақты-жсміс ормандарына әксліп тарату осы тәсілді пайдаланудың сәтті мысалы бола алады.

Маусымды колонизациялау зиянды организМдсрдің табиги жаула­рын колда өсіріп табиғатка оқтын-октын жібсріп түруга нсгіздслгсн. Ол үшін энтомофагтарды арнаулы биологиялык лабораторияларда нс- месе биофабрикаларда жаппай қолдан есірсді дс, одан соң оларды жыл сайын зиянксстер шыққан ксздс сгістік жсрлсргс, жсміс бақтарына, көкөніс плантацияларына, тсплицаларга таратып жіберсді. Маусымды колонизациялау жсргілікті жсрдің табиги энто- 126