2. 5 Жүп жалган аяктары болады. Қуыршактары көбінссс жабык ке- леді.

Көбслсктср отряды түрлсрінің саны жағынан насекомдар ішіндс коңыздардан ксйінгі скінші орында —140 мыңдай түрлсрі бар, соның ішіндс 3 мыңнан астамы біздің слдс ксздсссді. Кепшілік кебслек- тсрдің жүлдызкүрттары фитофагтар, олардың ішіндс көптсгсн түрлсрі ауыл шаруашылык өсімдіктсрінің аса кауіпті зиянксстсрі,

2. - 816 65

кейбіреулері тсрідсн жәнс жүннсн жасалған бүйымдарды жсп бүлдіреді, баскалары ара үясына закым кслтіреді. Бүлардан баска көбелектің бірнсше түрлерінің жүлдызқүрттары табиғи жібск бсрсді.

Қабыршак қанаттылар отряды мына төмендсгідсй 3 отряд тар- мағына бөлінеді: жақты көбслсктср, тең қанаттылар нсмесс төменгі сатылы сорғыш көбслектср, әр түрлі канаттылар, нсмссс жоғарғы са- тылы сорғыш көбелсктер.

ЖАҚТЫ КӨБЕЛЕКТЕР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Iaciniata. Бүл от­ряд тармакка қанаттарының қүрылысы өте анайы тісті күйс көбслек- тсрі тұқымдасының (Microptcrygidac) өкілдері жатады. Олар ксміргіці ауыз аппаратының белгілерін сактап калган. Жұлдызқұрттары мүк және қына осімдіктерімен коректснсді, шаруашылык маңызы жоқ.

ТЕҢ ҚАНАТТЫ КӨБЕЛЕКТЕР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Jugata. Тең қанатты көбелектер дс коне заманнан кслс жаткан анайы түрлер. Бұл топка жұқа токыгыш кобелектер түкымдастарының әкілдері жатады. Олардан біздің елде ксздссстіні-құлмак жүка тоқығышы (Hepialus humuli L.) Оның жүлдызкүрттары коп корскті, топырақ арасында тіршілік стіп, күлмақтың, сәбіздің, кымыздыктың және басқа өсімдіктердің тамырын закымдайды.

ӘР ТҮРЛІ ҚАНАТТЫЛАР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Frenata. Кобс- лектердің 70 шамасындай түрлсрін біріктіретін нсгізгі отряд тармағы. Ауыз аппараты нағыз сорғыш типіне жатады. Алдыңғы канаттары артқыларынан үлкендеу, олар бір-бірімен ілмск арқылы тіркследі, негізгі радиалды жүйкс канаттың шстіне жакындағанда бұтақталмайды. Отряд тармағы түрлі қанатты ұсак жәнс түрлі

қанатты ірі кобслектер болып 2 топка болінеді.

Бірінші топтың қүрамына канаттарының өрісі 20-25 мм аспайтын ұсак кобелектер кіреді. Арткы канаттарында ксздссстін 3 анальдык жүйке барлық түрлерінде дс жаксы жетілгсн, немссс канаттарының шетінде қылшық тәрізді жіңішкс кабыршактан түратын шашақтар бо­лады. Жұлдызқүрттары көбінссс жасырын тіршілік стеді. Бүл топка

қаракүйе көбслектерінің бірнсшс түкымдасы, ала кобелек псн бүрғы

кобелек түқымдастары жэне тағы баскалары жатады. Өсімдік зиянкс- стері әсір'есс жапырақ ширатқыштар мен қаракүйс жәнс кан кобслсгі түқымдастарында кездсседі.

Жапырак ширатқыштар түқымдасы — Tortricidae. Қыска ша- шақты қанаттарының орісі 14-25 мм шағын кобелектер. Алдыңғы қанаттарының артқы бүрышы түзу немесе мокал болады. Мүртшала- ры жіп, қылшык, кейде тарак тәрізді, алдыңғы канаттарынан кыска болады. Түмсығы жақсы жетілгсн. Жүлдызкүрттары үсак, жалаң дс- нелі, алдыңғы кокірек бунағы жәнс аналь калканшалары сдәуір катайған. Қүрсағының III-IV бунактарындағы жалған аяктарында бо­латын ілгектер түйық шеңбср түріндс орналаскан.

Жұлдызкүрттары жылдам кслсді, сыртқы әссрдсн шошынғандары тсз қимылдап, ирелсңдейді дс, ормск жібінің комсгімсн томен карай салбырап түсе бастайды, Кобелектер ымьірт кезіндс үшады. Олар 66 '

жұмыртқаларын өсімдіктің әр түрлі мүшелерінс бір-бірлсп нсмесс топтап салады да, үстін қосалқы бсздерінен бөлінетін сүйыктыктан пайда болатын қалқаншамен бүрксйді. Бүл тұқымдастың құрамына 5000-нан астам түрлср кіреді, соның ішіндс бір мыңдай түрлсрі біздің елдс ксздессді. Өте кауіпті зиянксстер қатарына алма жсгірі (Laspeyresia pomenclla L.), Шығыс жсміс жсгірі (Grapholitha molcsta Busck.), бүршақ жеміс жегірі (G. nigricana St.), раушан жапырақ ши- ратқышы (Cacoccla rosana L.) жәнс басқа кептеген түрлер жатады.

Ақкіс тәрізділер түқымдасы — Yyponomeutidae. Алдыңгы қанаттары үзын, енсіз, ал артқы қанаттары дөңгслсктсніп келгсн ұсақ кебслектер. Қанаттарының шстіндс үзын шашақтар болады. Ерін қармалағыштары кыска және жуан болады, тек үшінші бунагы ғана жіңішке және сүйірленіп келеді. Жүлдызқұрттарының басы, алдыңғы кеудесінің қалқаны жзнс дснссіндсгі қылшықтары қара нсмссс каракоңыр түсті болады.

Ұрғашы көбелектер жүмыртқаларын черепица тәрізді стіп 20-30 данадан бұтақтың қабығьіна салады да үстін қалканшамсн жабады немесе жекелсп жемістің үстінс жәнс кабықтың жарықтарына сала­ды. Жүлдызқүрттары көбінесс ағаштар мен бұталарда колония қүрып тіршілік стеді. Өрмск жібінен сдәуір көлемді үя тоқып, соның ішінде жапырақтармен қорсктенеді. Ксйбір түрлері жсмістің ішіне сніп, сонда тіршілік етеді. Осы түқымдаска жататын түрлсрдің бірқатары мысалы алма күйссі (Yyponomeuta malinellus Zell.), жсміс күйссі (Ү. padella L.), бересклет күйесі (Ү. cognatella Hb.), шетен күйссі (Argyreslhia conjugella L.), жеміс ағаштары мсн сәндік өсімдіктсрдің басты зиянкестері болып саналады.

Қан көбелектер түқымдасы — Pyralididae. Аяктары біршама үзын немесе орташа, қанаттарының өрісі 11-50 мм көбслсктер. Ал- дыңғы канаттары үшбүрышты снсіз, артқы канаттарының жиск- терінде кыска шашактары бар, алдыңғыларына карағанда снді кслсді. Жүлдызқүрттары жалаң денслі, басы, алдыңғы ксудссінің калканы денесіндегі қылшыктары қоңыр нсмссс акшыл-коңыр түсті болады.

Қүрсак аяқтарының ілгсктсрі 2 нсмссс 3 деңгейлі (ярусты) келеді.

Кепшілік түрлерінің жүлдызкұрттары өсімдіктермсн, ксйбіреулерінікі коймадағы өсімдік тскті азык-түлікпсн корсктснсді. Аздаған түрлерінің жүлдызкүрттары судағы өсімдіктсрдс дамиды да трахея желбезектерімен тыныстанады. Аса кауіпті зиянксстсргс жа- татындар: сабак нсмесе жүгсрі көбслсгі (Ostrinia nubilalis Hb.), шалғын көбелегі (Pyrausta sticticalis L.), караған көбслсгі (Etiella zinckenella Tr.), диірмсн көбслсгі (Ephcstia kucchniclla Zell.) т.б.

ӘР ТҮРЛІ ҚАНАТТЫ IPI КӨБЕЛЕКТЕР Т0БЫ - MACROFRENATA

Қанаттарының өрісі 30 мм асатын ірі нсмесе орта дснслі көбслек- тср. Арткы канаттары шашаксыз жәнс олардың бірінші, ксйдс скінші аналь жүйкесі болмайды. Олардың орнында катпарлардыц нсмссс

67

қабыршактардың ізі ғана сақталған. Жұлдызқұрттары жср бстіндс өсімдіктің әр түрлі мүшелеріндс тіршілік етсді.

Көбслсктердің бүл тобы шоқпар тәрізді мұртшалы (нсмссс күндізгі көбслектер) және түрлі мүртшалы көбслектер болып 2 топ тармағына бөлінеді. Зиянды көбслектердің көпшілігі әр түрлі мүртшалылардың 10-нан астам түқымдастарына жатады. Ал шокпар мүртшалы көбс- лсктердің ішінде ауыл шаруашылық дакылдарына көбінссс ақ көбс- лсктср түқымдасының өкілдері зиян келтірсді.

Ақ көбелектер тұқымдасы — Pieridae. Мүртшалары шокпар тәрізді, тек күндіз ғана үшады. Қанаттарында көбінссе әр түрлі су- рсттер, таңбалар жәнс дақтар бар, ак., сары, жәнс сарғыш қызыл түстГ көбелектср. Жұлдызқүрттарының үстін біркслкі қысқа қылшықтар басқан, дснслерінің үзындыгы 40-70 мм. Қуыршактары қара-қоңыр дақтары бар сұргылт нсмесе ашык жасыл түсті болады. Субстратқа жібек тәрізді бслдікпсн оранып жабысып тұрады.

Ақ кобелектер түқымдасының қүрамында 100-шақты түрлср бар, біздің елде 70 түрі кездсседі. Солардың ішіндс ксң таралган зиянды түрлсрі долана көбслсгі (Aporia cratacgi L.), капуста ак кобслсгі (Pieris brassica L.), шалқан ак көбслсгі (P. rapac L.) жэне баскалары.

Піллэ иіргіштер түқымдасы — Lasiocampidae. Үстін қалың түк басқан жуан денслі көбслсктср. Мүртшалары срксктсріндс кауырсын тәрізді, үрғашыларында тарак тәрізді. Көбслск (имаго) фазасында қоректснбейді, түмсығы дамымаған. Жүлдызқүрттары да ірі болады (үзындығы 60-120 мм), дснесін үзынды-қысқалы түктср баскан. Егср түктер қысқа болса, онда олар біркслкі қалың (баркыт тәрізді) бо­лып, ал үзын болса, эр жаққа бағытталып, үрпиіп сирск орналасады. Қуыршақтарының арт жағы мокалдау, үстін қысқа түктср баскан.

Көбелсктің еркектері күндіз жаксы үшады, ал үргашылары ұшпай- ды нсмссе ете нашар үшады. Жұмыртқаларын топтап сакина тәрізді етіп ағаштың бүтағына, қылкан жапырагына, нс шеп тсктес өсімдіктердің сабағына салады.

Бүл түқымдастың құрамына сакина көбслск (Malacosoma ncustria L.), қарағай көбелегі (Dcndrolimus pini L.), сібір көбслсгі (D. sibiricus Tschtv.) сияқты орман ағаштарын зақымдайтын түрлср жатады.

Мүр көбелек түқымдасы — Geometridae. Сымбат дснслі, шамасы орташа нсмесе ұсақ көбслсктср. Алдыңғы қанаттары үш бүрыштылау, ал артқы қанаттары дөнгслектсу кслсді дс, кұрсақтың жарты бөлігінс дейін жетеді, немесе қүрсак үшынан асып тұрады. Қонып отырған көбелектің қанаты арқасында жаиылып, ксйдс үшбүрыштана жина- лып жатады немесе жоғары көтсріліп түрады. Ксйбір түрлсрінің ұрғашыларында қанат болмайды нсмссс олар зорға керінсді. Мүртша- лары жіп тәрізді, еркектеріндс кауырСын тәрізділсрі дс жиі ксздсссді. Жүлдызқүрттарының 10 аяғы (5 жүп) бар, олардың 2 жұбы VI жәнс IX бунақтарында орналасады. Сондықтан жүлдызкүрт қозгалып жүрген кезде денссі жоғары кетсріліп доғаша иілсді, сонда оның артқы бөлімі жиырылып алға карай жылжиды.

68

: Қабыршақ қанаттылардың құрамындағы 15 мыңдай түрлсрі бар сң ірі тұқымдастарының бірі. Біздің слдс 1,5 мыңдай түрлсрі ксздсссді. Көпшілік түрлсрінің жүлдызқүрттары ағаш жәнс бүта өсімдіктсрінің жапырақтарымсн (аздаған түрлсрі гана шеп тсктсс өсімдіктермсн) қорсктенсді. Аса қауіпті зиянксстсрдің катарына қыскы мүр кебслск (Opcrophthere brumata L.), түшала мүр көбслсгі (Abraxcs grossulariata L.), қарағай мүр көбелегі (Bupalus piniarius L.) және басқалары жа­тады.

Бүйра көбелек түқымдасы — Orgyidae. Жалпак, денесін түгелдсй түк басқан ірі және орташа кслген жуан дснслі көбслсктер. Сыртқы жиегіндс бойлай орналасқан ара тісті кара жолақты алдыңғы қанаттары қоңырқай-сүр түсті болады. Артқы қанаттары ақшылдау және оларда бірде бір сурсттср, таңбалар жәнс дактар болмайды. Кейбір түрлерінің ұрғашыларының қанаттары наииар дамыған нсмссс мүлде болмайды. Түмсығы жстілмсгсн. Жұлдызкүрттарының дс- нссінде жұлдыз тәрізді орналаскан кылшыкты сүйслдср бар. Арка жағындагы сүйслдсрдің қылшықтары шоқ-шоқ болып орналасады. Сүйелдср әдстте қызыл, жасыл, кек түскс боялған. Қуыршақтары қоңыр нсмссс қара-қоңыр, ксйдс үстін түк баскан. Ұрғашы көбслск- тер жүмыртқаларын әдсттс ағаш кабыгына нсмссс жапырағына топ- тап салады да, үстін түктермсн немесе кабыршақтармсн бүрксйді. Жұмыртқадан жаңа шыққан жүлдызкүрттар алғашында бір жсрдс шогырланып түрады, одан соң агаштың бойымсн өрмслсп тарала ба- стайды. Жүлдызқүрттардың бірк.атарының дснссіндс улы қылшықтар да болады. Егер адамның дснссінс жанасатын болса, онда олар тсріні жарақаттап тітіркендіреді, тіпті тсрі ауруларына үшыратуы мүмкін. Бүйра көбслск тұқымдасының қүрамында жүпсыз көбслск (Оспсгіа dispar L.), шаңқан көбелек (Euproclis chrysorrhoea L.), сопы көбелск (Ocneria dispar L.) сияқты ағаш жәнс бүта өсімдіктсрінің кауіпті зи- янкестсрі кеп кездсседі.

Түн көбелектері түқымдасы — Noctuidae. Дснссін қалың түк басқан үлкендігі әр түрлі жуан денелі көбслск. Қүрсагы артқы канаттарының жисгінсн шыгып түрады. Мүртшалары жіп жәнс ара тәрізді, еркектерінде тарақ жәнс қауырсын тәрізді. Түмсыгы жаксы жетілгсн, алдыңғы қанаттарында лр түрлі дақтар мсн жолақтардан түратын таңбалар болады. Солардың ішіндс жаксы көрінетіндсрі: бүйрек тәрізді, сына тәрізді жлнс дөңгслск дақтар, көлдснсң орна­ласкан 3 жолақ және ирелсңдсген жиек сызығы бар. Арткы канаттары алдьщгыларына Караганда кыска, акшылдау, көбінссс сүрғылт, сырткы ксйдс арткы жисктсрі күңгірт түсті болады. Жүлдызкүрттарының түсі сүрғылт, коңыр нс жасылдау, дснссі түксіз және қылшыксыз тықыр. Аяктарының саны көпшілігіндс 16 (8 жүп), кейде 1 жұп немссе 2 жұп аягы жаксы жстілмсгсн не мүлдс болмай- Ды. Мұндай жағдайда аяқтарыныц саны 14 (7 жүп) нсмссе 12 (6 жүп) болады.

69

Қуыршақтарының түсі сарғылт, кызғылт-қоңыр нсмесе қара, тұмсығы жақсы жетілген, қанат қүндағы қүрсағының 4 бунақтан ас- там бөлігін бүркемейді, ашык калдырады.

Қабыршақ қанаттылар отрядының құрамында 30 мыңнан астам түрлері бар ең ірі түқымдас. Біздің слде 2300 түрі ксздсссді. Көпшілік түрлерінің жұлдызқұрттары фитофагтар, жыртқыш түрлсрі дс бар. Тіршілік ету ерекшелігінс жәнс өсімдіктерді закымдау сипатына қарай осы тұқымдастың өсімдік қорскті түрлсрі жер үстілік коңыр көбелектср және ксміргіш қоңыр көбслектер дсп аталатын 2 топқа бөлінеді. Жер үстілік қоңыр көбслсктсрдің жүлдызқүрттарының мандайдағы үшбүрышы төбе тігісінсн қысқа болады: олар өсімдіктің жер бстіндегі мүшелерімсн (жапырақ, сабак, жеміс, өркен) қоректенеді. Зиянды түрлерден бүл топқа капуста коңыр көбслсгі (Mamestra brassica L.), гамма көбслсгі (Autographa gamma L.), мақта көбелегі (Heliothis armigera Hbn.) және басқалары жатады. Ксміргіш қоңыр көбелектердің жұлдызқүрттарының мандай үшбүрышы төбе тігісінен үзынырақ: олар топырақ астында тіршілік стеді дс, өсімдік сабағының тамырға жақын бөлімін зақымдайды. Зиянды түрлсрден бұл топқа күздік көбелек (Scotia scgctum Schift.), лспті кебелск (S. exclamationis L.), жабайы кобелек (Euxoa conspicua Hb.), ипсилон көбелегі (S. ipsilon Hufn.) жэне баскалары жатады. Жыртқыш қоңыр көбелектерден жалған қалқаншалыларды жсп қүртатын түрлер бслгілі. Мысалы, Oratocelis communimacula Hb. деп аталатын қоңыр көбелектің жүлдызқүрттары Қырым мен Кавказда алхоры және қараған жалған қалқаншалыларының личинкалары мен ұрғашыларын жеп қүртады.

ЖАРҒАҚ ҚАНАТТЫЛАР ОТРЯДЫ - HYMEN0PTERA

Бүл отряд денссінің үзындығы 0,2 мм — 60 мм болатын біртскті 2 жұп жарғақ қанаты бар әр түрлі насекомдарды біріктіреді. Кейбір формаларында (мысалы, жүмысшы кұмырскаларда, ксйбір шаншар- лардың үрғашыларында) қанат болмайдьі. Мүртшалары жіп тәрізді, бүгілмелі, кейде қауырсын жәнс таспік тәрізді болады. Ауыз аппара­ты кеміргіш, кеміріп жалағыш, ксйдс редукцияланған. Қүрсағы қондырмалы, аспалы, сабақшалы болады, яҒни ксудемсн өте жіңішкеріп қылталанған немесс әр түрлі дәрсжедс үзарған бунақ арқылы жалғасады. Ұрғашыларында жақсы жетілген жұмыртқа салғыш қынабы болады. Бал ара мен жабайы арада жүмыртқа қынабы бізгекке айналған. Личинкалары қүрт тәрізді немесе жалған жүлдызқұрттар. Қуыршақтары ашык, көбінесе піллә ішінде болады.

Түрлерінің саны жағынан тек қоңыздар мсн көбелсктердсн ғана кем, ең ірі отрядтардың бірі — 100 мыңнан аса түрлері бар. Соның ішінде біздің елде 10 мыңдайы кездеседі. Қоректену сипаты және маңызы жағынан жарғақ канаттылар алуан түрлі. Олар фитофагтар және галла түзушілср, гүл шырынын және тозаңын пайдаланушылар, жыртқыштар және насекомдардың паразиттері болып саналады.

70

Жарғақ қанаттылар отряды қондырма құрсақтылар жәнс са- бақшалы қүрсақтылар деп аталатын 2 отряд тармағына бөлінсді.

ҚОНДЫРМА ҚҰРСАҚТЫЛАР ОТРЯД ТАРМАГЫ — Symphita. Қүрсағы қондырма типіне жататын, аяғының үршық бөлімі 2 бу- нақтан түратын, тск өсімдіктсрмсн гана қорсктснстін насекомдар. Оларға орман ағаштарына зиян келтіретін мүйізкүйрықтылар мсн егеушілердің бірқатар түқымдастары жатады.

Сабақ егеушілер түқымдасы — Cephidae. Денссі бүйір жақтарынан аздап қабысқан, басы жүмыр, үзындыгы 7-15 мм ірі нс- месс орташа насекомдар. Алдыңгы сирақтары бір тепкілі. Личинка- ларын жалган жүлдызқүрттар деп атайды, түстсрі ак., саргыш, шала дамыған көкірек аяқтары S — әрпі тәрізді иілгсн. Қүрсағының үшын- да түтікше тәрізді без болады.

’ Егеушілер

(пилильщики) деп атайтын ссбебі: олар жүмырткалар кезде өсімдік сабағын жүмыртқа қынабымсн сгсп тсседі де, пайда болған тесікке жүмыртқасын салады. Одан шыққан личинка өсімдік ішінде қоректеніп, сонда тіршілік етеді.

Бүл түқымдаска жататын егеушілердің ішіндс ауыл шаруашылық дақылдарына зиян келтіретіндері: астык егегіш (Ccphus pygmacus L.), қара егегіш (Trachelus tabidus F.), алмүрт сгсгіші (Janus camprcssus F.)

Нағыз егеушілер тұқымдасы — Tenthredinidae. Алдыңғы аяқтарының сирагы^ тспкілі жалпақ денелі насекомдар. Личинкала- рының (жалған жүлдызқүрттардың) қүрсағында 6-8 жүп аяктары бо­лады. ¥рғашылар жүмыртқаларын көбінесе өсімдік тканіне-жапырагына, жапырақ сагақшасына, өрксніне, бітсу гүлінс, жемісіне, кейде субстрат үстіне салады. Көпшілік түрлсрі фитофаг- тар, ішінде қауіпті зиянксстер көп ксздсседі, мысалы, рапс сгсгіші (Athalia colibri Christ), алма сгсгіші (Haplocampa testudinca Kl.), бозғыл аяқты тұшала егегіші (Pristiphora pallipes Lcp.) жэне басқалары кауіпті зиянкестерге жатады.

САБАҚШАЛЫ ҚҰРСАҚТЫЛАР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Apocrita. Бүл топқа жататын жарғақ канаттылардың қүрсағы сабақшалы немс- се аспалы қүрсақтар типіне жатады. Аяқтарының үршық белімі 1 нс­мссе 2 бунақтан түрады. Личинкалары қүрт тэрізді, аяқтары болмайды. Сабақшалы қүрсақтыларға, ксйдс өз алдына жскс парази- тоидтар отряд тармағына бөлінстін бірқатар түқымдастар, сонымсн қатар қүмырсқалар мен аралар жатады.

Шаншарлар түқымдасы — Ichneumonidae. Паразиттік тіршілік ететін жарғақ қанаттылардың іиііндс сн ірілері (үзындығы 10-25 мм). Ұрғашыларының жүмыртқа салғыш аппараты (жүмыртқа қынабы) үзын болады. Ересек шаншарлар гүл нектарымсн жэне бал шығымсн Қоректенеді. Ал кейбір түрлсрінің үрғашылары жүмыртқа салгышымен шаншыған кездс жаракаттаған жсрден шығатын иссінің гемолимфасын сорады. Личинкалары насекомдар мен өрмскшілсрдің жүмыртқаларында, личинкаларында, қуыршақтарында паразиттік

тіршілік етеді. Мысалы, менискус, панискус дсп аталатындар астык сүр көбслегінің, хорогснсс деп аталатын капуста күйссінің паразит- тері осы түқымдасқа жатады.

Браконид түқымдасы — Braconidae. Шаншарларға Караганда кішірск, үзындыгы 5-15 мм, паразиттік тіршілік стстін жарғак канаттылар. Алдыңғы канаттарында түйыкталған тор саны 5-7-дсн аспайды және птсростигма деп аталатын калыңдау учаскс саКталады. Ересек насскомдары гүл нсктарымен және иссінің гсмолимфасымсн қорсктснеді. Личинкалары насекомдардың сыртқы жәнс ішкі паразит- тері, соның ішіндс өсімдіктсрдің көптсген зиянксстсрінің паразиттсрі. Мысалы, апантслсс туысына жататын браконидтср — Apanteles glomeralus L. капуста мсн шалкан ак көбслсктсрінің жэнс долана көбелегінің, A. solitarius Ratz — жүпсыз көбслсктің, ал рогас туысы- ның өкілдері — Rhogas dendrolimi Mats. — сібір көбслсгінің, Ph. diraidiatus Spin — күздік көбелск пен астык сүр көбслсгініц гуссни- цаларында паразиттік тіршілік стсді.

Біте щаншарлары немесе афидийдтер түқымдасы — Aphidiidae. Сыртқы күрылысы жағынан браконидтсргс үксас, бірак олардан айырмашылығы денссінің үзындығы 5 мм кіші. Ұсак болады да қүрсағының алдыңғы 3 бунағы созылып жіңішксргсн жәнс қанаттарындағы жүйкс саны сдәуір азайған, ягни жүйксленуі карапайым: Личинкалары бітелсрдің ішкі паразиттсрі, солардың ішіндс сң көп ксздссетіндсрі афидиус (Aphidius) жәнс праон (Ргаоп) туыстарының өкілдері.

Сцелионид түқымдасы — Scelionidae. Дснесінің үзындығы 0,6-6 мм, мсталдық жылтыры жок, кара түсті паразиттік тіршілік стстін үсақ жарғақ канаттылар. Мүртшалары әдсттс бүгілмслі, түпкі болігі сақинасыз тікслей ауыз тесігінің айналасына орналаскан. Қүрсағының бүйір жактары кемкерілген нсмссе жисктсрі еткір кырлы болады. Ли­чинкалары насскомдардың жүмырткалары мсн өрмскшілсрдің жүмыртка қабының паразиттері (жүмыртка жсгілср). Бұл түкымдаска зиянды бакашык кандаланың жүмыртка жсгіштсрі, сонымен катар тура канаттылардың, көбслсктсрдің, шыбындардың жәнс баска насс- комдардың да жүмырткаларының паразиттсрі жатады.

Трихограмма тұкымдасы — Trichogrammatidae. Мсталдык жыл­тыры жок сары, қоңыр нсмссс кара түсті жалпак дснслі, паразиттік тіршілік стетін өте ұсақ (үзындығы 1 мм аспайды) насекомдар. Мүртшалары қыска, түйрсуіш басы тәрізді. Мүртша шыбырткысының бірінші бунағының түбірі сакиналы болады. Ерсссктері гүл нсктары­мен қорсктенеді де, олардың личинкалары насскомдардың, әсірссс кебелектсрдің жүмырткаларында паразиттік тіршілік стсді. Трихог­рамма туысының біркатар өкілДері биофабрикаларда көбейтіліп, зи­янды көбслектсрге карсы биологиялык күрсстс пайддланылады. Олар — кәдімгі трихограмма (Trichogramma cvancsccns West), эупроктидус (T. euproclidis Gir) сркексіз трихограмма (Т. embryophagum Htg) және басқалары.

72

Қүмырсқа түқымдасы — Formicidae. Жарғак қанаттылар кұра- мындағы 6 мыңнан аса түрлері бар, ірі тұкымдас. Мүртшалары — бүгілмелі, құрсақ сабақшасы 1-2 бунақты, ал аяқтарының үршығы бір бунақты болады. Қүмырскаларда полиморфизм айкын білінсді, срксктерінің де және үргашыларының да қанаттары болады, бірак үрғашылары шағылысқан соң көп үзамай қанаттарын жоғалтады. Жұмысшы қүмырскалардың канаттары мүлдс болмайды. Олар топы- ракта немесе шіріген агаштың түбіне салынған үяда, яғни кұмырсқа илеуінде, ірі-ірі бірлестіктер қүрып, тіриіілік стсді. Қүмырсқалар тірі жәнс өлгсн насекомдармен, бітслср және кокцидтср денссінсн болініп шығатын тэтті заттармен, өсімдік дэнімен, саңыраукұлақтармсн, кей- дс өсімдік шырынымсн қорсктснсді. Осыған байлаңысты олардың маңызы да әр түрлі: топырақпсн байланысы барлар топырак түзілу лроцссіне қатысып пайда келтірсе, кейбір түрлсрі ағаштың сүрсгін бүлдірсді. Ксйде адамға, үй жануарларына ауру таратады. Бітелермсн және кокцидтсрмсн ете тығыз байланысты түрлсрінің біразы соларды қорғап, жыртқыш насекомдардың пайдалы әрсксттерінс ксдсргі кслтірсді. Ал ксйбер түрлсрі, ксрісінше, зиянды насекомдарды қүртатын жыртқыштардың қатарына кірсді. Оларға ор- манды зиянкестсрден қорғау үшін пайдаланылатын ормаиның кішкене қүмырсқасы (Formica polyclena Focrst.) және орманның қызыл қүмырсқасы (F. rufa L.) жәнс баскалары жатады.

КОС КАНАТТЫЛАР ОТРЯДЫ - DIPTERA

Қос қанаттылардың немесе шыбындардың тек бір жүп алдыңғы канаты ғана болады. Кейде қанатсыз түрлері де кездеседі. Басы шар нсмесс жарты шар тәрізді, өтс қозғалмалы, ксудсге жіңішкс сабакша арқылы жалғасқан. Ауыз мүшслсрі сүйық тамақпсн қорсктенугс бсйімделген тіліп-сорғыш, шаншып-сорғыш және жалағыш. Личинка­лары қүрт тәрізді, аяқсыз. Қуыршагы ашық, нсмссе жабык, жалған піллә ішінде болады.

Бүл отрядтың 80 мыңнан астам түрлсрі бслгілі, соның 20 мыңы біздің елде кездеседі, Қос қанаттылардың ішіндс қан соргыштар мсн адамның және үй жануарларының ауруларын қоздырушыларды тасы- малдайтындары да, органикалық қалдықтармен (жануар жәнс өсімдік текті) жәнс гүл нектарымен қорсктенетіндсрі де, өсімдіктерді айкас тозандандырушылар мен фитофагтар да, сонымен қатар энтомофаг- тар да бар. Отряд үзын мүрттылар жәнс қысқа мүрттылар дсп ата­латын 2 отряд тармағына бөлінсді.

ҮЗЫН МҰРТТЫЛАР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Nematocera. Кеп бу- нақтан түратын үзын мұртшалары бар, денс пішіні маса тәрізді кос қанаттыларды біріктіреді. Личинкаларының бас капсуласы кепшілігінде жақсы жетілгсн, қуыршағы ашык, шыбын үшып шығар кезде қуыршақ қабының арка тігісі бойлай сегілсді. Біздің слдс бүл отряд тармақтың қүрамына 32 түкымдас, солардың ішіндс ұзын си- рақты шыбындар, маса, галлица, шіркей жәнс басқалары кіреді.

73

¥зын сирақтылар тұқымдасы — Tipulidae. Бұл түкымдаска жата­тын шыбындардың денесі үзынынан созылган (9-30 мм) маса тәрізді, басы кішірек, қарапайым көздсрі болмайды, канаттары мдрмәр түсті нсмссе оларда бойлык жолактар болады; аяктары жылтыр қара жо- лақтар мен дақтар бар өтс жіңішкс жәнс үзын болады, яғни дснссінс пропорционал смсс. Личинкалары сүр немссс қоңыр түсті, аяқтары болмайды, кішкентай басы алдыңгы көкірек астына тартыла орнала- сады және денссінін, артқы жагында жүлдыз тәрізді орналасқан 6 сүйсл болады. Қуыршақтары жабық куыршак типінс жатады. Личин­калары қарашірікпсн, өсімдіктсрдің тамырымсн, балдырлармсн, мүк және шіріген ағаш сүрегімен корсктснсді. Өсімдік зиянкестсрі рстіндс бслгілі түрлері: сазды, нсмссс зиянды үзын сирак (Tipula paludosa Mg.), капуста үзын сирагы (Т. oleracea L.), көктем үзын сирагы (Т. vcrnalis Mg.) жәнс баскалар.

Галлица түқымдасы — Ceccidomyiidae (Itonididae). Сымбатты қысаң денелі, үсақ (үзындығы 1-5 мм) насекомдар. Мүртшалары үзын, жіп тәрізді нсмесс таспик тәрізді. Көпшілігінде мүртша бу- нақтарының әрқайсысында піспск басына ұксас кылшыктар болады. Қанаттарында көлдснең жүйкслср болмайды (бойлык жүйкслсрдс көп емес.) Личинкалары қүрт тәрізді, аяктары болмайды, бас капсуласы жақсы жетілген, дснесінің алдыңгы және артқы жақтары сүйірлснгсн. Қуыршақтары жасырын (жалған піллә ішіндс) нсмссс жабык. Шы- бындар қоректенбсйді, ал олардың личинкалары саңырау- қүлақтармен, өсімдік тканімсн қоректснеді. Сонымсн катар өсімдік бітелерінің, жапырак бүргслерінің, кокцидтсрдің, алсйродидтсрдің, трипсілердің және өрмскші кснслсрдің жырткыштары болып санала- ды. Өсімдік қорсктілсрінен гсссен шыбыны (Mayctiola destructor Say.), тары қүмыты (Stenodiplosis panici Plotn.), каракат күмыты (Thomasiniana ribis Маг.)сиякты біркатар түрлсрі ауыл шаруашылык дакылдарының басты зиянкестерінің катарына жатады.

ҚЫСҚА МҰРТТЫЛАР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Вгасһусега. Бүл отряд тармакка жататын кос канаттылардың дснссі кыска жэне жу- андау, мүртшалары да кыска 3 бунакты, көбінссе кылшыкты болады. Личинкаларының анық көрінетін бас капсулы болмайды. Олар жалған піллә ішінде куыршакка айналады. Ашык куыршакты түрлсрі өте сирек кездсседі.

Қыска мүрттылар отряд тармағы түзу тігісті жәнс дөнгслск тігісті шыбындар болып 2 топка бөлінеді. Ересек насском шыгар ксздс біріншілерінің қуыршақ қабы, үзын мүртты кос канаттылардікі сияқты, түзу тігіс бойымен жарылады, ал екіншілсріндс жалган піллә үстіңгі жағынан дөңгелек какпакша аркылы сыртка ашылады.

Қысқа мүрттылар отряд тармағына кос канаттылардың 82 түқымдасы жатады. Біз окулыкта ауыл шаруашылык дакылдарының зиянкестері және энтомофагтар ксздссетін түкымдастардыц сң басты- ларымен ғана танысамыз.

74

Ызылдақ шыбындар түқымдасы — Syrpidae. Ұзьіндыгы 4-23 мм дсйін жететін ашық жасыл, сары, кек нсмссе қара түсті шыбындар. Дснссіндсгі қара-қоңыр жәнс ақшыл-сары түсті бойлық жолактардып кезектесіп орналасуы оларға аралармен үксастық бслгі берсді. Кейбір ызылдақ шыбындар дснесін қалың түк баскандыктан, түкті араларга үқсайды. Личинкалары құрт тәрізді, аяқтары болмайды, дснссінің ал- дыңғы жағы жіңішке, артқы жағы жуандау келеді. Артқы тыныс тссіктері бірімсн-бірі қосылып, тыныс түтікшесінің үшына орна- ласқан. Тыныс түтікшссі үзын нсмссс к.ыск.а болуы мүмкін. Личин- калар өздсрінің қимыльі жагынан сүліктсргс ұқсас. Қуыршагының түсі әр түрлі (жасылдау, сарғыш, сүттей ақ немесе қоңыр рсңді) пішіні цилиндр тәрізді, жалған пілләнің ішінде жатады.

Құрамында 4500 түрлері бар ірі тұқымдас. Шыбындар гүлдін нс- ктарымсн және тозаңымсн қоректсніп, өсімдіктсрдің тозаңдауына қатысады. Ал олардың личинкалары тіршілік ету жағдайларына жәнс қоректік заттарға мамандануына байланысты алуан түрлі болады. Көптсген түрлсрі фитофагтар, солардың ішіндс пияз ызылдагы (Eumcrus stigatus Fel.) сияқты өсімдіктің қауіпті зиянкестсрі дс ксз- дессді. Бірқатар шыбындардыц личинкалары ағаш қуысында, қабық астында өсімдіктермен жәнс жан-жануарлардың қалдықтарымсн қорсктсніп, санитарлық роль атқарады. Бірлссіп тіршілік стстін жарғақ қанатты насекомдардың үяларында кездссіп, солардың личин- каларымсн қорсктснетін арамтамақтары да (инквилиндср дс) ксздс- седі. Ксйбір түрлсрінің личинкалары біте, хсрмес, кокцид, трипс сияқты өсімдік жапырақтарының зиянксстсрімсн қоректснсді. Мыса­лы, тіршілігі 20-шақты күнгс созылатын acrfa баулы сирфидтің (Syrphus ribisii L.) бір личинкасы күн сайын капуста бітссінің 200 жсп қүртады.

Астық шыбындары түқымдасы — Chloropidae. Ұзындыгы 1-4 мм, көпшілігінің ортацғы арқа бунағында қара-қоңыр жолақтары бар үсак. шыбындар. Бас бөлігіндсгі төбс үшбұрышы айқын керініп түрады. Қанаттарының жүйкеленуі қарапайымдау, кейде жүйкслсрі қысқарып, кішкснтай пластинка тәрізді болып көрінеді. Личинкала- рының түсі сарғыштау, басы және аягы болмайды, дснс түрқы көбінссс цилиндр тәрізді, дөңгслсніп кслгсн анальдық бунақта тыныс тссіктсрі орналасқан 2 төмпешік болады. Қуыршағының дамуы піллә ішінде өтеді.

Бүл тұқымдастың қүрамына қос қанатты насекомдардың 1500 аса түрлсрі кірсді (солардың ішінде 400-дейі біздің слде ксздсссді). Ли- чинкаларының қоректсну сипаты алуан түрлі. Көпшілік түрлсрі ас­тык, кияқ, қоға түқымдастарына жататын есімдіктермен қорсктснсді, олардың ксйбірсулерінің закымдауынан өсімдік сабағында сигара тәрізді галла пайда болады. Бүл топқа шведтік шыбындар (Oscinclla frif L. жэне О. pusilla Mg.), жасыл кезді шыбын (Chlorops pumilionis Bjcrk) сияқты астық тұқымдас дакылдардын басты зиянксстсрі жата­ды. Кейбір түрлсрі ағаш сүрсгінің және басқа өсімдіктердің шіри ба-

75

стаған мүшелерінде кездесіп, сапрофиттік тіршідік стсді. Біркатар түрлсрі жыртқыштар-олардың личинкалары өрмскшілердің жүмыртқа піллэсіндс, дәуіттсрдің оотскасында нсмссс шсгірткелсрдің күбіршссіне еніп, солардың жүмырткаларымсн, ал ксйбірсулсрі та- мыр бітелсрімен корсктснеді.

Гүл шыбындары түқымдасы — Anthomyiidae. Түстсрі әртүрлі, қара түстен бастап күлгін-сүр жәнс сары түскс дсйін өзгсрсді, үзын- дығы 2,5-11 мм жстстін ірі нсмссс орташа дснслі шыбындар. Еркск шыбындардың көздсрі бірінс-бірі етс жақын, тіпті түйісіті түрады. Маңдай қылшықтары параллслді «аллсйка» түрінде орналаскан. Лп- чинкаларының көпшілігі фитофагтар мсн сапрофагтар, аздап жыртқыштар мсн паразиттср дс ксздсссді. Өсімдік қорсктілсрінің ішіндс зиянды түрлсргс жататындары: қызылша шыбындары

(Pegamyia hyoscami Panz., P. bctac Curl.) көктсмгі капуста шыбыны (Delia brassica Bche.), жазғы капуста шыбыны (D. floral is FI I.), пияз шыбыны (D. antigua Mg.) жәнс басқалары.

Тахиндер түқымдасы — Tachinidae. Үлксндігі әр түрлі (ұзындығы 3-20 мм), көпшілік жағдайда дснссін үрпигсн тікснск тәрізді қылшықтар басқан. Сондықтан оларды кірпі шыбындар дсп тс атай- ды. Личинкалары қүрт тәрізді, аяқтары болмайды, көбінссс түсі сарғыштау, денесінің бас бөлімі сүйір, артқы жағы жалпактау кслсді. Қуыршақтары жалған піллә ішіндс болады.

Қос қанаттылар отрядының ішіндсгі ірі (5 мындай түрлсрі бар), сонымсн қатар пайдалы түрлерінің (паразиттік тіршілік стстін) саны жағынан сң бағалы тұқымдастарының бірі. Ерссск шыбындар гүл нс- ктарымсн, бал шығымсн, ксйдс иссінің гсмолимфасымсн корсктснеді. Олар әсірссе шатыр гүлді өсімдіктсрді (мысалы, сәбізді) ұнатады.

Бүл түқымдасқа жататын шыбындардың сң нсгізгі срскшслігі — барлығының личинкалары насскомдардың ішкі, ксйдс сыртқы пара- зиттері. Біраз түрлсрінің (мысалы, эрнсстия жанс фороцсра дсп ата­латын шыбындар) личинкалары зиянды көбслсктсрдің ксйбір түрлерінің (мысалы, капуста кобслсгі мсн жүпсыз көбслсктср) жүлдызқүрттарының тиімді паразиттсрі болып саналады. Көптсгсн түрлерінің личинкалары тақтамүрттылар, жапыракжсгілсрі, бізтүмсықтылар, барылдақ қоңыздар сиякты қатты қанаттылардың бірқатар түқымдастарының өкілдсріндс, сонымсн катар сгсушілсрдің личинкаларында жәнс есімдік қорскті қандалалардың срсссктсріндс паразиттік тіршілік етсді. Әсірссе бакашық кандалалар мсн сүйір ба- сты қандалаларда паразиттік тіршілік стстін кірпі шыбындар тобы- ның маңызы өте зор. Мысалы, алтын түсті фазия, сұр фазия, ала фазия, кара фазия дсп аталатын шыбындар зиянды бакашык қандаланың сң басты энтомофагтарының катарына кірсді.

76

V - ТАРАУ. НЕМАТОДТАР, КЕНЕЛЕР, ЖАЛАҢАШ ШЫРЫШТАРДЫҢ СЫРТҚЫ, ІШКІ ҚҰРЫЛЫС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖЭНЕ СИСТЕМАТИКА НЕГІЗДЕРІ

НЕМАТОДТАРДЫҢ СЫРТҚЫ ЖЭНЕ ІШКІҚҰРЫЛЫСЫ

Өсімдіктсрмсн қорсктенстін жұмыр қүрттарга (фитонсматодтарға) жататын жәндіктср өтс ұсақ (ұзындығы 0,5-5 мм), жіп тәрізді, ксіідс алмұрт жәнс шар тәрізді болады. Дснссі 3 бөліктсн тұрады: алдыңғы, ортаңгы, жәнс артқы бөліктср. Алдыңгы немссс бас беліккс бас кап- суласы мсн өңеш маңайы кірсді. Ортаңгы бөліккс ортаңгы ішсктің басталған жсрінен бастап аналь тссігінс дсйінгі аралык, жатады. Аналь тесігінсн ксйінгі бөлікті дснснің арткы нсмссс қүйрык, болімі дсп атайды.

Бас капсуласьіның ортасында срін жәнс бас бүдырмақтары мсн ауыз тссігі орналасады. Осы арада мсханикалык. (тангорсцспторлар), химиялық (амфидтср) жәнс жарык, (фоторсцспторлар) ссзу мүшслсрі болады.

Рецспторлар бүртік (папилл) нсмссс қылшык, түріндс болады да скі шеңбер құрып орналаскан: бірінші шсңбср ерін үстіндс 6 бүртіктсн, екінші шсңбср тікслсй бас үстіндс 10 бүртіктсн түрады (11а-сурет). Фазмидия класс тармағына жататын нсматодтарда оңешпен қатар бір деңгейдс орналасқан тағы скі мойын бүртігі (дсй- рнд) болады. Нсматодтардың ксйбір түрлсрінің срксктсріндс тагы

қүирық тангорсцспторлары ксздсседі.

ІІ-сурст. Нематодтардың денесікің ал- лыцгы белігі (А. А. Парамонов жане И. Ан-

лраш бойынша):

а-ііематодтардың бас белігінде ссзім мүиіс- лсрініқ орналасуы: І-жылжымалы еріндер; 2'жылжымантын еріндср; 3-ерін танго ре­пе пторлары; 4-бас тангорецепторлары* 5- амфндтер; 6-ауыз куысы; 7-оңеш; б-нематод денесінің бас болімі: І-ауыз қуысы; 2-сти­лет; 3-стилеттің булшық еті; 4-стилеттін ба­сы; 5-арқа безінің тармагы; 6-оңеш.

Амфидтер нсмесе бүйір мүшслері, иіс ссзу шұңкыры түрінде срін үстінде нсмесе бастың скі жағында орналаскан.

Фоторсцепторлар көбінссс сркін тіршілік стетін теціз нсматодта- рында ксздеседі: олар үстіңгі жағы линзалармсн жабдыкталган әр түрлі түсті пигмснттелген көз қуысы түріндс болады.

Нсматодтардың дснесі тері эпитслиясының жүка қабаты — гипо- дермадан пайда болатын созылгыш кутикуламсн қапталган. Олардың кутикуласы көбінссс сақиналы: сақина саны әр түрлі, ал олардың снінің жалпақтығы нематодтың жасына және оның қандай түргс жа- татындыгына байланысты болады. Сондықтан бүл бслгі диагностика үшін пайдаланылады. Көпшілік жагдайда сакиналарда пішіндері әр түрлі (нүкте, таяқша, тілік жәнс тагы басқа) және әр түрлі дәрежсдс тыгыздалған учаскелср кездсссді. Арқа жәнс қүрсақ жактарында, әсіресе дененің екі бүйіріндс, кутикула тығыздалып, 4 бойлық білік «хорда» жасайды. Нематодтардың кейбір түрлсрінің бүйір «хордала- рының» ішімен зэр шығару каналы өтсді.

Тері туындыларына негізінсн экскреторлық (зәр шығару) кызмстін атқаратын тері бсздері дс жатады. Олардың күрамына мойын бсзі мен қүйрық бездері кіреді. Мойын бсзі (ренстта) фитонематодтардың әр түрлі топтарында әр түрлі дәрежедс бүтакталған 1-2 без клетка- ларынан түрады. Соңғылардыц өткізгіш түтікшесі дснснің бауыр жағында өңеш дснгсйіндс орналаскан зәр шығару саңлауына ашыла- ды. Афазмидия класс тармағының өкілдеріндс, мойын бсзінсн басқа, жоғарыда айтылған кутикуланың «хордаларында» бүйір бсздсрінің бір жүбы жәнс 3 қүйрық бсздсрі болады. Ал фазмидия класс тармағының өкілдеріндс, мойын безінсн басқа, екі бүйір қүйрык бездсрі-фазмид- тср болады және де ксйбір нағыз фитонематодтарда олар бездің фун- кциясын жоғалтып, ссзу мүшслсрінс айналған.

Жылжымалы срінмен бүркслген ауыз тесігі алдыңғы ішсктің бас- тамасы болып саналатын ауыз қуысымсн (стома) жалғасады. Стома- ның керегелері тегіс нсмесе қозгалмайтын тіс тәрізді қосалкылармсн (онколармен) немесе қозғалмалы тістсрмен жабдықталуы мүмкін. Нағыз фитонематодтардың стомасының ксрсгслері найза нсмссе қанжар тәрізді шаншығыш аппарат жасайды (11 б-сурст). Бүл жағдайда ауыз қуысы тарылып капиллярға айналады.

Ауыз қуысынан ксйін өңсш басталады. Ксйдс ол бүлшық ст тканінсн түрады жәнс ішкі саңлауы үш қырлы карапайым болады. Бүл жағдайларда өңеш бірнсшс бөлімге жіктелген және сдәуір көлемді бұлтықтармен нсмссе бульбустармен жабдықталған. Бульбу- стың ортацғы немесе мстакорпалдык және арткы нсмссс кардиалдык деп аталатын түрлері болады. Шірігсн өсімдік қалдыктарымсн қоректенетін сапрофагтардың біркатар түрлерінің кардиалдык бульбу- сы иленіп калган тамақ кссектсрін майдалап араластыратын уаткыш аппаратпен жабдыкталган (12-сурст). Бүл жағдайда бульбустың бұлшық еті жақсы жстілгсн болады.

78

12. сурет. Нематодтардың дене қурылцсы (Л. А. Парамонов және Ф. И. Брюшкова бой-

мнша):

і-үрғашысы; б-сркегі; 1-ауыэ куысы; 2-енеш; і-ортацгы бульбус; 4-нсрв сакинасы; 5- артқы бульбус; 6-ортаңгы ішек; 7-жұмыртка безі; 8-жүмыртқа өткізгіш; 9-жатын <ал- дыңғы жене арткы); 10-ұрық безі; 11-сперма- гозоидтардың пісіп-жетілу зонасы; 12-үрык •чкізгіш; 13-үрык, шашкыш канал; !4-спику- і.іар; 15-рулек; 16-бурса канаттары.

Өсімдік шырынымен қоректснстін нсматодтардың кардиалдык бульбусы бүлшық етсіз дссс дс болады. Бұл жағдайда 3 өңсш бсзі (арқа және 2 бүйір бездері) өте жақсы дамыған. Ксйбір түрлсрдс бсз- дер кардиалдық бульбуста болмай, денс қуысына қарай салбырап түрады.

Нағыз фитонематодтарда өңсш ішінің капиллярлық болуы ішсктсн тыс қоректенудің тек соларға гана тән сксндігін дәлслдсйді, ауыз куысындағы стилетімен шаншыган кезде жарақаттанган өсімдік тканінс өңеш бездерінсн фсрменттер бар секрет қүйылады. Одан соң фермснттердің қатысуымен алдмн ала өңдслгсн тамак тамшысы ауыз куысымен өңеш арқылы ортаңғы ішсккс өтеді, онда тамақтың қорытылуы толығымсн аяқталып, қорытылған тамақ денсгс сіңірілсді. Ортаңғы ішек керегесі эпителия қабатымсн астарланған түтікше тәрізді болады. Көбінесе ол скі бөлімнен, яғни тамақ жиналатын ксң резсрвуардан және түтікше тәрізді жіңішкс бөлімнен түрады. Соңғы бөлім артқы ішекпсн жалғасады. Оның ішкі керегесі кутикуламсн ас- тарланған. Артқы ішек аналь тссігі аркылы сыртқа ашылады. Фазми- дия класс тармағына жататын насскомдардың көпшілігінің артқы ішегі ректалдық бездсрмсн байланысты болады. Ол бсздсрдің атқаратын қызмсті онша бслгілі смсс, бірак галла түзуші нсматод- тардың ректалдық бездсрінен бөлінстін белокты заттардан, әр жолы

79

салынган жүмыртка тобын қорғайтын, желатин тәрізді коспа пайда болады.

Нематодтар жыныс диморфизмі жаксы дамыган дара жынысты ор- ганизмдер. Ерксктсрі үрғашыларына Караганда үсак, пішіні жіп тәрізді жәнс активті түрдс кимылдай алады. Ал үрғашыларының (мы­салы, галл жәнс циста жасаушы нсмаі[одтарда) дснссі алмүрт пішіндсс немесс шар тәрізді болады да, өсімдік тамырына жабысып кимылсыз тіршілік стсді. Ерксктсрінің үрыктандыру мүшслсрінс жүптанған спикула және оларды багыттаушы рулек жатады. Нсма- тоданың срксгі спикуласын үргашысыныц жыныс тссігінс (вульвасы- на) снгізіп оны үрыктандырады. Систематика үшін спикулдның пішіні маңызды роль аткарады.

Фазмидия класс тармағына жататын біркатар түрлсрдің сркск- тсріндс бурсалдык канаттар дсп аталатын кутикула катпарлары бо­лады. Олар дснснің күйрык бөлімінің скі жак бүйіріндс орналаскан. Олардың қүйрык үшына жстпсуі дс (лептодсрлі бурса) немесс одан асып тұруы да (пслодсрлі бурса) мүмкін. Бурсалдык канаттар шағылысу ксзінде үрғашысының дснссінс срксгінің жармасуы үшін кажет, олар әдсттС ссзу мүшелсрімсн (күйрык тангорсцспторлары- мсн) жабдыкталган.

НЕМАТОДТАРДЫҢ ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Нематодтардың дамуы жүмыртка, личинка жәнс срссск нематода фазаларынан отсді. Жүмырткаларыныц формасы әдсттс үзынынан со- зылған сопакша нсмссс бүйрек тәрізді. Личинкалары даму процссіндс 4 рст түлсйді. Осыган орай личинкальік жасының саны да төртсу бо­лады. Фитонсматодтардың көпшілік түрлсрінің (тилснхид отрядының өкілдсрінің) бірінші түлсуі жүмыртка кабының ішіндс етсді де жүмыртка жарылган ксздс сыртка бірдсн И жастагы личинка шығады. Кейбір түрлсрдің І-ІІ жастагы личинкалары (мысалы, сабак нсматодтарының) өңсш бсздерінің нашар жстілуі салдарынан та- макты ішсктсн тыс сыртта корытуға кабілстсіз болады. Сондыктан олар өсімдік тканіндс сол ксзде тамактың артығын гидролиздсй ала- тын ерссск нематодтар болғанда ғана дүрыс дами алады.

Фитонсматодтардың ксйбір түрлсрінің даму ерскшслігі белгілі бір маусымның немесс ксзеңнің колайсыз жағдайларынан өтугс бсйімдслушілігінен туады. Мұндай бейімдслушіліккс галл жәнс циста түзу жатады. Нағыз галл түзушілср — угрицалар. Мысалы, бидай масактанған ксздс бидай нсматодасының личинкалары гүл түйінінің ішінс еніп, сонда корсктенсді. Осыныц нәтижссіндс бидай дәнінің ор- нына галл пайда болады. Личинкалар сол галл ішіндс дамуын аяктайды, үрғашылары сонда жүмырткалайды, жұмырткадан личин­калар шығады да галл кабығыныц сілсксйлі тканімсн корсктснсді. Түлегеннен кейін личинкалар тсрі кабатын тастамай, тыныштык калыпка көшсді. Сыртынан Караганда бидай дәнінс үксЗс кспксн галл 80

ішіндс орасан кеп (17 мыңга дсйін) личинкалар боладм. Егер галл ылгалДы топыракка түссс, онда личинкалардың активтігі жәнс даму- ының одан әрі созылуы кслссі жылы көктсмдс байкалады.

_е Ц и станы түрлішс тсрілі нсматодтар нсмссс гстсродид түкымдасының ксйбір өкілдсрі (кызылша мсн сүлы нсматодалары жәнс баскалары) түзсді. Олардың эмбриональдык дамуы кутнкуласы цистага айналатын анасының ішіндс аяқталады. Мұндай күйдс нсма- тодалар қолайсыз жагдайларга етс төзімді кслсді: қоршаған ортаның ылгалдылығы мсн тсмпсратурасының кұбылмалы әссрінс үзак уакыт көнс алады. Мысалы, қызылша нсматодасының цистасы тіршілік кабілсттілігін 6 жыл бойы сактаганы ғылымга бслгілі. Көктсмдс то- пырак ылғалдылығының, корсктік өсімдіктің тамырынан бөлінстін заттардың жәнс лайықты тсмпсратураның әссрінсн цистадан личин­калар шығады да өсімдіктің тамырына снсді.

ФИТОНЕМАТОДТАРДЫҢ КЛАССИФИКАЦИЯМ!

Нематодтар класы адснрфор нсмссс афазмидия жәнс ссцернснт нс­мссс фазмидия дсп аталатын класс тармағына бөлінсді.

АДЕНОФОР КЛАСС ТАРМАҒЫ - ADENOPHOREA

Бүл топка жататын нсматодтардың бүйір жағындағы күйрык бсз- дср — фазмидтср болмайды: тангорсцспторлары көбінссс кылшык түріндс болады, химиялык ссзім мүшслсрі (амфидтср)— калта, түтікшс нсмссе саңлау тәрізді олар бастың скі жағына орналаскан, мойын бүртіктсрі (дейридтер) болмайды, мойын бсзі (рснетта) үлксн, бірак каналсыз. Көпшілігіндс мойын бсзінсн баска көптсгсн бүйір бсздсрі болады. Олардыц түтікшслсрі дснссінің бүйір «хордалары» аркылы сыртка ашылады. Бүл класс тармакка тсңіз жәнс түщы су нсматодалары жатады, тск аздаған түрлсрі ғана өсімдіктсрді закымдайды. Кейбір түрлсрі паразиттік тіршілік стсді, жырткыштары да ксздсссді.

СЕЦЕРНЕНТТЕР НЕМЕСЕ ФАЗМИДИЯЛАР КЛАСС ТАРМАҒЫ - SESERNENTA

Бір жүп фазмидтсрі бар, тангорсцспторлары бүртік тәрізді болады жәнс көбінссе дснснің алдыңгы бөлігіндс шоғырланған. Аналь тссігінің айналасында орналасатын бүртіктср тск срксктсріндс ғана ксздсссді. Иіс ссзу шүңкырының (амфида) пішіні санлау тәрізді, срін үстінде орналаскан. Афазмидия тұкымдасының өкілдсрінсн тагы бір айырмашылығы — дсйридтсрі жаксы жстілгсн, мойын бсзі тарам- данған жәнс бір нсмссс скі каналы болады. Көпшілік түрлсрі тұщы су жәнс топырак фаунасына жатады. Тсңіздс ксздссстіндсрі етс аз. Класс тармақтың көптсгсн өкілдсрі шіріндісі мол топырақты мсксн- дсп, өсімдіктсрмсн қорсктснсді. Кснбірсулсрі баска жануарлардың сссбінсн паразиттік тіршілік стсді жонс жырткыш түрлсрі дс кездс- ссді.

Фазмидия класс тармагы рабдиттер жэнс тилснхидтер дсп атала­тын 2 отрядқа бөлінсді. Ал өсімдік қорскті нсматодтардың капшілігі, бір мыңдай түрлері тилснхид отрядына жатады. Сондыктан бүл окулықта тек осы отрядтың ғана басты-басты түкымдастарына сипат- тама бсріледі.

ТИЛЕНХИДТЕР ОТРЯДЫ - TYLENCHIDAE

Бүл отрядқа тән нсгізгі белгілср: кутикуласы сакиналы, ауыз қуысы (стомасы) стилетке айналған. Бірнсшс тарамнан түратын мой- ын безінде бір ғана канал болады. Өсімдік зиянксстсрі рстінде маңызы бар нематодтар афеленхоидид, тилснхид жәнс гстеродсрид түкымдастарына жатады.

Афеленхоидид түқымдасы — Aphelenchoidea. Ұзындығы 1 мм кем үсақ нематодтар, бас капсуласы аздап катайған (склсротиздснген). Стилетінің түп бөлігі жаксы жстілгсн. Арка бсзі өңсш куысына ор- таңғы (мстакорпалдык) бульбустың алдыңғы бөлігі түсында ашылады. Метакорпалдық бульбустан кейін ортаңғы ішск басталады. Рулск бүларда дамымаған. Түқымдастың көпшілік өкілдсрі саңраукүлактың мицелиясымен қоректснеді. Біраз түрлері нссскомдардың ішкі жәнс сырткы паразиттері, кейбір түрлері — фитофагтар есімдіктсргс зиян кслтіреді. Аса қауіпті зиянкестсрдің катарына бүлдірген (Aphelenchoides fragariae Ritz.> және хризантема (A. ritzcmabosi schwartz) нематодалары жатады.

Бүрлі тікенекті нематодалар түқымдасы — Tylenchidae. Денс пішіні үршык тәрізді, баска фитонематодтармен салыстырғанда ірі (үзындығы 5 мм дейін). Бас капсуласы аздап кана катайған, дснесі кедір-бүдырсыз тегіс, кейдс сакиналы болады. Стилсті үлксн смсс, оның түп бөлімі шар тәрізді 3 буылтыкты. Стилеттің бүлшык еттері оның бойлы білігінс бүрыш жасай бағытталған. Өңсштің арка бсзі стилеттің аяқталған жерінде өңеш қуысына ашылады. Өңештің ор- таңғы бульбусы жаксы жстілгсн, пішіні сопакша. Ерксгінің де, үрғашысының да қүйрық бөлімі конус пішінді, сркегінің бурсалдык канаттары не жаксы жетілген, бірак бүл жағдайда күйрық үшынан аспайды, немесе рудимент түрінде болады, бурсалардың калдығы аналь тесігіне қарама-карсы жатады. Көпшілік түрлсрі — фитофаг­тар, олардың ішінде әсірссс сабак нематодалары мсн угрицаларға жа- татын қауіпті зиянкестерде көп. Сабак нематодалары туысына (Ditelenchus) картоптың сабақ нсматодасы (D. destructor Thorne), бүлдіргсннің сабак нематодасы (D. dipsaci Kuhn) жәнс баскалары, ал угрица туысына (Anguina) бидай нематодасы (A. tritici Slcinb.) жа­тады.

Гетеродерид немесе түрліше терілі нематодтар түқымдасы — Heteroderidae. Ұзындығы 0,5-1,8 мм болатын үсак немесе орташа де- нелі, жыныс деморфизмі жаксы дамыған нематодтар. Ерксктсрі жал­пы нематодтарға тән жіп тәрізді пішінді сактайды, ал үрғашыларының денесі алмүрт немесе шар тәрізді болады. Кутикула 82

иірімі еркектеріндс ірі, үрғашыларында жіңішкс кслсді. Стилсттің бұлшық еттері оның бойлы бөлігінс қатарласа жатады. Өңсштің ор­та ңғы бульбусы шар тәрізді дөңгслек. Еркегінің спикуласы жұмыр ба­сты, рулегі қырынан Караганда сызықша тәрізді, дснссінің құйрық бөлімі моқал, бурсалдық канаттары болмайды. Ұрғашылары аналь тссігі аркылы жұмыртка капшығын (оотска) жасайтын заттарды боліп шығарады. Ол қапшықта жүмырткалар мсн личинкалар жатады нсмесе өлгсннсн ксйін үргашы нсматоданың өзі іші жүмырткага толы цистаға айналады. Көпшілік түрлері өсімдіктердің тамырымсн қоректенетін фитофагтар. Аса кауіпті зиянкестерге бсріш (галла) нс- матодалары мсн гетеродералар жатады.Солардың ішіндс көрнекті өкілдсрі: бсріш нсматодалары туысынан (Mcloidogync)— оңтүстік беріш нсматодасы (Meloidogyne incognita Kof ct White.), явандық бсріш нематодасы (М. javanica Treub), арахис нсматодасы (М. arenaria Neal) және басқалары, гетсродер туысынан (Heterodcra) — қызылша нематодасы (Н. Schactii schmidt), картоп нсматодасы (Н. rostochicnsis Woll) және баскалары.

КЕНЕЛЕРДІҢ СЫРТҚЫ ЖӘНЕІШКІҚҮРЫЛЫСЫ

Дене бунақтары. Кенелердін дснссі 4 болімгс болінеді. Олардың әрқайсысы саны әр түрлі бунактардан түрады, бірак алғашкы бу- накталудың ізін тек карапайым түрлсрінсн ғана коругс болады. Ауыз мүшелерінің комплексін гнатосома, ал нағыз денені — идиосома (13- сурет) дейді. Идиосома 4 жүп аяк орналаскан подосомага жәнс опи- стосомага бөлінеді. Подосома ксйдс мынадай скі бөлімнсн түрады: 2 жұп алдыңғы аяқтар орналаскан проподосома жәнс 2 жүп артқы аяктары орналаскан мстаподосома.

Гнатосоманың күрамына ауыз алдындағы бунактың жәнс одан кейінгі екі бунактың (аяктары бар) астыңғы жарты сақиналары кіреді. Сонда соңғы скі бунактагы аяктар хслицсра жәнс псдипальпы дсп аталатын ауыз аяктарына айналған. Подосоманың күрамына корсетілген бунактардың үстіңгі жарты сакиналары жәнс әрқайсысында бір жүп аяқтары бар 4 түтас бунактар кірсді. Аяктары

ІЗ-сурст. Кене денесінің бөлімдерге беліпу схсмасы (f¹. Фрицше бойынша):

І-гнатосома; 2-проподосома;3-метаподосома; 4-опистосома; 5-протеросома; 6-гистсросома; І+2+З-просома; 2+3+4-идиосома; 2+3-подосо- ма.

83

жок калган 11 бунак опистосоманың күрамына снсді. Сөйтіп кенс- лсрдің дсне бунақтарының жалгіы саны 18 жстсді, бірак үксас бу- нақтардың косьілуы (олигомсризациялану) ссбсбінсн көрінстін бунақтар саны кснслсрдің көпшілік топтарында 13 аспайды.

Ауыз мүшелері. Кснслердің ауыз мүшслсрі ксміргіш жәнс шан- шып — соргыш типтерінс жатады. Ксміргіш ауыз өсімдіктің түкымы, үннан жасалган әр түрлі тагам, органикалық калдыктар сиякты өнімнің қатты нсмссс қүрғақ түрлсрімсн корсктснстін кснслсргс (мы­салы, қойма кснслсрінс) тән. Мүндай ауыз аппаратының хслицсра- лары — ауыз аяктарының бірінші жүбы кыскаш тәрізді жәнс олар жылжымалы жәнс жылжымайтын саусақтармсн жабдыкталган. Сау- сақтардың ішкі бстінде корскті үгітстін тістсрі болады. Ауыз аяқтарының скінші жүбы — псдипальпілср (кармалагыш аяқтар) ауыз тссігін астынан жәнс скі жанынан бүрксп түрады. Нагыз аяқтар сияқты олар да 6 бунақтан, ягни жамбас, үршык, сан, тізс, сира к жәнс табаннан түрады. Псднпальпаның жамбасы гнатосома бу- нактарының төмснгі жарты сакиналармсн түтасып гипостом дсп ата­латын жүпсыз пластинка қүрады.

Шаншып-соргыш ауыз мүшслсрі, мысалы өрмскші кснслсрдс сүйық тамақпсн қорсктснугс байланысты, өтс өзгергсн. Хслицсраның жылжымайтын саусактары бірімсн-бірі қосылып, стилофор дсп атала­тын жүпсыз шомбал мүшсні, ал жылжымалы саусактары жұптас жіңішке қылшыкты-стилетті күрады. Стилофор алга жәнс артқа, құрамына псдипальпаның жамбасы мсн үршык болімдсрі кірстін ги- постомага қарай жылжи алады. Кснс корсктснгсн ксздс стилофор алга қарай жылжиды. сол ксздс стилсттср жапырак. тканінс шаншы- лып снсді дс бірімсн-бірі кабысып түтікшс қүрады. Одан соң сол түтікше арқылы жапырақ шырыны жоғары көтсріліп, гипостоманың алдыңгы бөліміндс орналаскан ауыз тссігінс жәнс жүткыншакка өтеді. Қорсктсну аяқталған соң стилофор стилсттсрмсн біргс кайтадан тсрі катпарлардан пайда болган шұңкыр (воронка) ішінс карай жиырылады.

Аяқтың қүрылысы. Кснслсрдің көпшілік түрлсрінің личинкала- рында 3, ал одан кейінгі даму фазаларында 4 жүп аяктар болады. Ксйдс срссск кснслсрдің аяктарының саны 3 жүпка дсйін (жалпак дснслілердің кейбіреулеріндс) көбінссс скі жүпка дсйін (төрт аякты кенслерде) ксйдс бір'жұпқа дсйін азаяды. Кснслсрдің аягы әдсттс 6 бунактан, яғни жамбас, сан, тізс, сирак жәнс табаннан түрады. Та- банда 1-2 тырнакша жәнс әр түрлі дәрсжсдс дамыган эмподий бола­ды.

Тері жамылгысы жэне оның туындылары. Тері жамылгысының қүрылысы жағынан кснслердің насскомдардан айтарлыктай айырма- шылығы жоқ. Сондыктан біз мұнда тсрінің тск ксйбір туындылары- на, яғни калканшалар мсн қылшыктарға ғана түсінік бсрсміз.

Қалканшалар — насскомдардың склсриттсрі сияқты кутикуланың склеротизденгсн учаскелері. Бірак, әдсттс, олар скінші рсттік сипат 84

алады және көбінесс дсненің бір емсс бірнсшс бунағын, ксйдс түгсл- дей идиосоманы жауып жатады.

Екінші рсттік қалқаншалардың қалыптасуында кенелердің ар түрлі топтарында өздеріне тән ерскшелік болады жәнс бүл диагностикада ксң пайдаланылады. Мүндай қалқаншалар, ксйбір жагдайларда қылшықтардың түбірлсрінің косылып ұлғаюы нәтижссіндс, ал баска бір жагдайларда жыныс тесігі мсн артқы тссіктің айналасында без тармактарының сыртка ашылатын жсрлсріндс пайда болады. Шыгу тсгі жағынан бірінші рсттік калканшалардан, кснслсрдің паразнттік тіршілік етстіндсрінде жәнс ксйбір карапайым түрлсріндс ксздссстін

2. стсрниттің қалдығы-тритостсрнум сакталган. Ол жүпсыз нсгізгі бөлімнен жәнс түк баскан жүпты бөліктсрдсн түрады. Тсргиттсрдің склсротиздснгсн қалдыктарынан көбінссс проподосомада ксздссстін калқанша сақталған, ксйдс ол етс ұлгайып кстксн.

Кснслсрдің дснссіндсгі және аяктарындағы барлык кылшықтардың жиынтыгын дснс хстомы дсп атайды. Дснс хстомы түкымдастарды, туыстарды және түрлсрді аныктауда маңызды роль аткаратын диаг- ностикалык бслгі болып саналады. Сонымсн катар ол кснелсрдің же- келсген, кейдс өте өзгсріскс ұшыраған формаларының арасындагы туыстык байланысты аныктауға мүмкіндік туғызады.

Қылшыктар пішіні жәнс кызмсті жағынан кәдімгі кылшыктар жәнс түрі өзгерген кылшыктар дсп скігс бөлсді. Кәдімгі кылшыктардың ішкі куысы болмайды жәнс пішіні жағынан алуан түрлі — кылшык, үршық, қауырсын, желпуіш тәрізді және тағы баска түрлсрі ксздс- седі. Олар көбінссс сезім мүшслерінің кызмстін аткарады. Түрі өзгер- гсн қылшықтардың іші қуыс болады да оған ссзім нсрвтсрінің плазмасы енеді. Мұндай кылшыктардың саны көп емсс, олар псди- пальпаның, сонымсн катар бірінші, ксйдс скінші жұп аяктың табан- дарында орналасады. Жорамалға Караганда олар химиялык ссзім мүшелсрінің (хеморсцспторлары) кызмстін аткарады.

Ac қорыту жүйесі. Насекомдар сиякты кснслсрдің дс ас корыту жүйссі 3 бөлімнсн — алдыңғы, ортанғы жәнс арткы ішектсн түрады. Кснслсрдің әр түрлі топтары арасында сн көп өзгсріс ортаңғы ішсктін күрылысында байкалады. Ол нсгізінсн корсктсну срекшслігінс байла­нысты. Мысалы, қан сорғыш кснслсрдін ортаңғы ішсгі кішірск бола­ды жәнс одан бірнсшс жүп сокыр ішск өсінділері тарайды. Астык дәнімсн жәнс үнмсн қорсктснстін койма кснслсрінің ортаңғы ішсгі бір жұп сокыр ішек өсіндісі бар, ірі болады. Өсімдік шырынымсн қорсктенстін өрмскші кснслсрдің ортаңғы ішсгінің сокыр ішск өсіндісі камераға айналған. Камера сакиналы стпсн ортаңғы ішсктен октын- октын бөлектсніп түрады. Сонда клетка шырынының кобі ортаңғы ішскке соқпай, өңеш түтігінің үстіңгі жағында орналаскан тссік аркылы бірдсн артқы ішеккс өтеді. Осының нәтижссіндс тамактың белоктан тұратын киын корытылатын бөлімі ортаңғы ішскте- үзак сакталады, ал шырында срітілгсн кіші-гірім молскулалар мсн иондар аш ішсктің ксрегслсрінс сінсді.

85

Қан айналыс жүйесі. Кснслсрдс қан айналыс жүйссі ашык бола­ды. Ксйбір өте қарапайымдарынан басқа көпшілік түрлсрінің тск та- мырлары ғана емсс, сонымен коса жүрсгі дс болмайды. Қаны түссіз мөлдір, дснс мүшелсрін түгсл шайып түрады. Қан айналысын туды- ратын мүшснің жоқтыгы көпшілік түрлсрінің ішск бөлімдсрінің үлгаю сссбімен толықтырылады.

Тыныстану жүйесі. Кснслсрдің көпшілік топтарында тыныс тссіктсрі аркылы сыртка ашылатын ксңірдсктср (трахеялар) жаксы дамыған. Тыныс тесіктері дснснің күрсак бөлімінің бүйір жактарында жамбастан ксйін (паразиттік тіршілік ететін кснслсрдс) нсмссс гна- тосома мен проподосоманың аралыгында (кызыл кснслср отряд тар- мағының денссі ірі түрлсріндс) орналасады. Сыртта тыныс тссіктерімен перитема деп аталатын ауаның ксңірдсккс кіруін рсттс- угс катысатын үзындығы әр түрлі түтікшслср байланысады.

Қызыл кснелер отряд тармагының өте ұсак түрлсріндс (мысалы, торт аяқты кенелердс) жәнс саркоптоид отряд тармағы екілдсрінің көпшілігінде тыныс тссіктсрі жәнс ксңірдектер болмайды. Олар тсрісі арқылы тыныс алады.

Зәр шығару жүйесі. Толык зерттелмсгсн. Өтс карапайым түрлср- дс, әсіресс кан сорғыш кснелерде, насскомның мальпиги түтікшслеріне гомологты экскрсторлык түтікшелср жәнс жамбас ара­лыгында сыртқа ашылатын жамбас бездері немссс коксалдық бсздер болады. Ал өсімдік қорскті кснелсрдс экскрсторлык кызмстті түгсл- дсй немссе жартылай артқы ішск псн дәнексрлік тканнің клеткалары аткарады.

Нерв жүйесі және сезім мүшелері. Насекомдардан айырмашылығы срссек кенслерде орталык нсрв жүйссінің ганглиялары бір-бірінс өтс түйісе орналасады да өңешті коршап жататын нсрв тканінің біркслкі масссасы болып саналады. Личинкаларда ганглиялар бір-бірінс қосылмаған, сондықтан олардың нсрв тізбсгіндсгі жскслснгсн гангли- ялардың шскарасын ажыратуға болады. Сезім мүшслсрінсн: мсхани- калык (кәдімгі кылшыктар), химиялык (түрі өзгсргсн кылшықтар) мүшелері, иксода кснелеріндс галлсров мүшссі жәнс проподосомада орналаскан 2 жүп көздері болады. Саркоптоид отряд тармағының көпшілік түрлеріндс коз болмайды, бірак сонда да олардың ксйбірсулері жары к күшінің өзгеруін сезе алады.

Көбею мүшелері. Барлык кснелср дара жынысты және көпшілігінде жыныс диморфизмі жаксы білінеді. Мысалы, өрмскші кенелердің сркекічірі үрғашыларынан үсак жәнс дснссі арт жағына қарай сүйірленген жіңішкс болады; бүлдіргсн кснссінің срксгінің артқы жүп аяктары құрьиіысы жағынан үрғашыларынікінс карағанда күрделі келеді.

Еркек кснснің жыныс жүйссі жүптас түкым бсзінсн, жүптас түкым өткізгіштен, түкым шашқыш каналдан, косалкы бсздсрдсн жәнс үрыктандырғыш мүшеден түрады. Ксйбір топтарда түқым бсзі мсн түкым өткізгіш бір ағынға (проток) бірігсді. Паразиттік тіршілік 86

ететін кснелерде, олардың спсрматофорлық ұрықтануға кешуінс бай- ланысты, үрықтандырғыш мүше болмайды. Еркск кенс қосалкы без- дсрдің секрсттерімен қапталған спсрматозоидтардың порциясын (сперматофорды) хелицерасымсн алып ұрғашы кененің жыныс тесігіне енгізсді. Ұрғашы кененің жмныс жүйссі жұмыртка бсзінсн (көбінссе жұпсыз), жүптас жәнс жүпсыз жүмыртка өткізгіштердсн, жыныс қынабынан және қосалкы бсздердсн түрады. Бірқатар кснс- лерде жыныс қынабына ашылатын тұкым кабылдағыш болады.

КЕНЕЛЕРДІҢ КӨБЕЮІ МЕН ДАМУЫ

Кснслердің көпшілігі үрыктанған жүмырткаларды салу аркылы көбейеді. Ксйбір түрлсрі (мысалы, қүрсак кснслер түкымдасының өкілдері) личинкаларын тірі туады. Кснелсрдің арасында партеноге­нез жолымен көбейетіндері дс жиі ксздсссді. Мысалы, кәдімгі— өрмекші кененің үрғашылары срксктсрі болмаған жағдайда үрықтанбаған жүмыртқаларды салады: сонда олардан тек сркск кснс- лср ғана туады (партсногенездің арреноток типі). Ал қоңыр жеміс кенесінің үрықтанбаған жүмыртқаларынан тек үрғашы кснслср ғана шығады (телитокия).

Кенелер дара даму кезінде жүмыртқа, личинка, нимфа жәнс срс- сск кене фазаларынан өтсді. Көпшілік жағдайда жүмыртқаның үлкен-кішілігі, пішіні, түсі жане оны салу тәсілі кенслсрдің туыстык. және түр өзгешелігіне байланысты әр түрлі болады. Сондыктан бүл белгілер де кенелердің түрлсрін анықтауда ксң пайдаланылады.

Кенелердің личинкаларын ерсссктсрінен тек дснссінің кішілігі арқылы ғана смес, сонымен қатар мынадай белгілср аркылы ажыра- туға болады: оларда жыныс тесігі, соңғы жүп аяк жок жәнс аяқтары мен бауыр жақтары қылшықсыз болады.

Жыртқыш және паразит кенслердің ксйбірсулсрінің (мысалы, фи- тосеидтердің) личинкасы қоректснбей эмбриондык, уыздың сссбінсн тіршілік етеді. Қоректенуін аяқтаған личинка тыныштык қалыпқа (хризалис) көшеді, одан соң бір рст түлеп, нимфа фазасына айнала- ды. Нимфа фазасында 4 жүп аяк, сыртқы жыныс мүшслсрінің бас­тамалары және денесінде көптсгсн кылшықтар болады, біркатар түрлерінде стигмалар мен перитрсмалар білінс бастайды. Ксненің қандай түрге жататындығына байланысты нимфалык жастың саны 1- 3 дейін болады. Оларды І-ІІ-ІІІ — жастағы нимфа, нсмссс осыған сәйкес протонимфа, дейтонимфа, тритонимфа дсп атайды. Бір жастан келесі бір жасқа өту процссі тыныштық калыпка көшу жәнс түлсу процестерімсн қатарласа жүреді. Нимфаныц түлсу кезіндс кимылсыз болу күйін нимфохризалид деп атайды.

Кенелердің кейбір топтарында, солардың ішінде қойма кене- леріндс, екі міндетті (I—жәнс II—жастағы нимфа) және бір факуль- тативті (III—жастағы нимфа) жас болады. Мысалы, үн кснссінде қалыпты жағдайда тек қана 2 нимфалық жас ксздсседі. Ал қолайсыз жағдайлар, субстраттың ылғалдылығының томен немссе жогары бо-

87

луы, орта темпсратурасының жоғары көтсрілуі нсмссс төмсндсуі, қорсктік заттардың жетіспеуі нсмссс олардың сапасының төмсндсуі, популяцияның сан мөлшсрінің есуі сияқты туған ксздс I—жастағы нимфа срскшс гипопус деп аталатын күйгс көшсді. Гипопус кәдімгі нимфалық фазадан тым өзгешс, ауыз мүшслсрі болмайды,' өтксн нимфалық фазаның жинаған қоры сссбінде тіршілік стсді. Гипопу- стың қимылды жәнс қимылсыз түрлсрі ксздсссді. Қимылды гипопу- стың дснссі жалпиған, тсрі жамылғысы өтс склсротиздснгсн, коңыр нсмссс сары түсті болады. Олардың аяқтары жақсы жстілгсн, тсз қозғалып активті түрдс дс нсмссс басқа жануарлардың дснссінс жа- бысып, пассивті түрдс де бір жсрдсн скінші жсргс бара алады. На- сскомдардың көмсгімсн таралатын гипопустарда аналь тссігінің маңайына орналаскан сорғыштар болады. Ал ксміргіштердің көмсгімсн таралатын гипопустар жәндіктсрдің жүнінс жабысу үшін арнайы тстіктсрмсн жабдыкталған.

Қимылсыз гипопустардың тсрі жамылғысының склсротиздснуі мсн ауыз мүшслсрінің болмауынан баска, аяқтары етс рсдукцияланған (ұн кснесінде) нсмссс толык жетілмсгсн (түкті кснсдс). Гипопустар мүндай жагдайда бірнсше ай жата алады жәнс фумиганттардың әсерінс тезімді кслсді. Дамуы үшін колайлы жағдай туған ксздс ги­попус түлсп III—жастағы нимфаға айналады. Нимфа бслгілі бір мсрзім ішінде қоректену кезеңінсн және қимылсыз күйдсн өтксн соң түлсйді де срссск кснс фазасына көшеді.

Терт аякты кснслсрдс тск бір ғана нимфалык жас болады. Ты- ныштык күйдсн өтксн соң түлеп нимфаға, ал нимфа срссск кснсгс айналады. Өрмскші кснелерде 2 нимфалык жас болады. Бүл топтың сркск кенелсрі үрғашыларына карағанда тез дамиды. Осының нәтижссіндс үрғашы кснслсрдің соңғы түлсуі кезіндс срксктсрінің жыныс бездсрі пісіп жетілген күйде болады. Сондықтан үрғашы кс- нслер соңғы рст түлсген соң көп кешікпсй шағылысады да 2-3 күннсн кейін жұмырткалауға кіріседі.

Өсімдіктердің всгстациясы кезіндс жэне ауыл шаруашылык өнімдсрін қоймада сақтаған кездег зиян кслтірстін кснслсрдің кепшілігі поливольтинді түрлергс жатады. Олардың бір гснсрациясы- ның даму үзақтығы тсмператураға байланысты 7-8 күннсн 20-25 күнге дейін созылады. Сонда кенелсрдің кейбір түрлсрінің бір мау- сым ішінде берстін гснерацияларының саны 15-20 дсйін жстсді. На- сскомдар сиякты кснслердің де жылдык даму цикліндс диапауза маңызды роль аткарады.

КЕНЕЛЕРДІҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

Қазіргі көрсеткіштср бойынша кенслср класс тармагы — пішснші кснслер, паразитоидтар жәнс акариформдар деп аталатын 3 отрядтан тұрады, Адам баласы үшін соңғы екі отряд өкілдерінің мацызы зор. 88

ПАРАЗИТОИДТАР ОТРЯДЫ - PARAISITIFORMES

Бүл отрядқа жататын кснслсрдің құрсағында екінші, үшінші жәнс тертінші пар аяқтардың жамбас бунагынан соң орналаскан бір, ксйдс екі пар тыныс тссіктсрі болады. Ауыз аппараты шаншып-сорғыш түтікшс тәрізді. Оның қүрамына педипальпаның түрін өзгсртксн жам­бас бунагы, тілшік жәнс хслицера кіреді.

Өсімдік қорғау саласында бүл отрядтың ішіндс фитоссііид түкымдасына жататын кснслсрдің маңызы зор.

Фитосейидтер түқымдасы — Phytoseiidae. Дснс пішіні сопакша кслгсн, түссіз нсмссс саргыш, қоңырқай, ксйдс қызгылт түсті, үзын- дығы 0,25-0,6 мм үсақ кснслср. Бір жүп тыныс тссігі сыртта, алға қарай бағытталып 2 жүп аяқтың жамбас бунағына дсйін жстстін түтікшс тәрізді псритрсмалармен жалгасқан. Денснің арка жағын үлксн бір калканша, ал күрсак жағын скі (генитальдық) жәнс езара қосылган (вснтроанальдық) қалқанша жауып жатады.

Фитоссйидтсрдің бірқатары өсімдіктерді зақымдайтын кснслсрмсн қоректеніп, олардың сан мөлшсрін реттеуші факторлардың бірі болып саналады. Әсіресс олар псстицидтерді жиі қолдануга болмайтын нс­мссс талғап эсер стстін прспараттарды қолданатын жсміс бақтарында жаксы нәтижс берсді. Оларға жататындар: Typhlodromus subsolidus Bcgl., Amblyseus reductus Wainst., A. finlandicus Oud., A. andcrsoni Chant, жәнс басқалары. Бүлардың негізгі бір кемшілігі — факульта­тив^ жыртқыш. Қүрбандары жоқ кезде олар өсімдік шырыны жәнс 'үл тозаңымсн қоректснсді. Мүндай кемшілік біздің слдс 1963 жылы інтродукцияланған облигатты жыртқыш кснс фитоссйулюстс (Phytosciulus pcrsimilis Ath. Нспг.) болмайды. Бүл кснс казіргі ксздс гсплицаларда өрмекші кснелсрмен күресу үшін кең түрдс пайдаланы- іады. Фитосейидтсрдің ксйбір түрлсрі ак канаттылар, адлқаншалылар, трипсілср сияқты үсақ насекомдармсн жәнс олардың күмыртқаларымен де қорсктснеді.

ккАРИФОРМДЫЛАР ОТРЯДЫ - ACARIFORMES

Гнатосомаға нсмесе идиосоманың соңгы бөлімінс ашылатын бір жүп тыныс тесігі болады, олар түтік тәрізді перитрсмалармсн байла- ныскан. Тыныс тесіктері болмайтын түрлері дс жиі ксздсссді. Отряд Кызыл денслілер жәнс саркоптоид деп аталатын 2 отряд тармагына балінсді.

ҚЫЗЫЛ ДЕНЕЛІЛЕР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Trombidiformes. Бір жүп тыныс тесігі срксгіндс дс үрғашыс.ында да нсмссс тск үрғашы кс- нсдс ғана болады, нсмссс сксуіндс де болмайды.'Егср тыныс тссіктсрі болса, онда олар гнатосомада немссе гнатосома мсн проподосоманың аралығында орналаскан жәнс олар түтікше тәрізді псритрсмалармен байланысқан (су кснелсрінсн баскаларында). Пальпылары жылжыма- лы жәнс жаксы дамыған. Ауыз мүшслсрі шаншып-сорғыш. Аяктарының жамбас бунағы дснсгс козғалмайтындай болып жалғаскан. Дене қылшықтарының ксйбіреулері оптикалык анизот- ропты болады, яғни поляризацияланған жарықта зсрттсгсн ксздс жа-

89

рық сәулелсрінің скі есслсніп сынуы байкалады. Бүл бслгі кызыл дс- нслі кенслерді саркоптоид отряд тармағының өкілдсрімсн жакындастырады. Қызыл денелілср күрлыкты жәнс суды мсксндсйтін кенелерді біріктірстін сң ірі отряд тармағы. Қүрлыкты мсксн- дейтіндерінсн өсімдіктсрдің кауіпті зиянксстсрінс тетранихоид, тарзо- нсмид жэне торт аяқтылар деп аталатын түкымдастар топтарының өкілдері жатады.

ТЕТРАНИХОИД ТҮҚЫМДАСТАР ТОБЫ - TETRANYCHOIDEA

Тыныс тссіктсрі хслицералардың түбінс орналаскан жүптас үзын перитремдерге ашылады. Хелицералардың түбі стилофорға, ал жыл- жымалы саусактары өсімдіктің эпидсрмисін шаншу кызмстін аткаратын стилсткс айналған. Аяктары 4 жүп ксйдс 3 жүп болады. Бүл топтың күрамына кіретіндсрдсн ауыл шаруашылык дакылдарын 3 тұқымдастың (өрмскші кснелсрдің, бриобий тұкымдасының жәнс жазық денелілердің) екілдері закымдайды.

Өрмекші кенелер тұқымдасы — Tetranychidae. Дснссінің үзын- дығы 0,3-0,5 мм, жасылдау-сары, коңыр, ашык-кызыл түсті кснслср. Кепшілік түрлерінің денесінсн бөлініп шығатын сілексйлі сүйық зат- тар ауада кеуіп өрмск жібінс айналады. Осыған байланысты оларды өрмскші кенелер дсп атаған. Өсімдіктсрдің жапырағы жәнс баска мүшелерін өрмск жібімен шырмап колония күрып тіршілік стсді. Аса қауіпті зиянкестерге кәдімг^өрмскші кснс (Tctranychus urlica Koch.), атлантикалық өрмскші кене (Т. atlanticus Me Gz.), долана кснссі (Т. vicnensis Zach.), жсмістің қызыл кснссі (Panonychus ulmi Koch), цит- рустың қызыл кенссі (P. citri Me Gz.), бактың өрмскші кснссі (Schizotetranychus pruni Ond.) жәнс баскалары жатады. -

Бриобий түқымдасы — Bryobiidae. Өсімдік корскті кснслсрдің ішіндегі ең ірісі (үзындығы 1 мм-гс дсйін). Жасыл, коңыр, кызғылт- сары түсті, жылдам кимылдайтын кснслср. Өрмск торын күрмай, жс- ке-жеке тіршілік етеді. Олар өсімдіктсрмсн корсктснстін-фитофагтар, бірак кейде көптсп түрғын үйлсргс сніп, тамак заттарын ыластайды. Ауыл шаруашылык дакылдарының зиянксстсрі катарына коңыр жеміс кенесі (Bryobia rcdicorzevi Reck) жәнс баска түрлср (В. tiliae Bagd., В. lonicerac Reck) жатады.

Жазық денелі кенелер түқымдасы — Tenuipalpidae. Баска түкымдастардың өкілдеріне Караганда тсрі кабаты сдәуір катайған шымқай қызыл түсті, денесінің үзындығы 0,2-0,4 мм үсак кснелср. Педипальпаларынык сирақ бунағында тырнакиш болмайды. -Бұл түкымдастан еліміздің оңтүстік аудандарында жеміс ағаштарына Cenopalus pulcher Cct., шай бүтасы мсн цитрустарға Brcvipalpus obovatus Don дсп аталатын кснслср зиян кслтірсді.

ТАРЗОНЕМИД ТҰҚЫМДАСТАР ТОБЫ - TARSONEMINI

Педипальпалардан ксйін орналаскан I жүп тыныс тссіктері үрғашылары мсн нимфаларында дамыған. Ерксктсріндс тыныс 90

тссіктері мүлде болмайды. Нсмссс ксйдс рудиментті стигма түріндс гана сақталған. Ұргашыларының дснссінің астыңгы жагында 1 жәнс 2 жүп аяктардың жамбас бунактарының аралығында инснің жасуын- дай псевдостигмалық мүшслср болады. Ксйбір түрлсріндс аяктары бо­лады (4 жүп немесе 3 жүп), ал көпшілігіндс паразиттік тіршілікке байланысты өзгеріп жойылган. Өсімдік зиянкестсрі түрлішс тыр- нақщалылар мен жуан денслілср тұкымдастарында ксздсссді.

Түрліше тырнақшалылар түқымдасы — Tarsonemidae. Ашық са- ры, сары немесе қоңыр түсті дснссі бунакталған, үзындыгы 0,25 мм аспайтын өте үсақ кенслер. Тырнақшалар тек сркектсрінін гана бар- лык 4 жұп аягында болады. Ал үргашыларының тек алдыңгы 3 жүп аяғында болады да, 4 жұп аяғы ұзын қылшыктармсн аяқталады. Көпшілік түрлерінің үрғашыларында пссвдостигмалык мүшслср бола­ды.

Бүл тұкымдастардың өкілдері — фитофаггар жәнс сапрофагтар. Аса қауіпті зиянкес түрлсрінсн біздің елде ксң таралғандары бүлдірген кенесі (Tarsonemus pallidus Bank) мсн гүл кснссі (Steneotarsoncmus panshini Wainsl ct Begl.).

Түйе кенелер түқымдасы — Pyematidae. Дснс пішіні жагынан әр түрлі тырнақшалылар тұқымдасына жататын, кснслсргс үксас, бірак тырнақша тек үрғашыларының аяғында ғана ксздсссді. Көпшілік түрлсрі үшін тірі туу қасиеті тән, яғни барлык даму фазалары іштс өтсді. Сондықтан үрғашы кснснің дснссі 100-500 ссс үлғайып, шар тәрізді қампиған. Өсімдік зиянксстсрінен бүларға астык кснссі, нсме- се дән кенесі (Siteroptes graminum Rcut) жатады. Сонымсн катар койма зиянкестерінің (мысалы дән күйс көбслсгінің) жұмырткаларымен коректснстін түйе кенс дс (Pycmolcs vcntricosus New) осы түкымдастың басты өкілдсрінің бірі. Бұл ксне адам де- несіне түссе, теріні дуылдатып, қыщытады (шоп нсмссс дән кышыма қотыры).

ТӨРТ АЯҚТЫЛАР ТҮҚЫМДАСТАРЫНЫҢ ТОБЫ - TETRAPODIU

Денесі қүрт тәрізді созылған (үзындығы 0,1-0,2 мм), арткы жағы сүйірленген өте үсак кенелср. Даму фазаларының барлыгында да 2 жұп аяғы болады. Эриофиид — Eriopiidae дсп аталатын бір ғана түқымдасы белгілі. Оның өкілдсрінің бәрі фитофагтар, олардың көпшілігі өсімдіктердің кауіпті зиянкестсрі, мысалы, каракаттың бүршік кснесі (Ceccidophycs ругі Pgst.), алмүрттың бсріш кснссі (Eriophyes ругі Pgst), жүзімнің киіз кснесі (Е. vitis Pgst.), күміс түсті цитрус кенесі (Phyllocoptruta olcivorus Ashm.), сарғыш томат кснссі (Vasates byopersici Massee) жәнс баска көптсгсн өсімдік корскті ке­нслер.

САРКОПТОИД ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Sarcoptiformes. Бүл отряд тармағына жататын кенелердің тыныс тссіктсрі болмайды жәнс ол дененің әр түрлі болімдсріндс орналаскан саңлаулар аркылы сыртка ашылады. Ауш «широты әдсттс кыскаш тәрізді хслицсралармсн

91

жабдықталған, пальпаларының саусақтары (жылжымалы жәнс жыл- жымайтын) шайнау калағына айналған ксміргіш типінс жатады. Аяктарының жамбас буыны козғалмайтындай болып, көбінссс сыртқы скслстпен түтаса орналаскан. Сондыктан сыртынан карағанда аподс- ма дсп аталатын склсротиздснгсн көлдснсн пластинка түріндс көрінсді.

Отряд тармағы сауытты кснслср,.нсмссс орибатсй (Oribalci) жәнс акаридтср (Acaridae) дсп аталатын скі дсрбсс топтан түрады. Сауыт­ты кенслер баска кснслсрмсн салыстырғанда аз уакыттан бсрі ғана (осыдан 40 жыл бүрын) зсрттслс бастады. Олар ауыл шаруашылык малдары паразиттсрінің аралык иссі болып саналады. Соңғы кс- зсңдсгі зерттеулср бойынша олардың топырак түзілу процссіндс үлкен роль аткаратындығы аныкталған. Қазіргі ксздс кснслсрдің бүл тобы каркынды түрдс зсрттслудс. Акарид тобы 25 түкымдаска бөлінстін 6-9 түкымдастар тобын біріктірсді. Солардың ішіндс акаро- идтар түкымдастарының тобына жататын койма кснслсрінің мацызы өтс зор.

АКАРОИДТАР, НЕМЕСЕ ҚОЙМА КЕНЕЛЕРІ ТҰҚЫМДАСТАРЫНЫҢ ТОБЫ - ACAROIDEA-TYROGLYPOIDAE

Бүл топка жататын кснслсрдің тсрі жамылгысы склсротиздснбсгсн жүмсак дснссі көбінссс толык немссс астыңғы жағы үзілісті көлдснең сакиналы бороздамсн скі бөлімгс-протсросома мсн гистроСомаға бөлінсді. Протсросома гнатосома мсн проподосомадан, ал гистсросома мстаподосома мен опистосомадан түрады. Хслицсралары ірі, кышкаиі тәрізді. Тіршілік цикліндс ғипопус жиі ксздеседі. Түкымдастар тобы­на 5 түқымдас кірсді, олардың ішіндсгі сң кауіпті зиянксстер үн кс- нссі мсн түкті кенс түкымдастарына жатады.

Үн кенелері түқымдасы — Acaridae-Tyroglyphidae. Ұзындыгы 0,5- 1,0 мм, сопакша нсмссс жүмыртка пішінді, жартылай мөлдір түсті, ксйдс сүр, қоңыр нсмссс жасылдау рсңі бар жылтыр дснслі кснслср. Дснесіндсгі көлдснең борозда жаксы көрінсді. Түкымдастың екілдсрі табиғи жағдайда орман төссніші, күс үясы, ксміргіштсрдің іні, шөп жәнс сабан маясы сиякты орындарда мсксндсйді. Ал астык қоймаларында көкөніс өнімдсрін сактайтын орындарда олар астык дәні, үн, кспкен жсміс, көкәніс өнімдсрі жәнс баска продуктылармсн коректсніп коп зиян кслтірсді. Аса кауіпті зиянксстсрдіц катарына әсіресс үн кенесі (Acarus siro L.), үзынша кснс (Tyrophagus pidusccntiae Schrnk), пияз кснссі (Rhisophagus cchinopus F. ct. R.) жэнс баска койма кснслсрі жатады.

Түкті кенелер түқымдасы — Glycyphagidae. Ұн кснслсрі түкымдасының өкілдсрінс карағйнда кішірск кслгсн (үзындыгы 0,4- 0,6 мм) сдәуір жалпак дснслі, тсрі жамылгысы такыр нсмссс ксдір- бұдырлы, арка қылшыктары үзын кауырсын нсмссс жслпуіш тәрізді болады. Тұкымдастың екілдсрі камбаларда, сактау коймаларында, ксйде түрғын үйлсрде тіршілік стсді, ал табиғй мсксндсрдсн ксміргіштердің үясында кездсссді. Кснслср майлы дакылдардың 92

Щтұкымын, уатылған болмаса насскомдармсн закымданган астық v дәнін, сонымсн қатар тсріні, құстың клуырсыны мсн мамыгын, насе- і комдардың коллекциясын зақымдап бүлдірсді. Әсірссс көп таралған Р түрлері; кәдімгі түкті кене (Glycyphagus dcstruclor Schrnk.), түкті үй кенссі (G. domcsticus Deg), астык қоңыр кснссі (Gohicria fusca Oud.) i жәнс баскалары.

'

_І

ЖАЛАҢАШ ШЫРЫШТАРДЫҢ СЫРТҚЫ ЖӘНЕІШКІҚҮРЫЛЫСЫ

Жалаңаш шырмштардың дснссі 3 бөлімнсн, ягни бас, тұлга, аяқтан түрады. (14, а-сурст). Бас бөлімдс 2 жүп кармалагыш (жогарғы жәнс төмснгі) жәнс ауыз тссігі орналаскан. Қармалагыштар

организм тітіркснгсн ксзде бастың ішінс қарай жимрмлыл тартыла-

тын іші қуыс өсінділері. Жогаргы клрмалагыштар үзынырак, олардың үшы үрлснгсн шар тәрізді болады да, онда көз және химиялық ссзім мүшслсрі орналаскан. Иіс ссзу мүшссінін қызметін қармалағыштардан басқа дсненің алдыңғы бөлімінін тсрі кабаты да атқарады. Жоғаргы қармалагыштармсн салыстырганда томснгі

; қармалағыштар қыска және оларда мсханикалык ссзім мүшслсрі ор- наласкан.

Ауыз тссігін ерін мсн тсрі катпарлар коршаган. Ауыз куысының үстіңгі жагында догаша иілгсн мүйіз пластинка тәрізді жак салбырап түрады. Жалаңаш шырыштардмң ксйбір түрлсріндс ондай жак коп Р қырлы, ал баскаларында ортасында бір ғана төмпсшік бар кырсыз тегіс бстті болады. (14, б-сурст). Ауыз қуысы бүлшык сттсрі жаксы жетілген жүтқыншакпсн жалгасады. Жүткыншактан үсті мүйіз ^ қабықпсн қапталған тіл шыгып түрады. Тілдің үстіндс тск микро- скоппен ғана көругс болатын үсак мүйіз тістсрдсн түратын үккіш ■ (терка) орналаскан. Шырышты үлудың ксйбір түрлсріндс (дала шы- рышында) тістің саны 8400 жстсді, үккіш тамакты үгу кызмстін аткарады. Ұлу қорсктснгсн ксздс үккіш өсімдік тканін нсмссс баска субстратты сгсу тәрізді сгсп кырады, ал жак догасы корскті үстінсн ^; басып үккішкс кысу қызмстін аткарады.

Жалаңаиі шырыштың сшкандай шскаралык бслгісі жок, бірдсн

Ктүлгага үласатын мойын баіімі басына Караганда акшылдау болады. I Мойынның оң жағында (төмснгі кармалагыштың түп бөлімінсн ксйін)

жыныс тесігі орналаскан.

Мойыннан ксйін дснс үстін мантия кабаты жауып жатады. Оныц арткы жарты болімі дснсмсн коса өссді дс, алдыңгы жартысы капю- шон тәрізді бос салбырап түрады. Оң жакта мантия куысына апара- тын тыныс тссігі орналаскан. Ксйбір түрлсрінің арткы жагы сүйірлсніп кслсді дс, онда көбінссс орта сызык бойымсн орналаскан кішірск кслген жал нсмссс киль жатады. Ал баска түрлсріндс дснснің арткы бөлімі догал нсмссс дөңгслсктсніп кслсді, онда, дат аяк үстіндс орналаскан, күйрык шүңкыры болады.

Аяктың кызмстін дснснің астыңгы бауыр жагындагы бөлімі аткарады. Оны бас псн түлгадан сакина тәрізді дснсні айнала орна-

93

ласқан терең айғыз бөліп түрады. Аяктың астыңғы жағы (табаны) тсгіс болады нсмесе бойлык 2 айгызбсн 3 тілімгс болінсді. Бүлшык еттер жиырылып жәнс созылып түруы аркасында үлу субстрат бой- ымсн табанын көтермсй сырғанайды. Шырышты үлу козғалған ксздс денесін козғау үшін ауыздың астыңғы жағында болатын аяк бсзінсн үздіксіз шырыш бөліп шыгарады. Осыған байланысты шырышты үлу козғалып сырғанаған ксздс артында субстратта шырыштың тез кс- буінсн пайда болатын күмістсй жылтырайтын жол калдырады. Шы­рышты аяқ безінен баска дснснің әр жсріндс ксздссстін көптсгсн тсрі бсздері дс бөліп шьіғарады. Ол тсріні мсйліншс ылғалдап, үлудың дс- несін кебуден және кызып кстудсн сактайды.

Жалаңаш шырыштың ас корыту жүйссінің күрамына жүткыншак, еңеш, ортаңғы және арткы ішск кірсді. Жүткыншакка үккіш аппа- ратпсн жабдыкталған тілден баска сілексй бсздсрінің түтікшслсрі ашылады. Өңеш кейде кеңейіп жемсауға, одан соң едәуір колсмді карынмсн ұштасады. Қарынға бауырдың түтікшелсрі ашылады. Бау- ыр көмірсутектерін ыдырататын сскрстті боліп шығарады жәнс оның корытылған тамакты сіңірс алатын кабілсттідігі дс бар. Сонымсн катар бауыр қоректік заттарды кор рстіндс жинайды. Қарыннан кейін аш ішск басталады да, ол бір нсмссс бірнсшс иірім жасап, арткы ішекке ұштасады. Арткы ішск аналь тссігі аркылы мантия қуысына ашылады. Қорытылған тамактың біразы бауырда, калганы аш ішектің керегесі аркылы дснегс сіңеді.

Өкпсмсн тыныс алатын моллюскалардың баска түрлсрі сиякты жа- лаңаш шырыштарда гермофродитті организмдср, яғни аталык жәнс аналық жыныс мүшслсрінің сксуі дс бір моллюскада ксзДсссді. Бауыр калақшаларының аралығында орналаскан жыныс бсзінсн бір түтік шығады. Одан соң ол бірсуімен сперматозоидтар, скіншісімсн жүмыртка клеткалары отстін скі тармакка болініп, жалпы бір жыныс тссігі аркылы сыртка ашылады.

ЖАЛАҢАШ ШЫРЫШТАРДЫҢ КЛАССИФИКАЦИЯМ!

Біздің елдс әсімдіктерге зиян келтірстін жалаңаш шырыштар мсн ұлулар сабақша козді үлулар отрядының (Stylommatophora) лимацид, арионид және гслицид деп аталатын 3 түкымдасына жатады. Ал- дыңғы 2 тұкымдастың окілдсрін жалаңаш шырыш, ал үшінші тұкымдастың өкілдерін үлу деп атайды.

Лимацид түқымдасы — Limacidae. Бүл түкымдастың окілдсрініц денесі ұзын да сымбатты болады, кұйрык шүңкыры орналаскан дрткы жағы сүйірленгсн. Тыныс тегісі мантиянын оң жак жисгінің арткы ё^ліміндс жатады. Рудимснтті кауашак пластинка түріндс мантия ішінде сақталған. Табаны айкын көрінстін үш тілімнсн түрады. Жагы қырсыз, жиегінің орта боліміндс пішіні доғал үшбүрыш тәрізді томпсшік болады (14, в-сурет).

Бұл тұкымдастың күрамына кірстін түрлсрдсн ауыл шаруашылык дакылдарына зиян келтірстіндсрі: далалык, нсмесс сгіс шырышы 94

V

14. сурет. Жалацаш иіырыш (М. М. Лихарев бойынша):

л-жалацаш шырыштың дснесінің жалпы көрінісі: 1-мантия; 2-киль; 3-аяқтың табаны; 4-тыныс тегісі; 5-томснгі қармалагыш; 6- жогарғы қармалагыш; б-комкермелі шырыш- тың жағы; в-дала шырышының жагы.

(Agriolimax agrcstis L.), торлы шырыш (A. reticulalus Mull.), спті шы- рыш (A. laevis Mull.), үлкен шырыш (Limax maximus L.) жәнс басқалары.

Арионид түқымдасы — Arionidae. Бұл түкымдастың өкілдсрінің дснссі білік тәріздес жұмыр, дснссін созған ксздс үзындығы 20-70 мм дейін жетеді. Аяқтарының дәл үстіндс күйрык шүнкыры болады. Ты­ныс тссігі мантияның оң жақ жисгінің алдыңғы бөліміндс орналаскан рудимснтті қауашақ болмайды. табаны шскаралары анык көрінетін 3 тілімнен түрады. Жақтары қырлы смсс. Бүл түқымдастың өкілдсрінсн ауыл шаруашылық дақылдарына көмксрмслі жалаңаш шырыш (Агіоп circumscriptus John), коңыр арион (A. subfuscus Drap.), бак арионы (A. hortensis Fer.) және басқалары жатады.

Гелицид түқымдасы — Helicidae. Бүл түқымдасқа дснссін созғанда үзындығы 60-80 мм жстстін ірі үлулар жатады. Ұлудың арқа жагында бала ойыншығы тәрізді биіктігі 50 мм, тссігінің диа­метр! 45 мм жететін спираль түріндс бүралған ірі қауашақ орнала- сады. Мантия қуысына апаратын тыныс тесігі қауашақ тссігінің шетінде оң жақта болады. Қолайсыз жагдайга душар болған кездс ұлу басын және аяғын қауашақ ішіне жиырып алады да оның тссігін шырышпен жабады. Қыс кезіндс қауашак. тссігі сыртынан известь пен мантияның жиегінен бөлінстін заттардан түратын қақпақшамсн, ал ішкі жағынан қатайган шырыштан түратын скінші қақпақшамсн жабылады.

Бұл тұқымдастың өкілдсрінен ауыл шаруашылык дакылдарына зи­ян келтірендердің ішіндегі ең көрнсктілері жүзім үлуы (Helix pomalia L.) мен бақ үлуы (Сераеа hortensis Mull.).

95

VI - ТАРАУ. АУЫЛ ШАРУ ALU ЫЛЫҚ ДАҚЫЛДАРЫ ЗИЯНКЕСТЕРІНІҢ ЭКОЛОГИЯСЫ

ЭКОЛОГИЯНЫҢ НЕГІЗДЕРІ

Экология жскс организмдсрдін жәнс солардын топтарының өздсрін қоршаган ортамсн қатынастарын зсрттсйді (грек тілінде ойкос-мсксн, орын, ал логос-ілім, гылым). Өсімдік корғау тұргысынан қарагаида экологияның сң нсгізгі проблемаларынмң бірі-зиянды организмдсрдің сан мөлшсрін зсрттеу жәнс ауылшпруашылык дакмлдары зиянкс- стерінің жскслснгсн түрлсрінің жаппай өсіп-өніп көбсйіп кстуінің сс- бептсрін аныктагі талдау жасау.

Организмдсрдің сан мөлшсрі сң алдымсн, түрдің өсімталдыгы мсн тіршілігін сактап қалу кабілсттілігіне байланысты. Насекомдардың есімталдыгы өтс жогары. Мысалы, а стык түкымдас өсімдіктсрдің ба- сты зиянксстсрінің, бірі-астық бітссі маусым ішіндс 16 рст үрпак (ге­нерация) бсріп, өсіп-өнсді, ал әрбір гснерацияда 60 үрпактан болады. Сонда теория бойынша партсногснстикалык бір үргашы бітснің үрпактарының саны маусым аягында 60 шамасына жстпскші. Егер әрбір бітснің үзындыгы 5 мм дсп алып, оларды ойша біркатар саппсн койсак, онда пайда болатын тізбек жср шарын экватор бойымен 7,5 млн рст айналып өтксн болар сді.

Шындыгында мүндай дәрсжсдс көбсю болмайды, бітс өзініц кобею шегінің мүмкіндігі, ягни биотикалык потснциалын толыгымсн жүзсге асыра алмайды. Бітснің жскслсгсн түрлсрінің көпшілігі ортаның колайсыз факторларыныц әсерінсн өліп калады, сонымсн катар үрғашы бітс әркашанда 60 личинкадан бсрс дс алмайды. Осы айтылгандарга байланысты орган измдсрдің өсімталдыгы мсн тіршілігін сактап калу кабілсттілігіне орта факторларының тигізстін әсерін зсрттсп білу, демек насскомдардыц сан мөлшсрініц динамика- сына тигізстін әсерін аныктау колданбалы экологиялык зсрттсулсрдің басты міндсттсрінің бірі болып саналады. Орган измдсрдіц сан молшсрінің табигатта өзгсріп түру зандылыктарын білу біріншідсн, сол өзгсрістсрді алдын ала болжауга мүмкіндік тугызса, скіншідсн, ол зиянды организмдсрдің өсіп-өнуінс колайсыз жагдай тугызудың жолдарын іздсстіругс мүмкіндік бсрсді.

Организмдсрдің өзара күрдслі карым-катынастарын дүрыс түсіну үшін экологиялык зерттеу жүмыстары мына төмсндсгідей 3 түрлі дәрсжсдс жүргізілсді: 1 — түрдің жскс мүшслсрінің (особьтарының) экологиясын зсрттсу, 2 — популяцияның (бслгілі бір учасксні мсксн- 96

дейтін особьтар жиынтығының) экологиясын зсрттсу, 3 — организм топтарының нсмссс биоцсноздардың, ягни азды-көпті біркслкі тіршілік жагдайларымсн сипатталатын бір учаскені мсксндсйтін бар- лык, организмдсрдің экологиясын зсрттсу. Біріншісін — аутэкология, скіншісін — популяциялық экология, үшіншісін — биоценология ДСП атайды.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАР СИПАТТАМАСЫ

Алуан түрлі экологиялық факторларды әдсттс абиотикалық, биоти- калык жәнс антропикалық факторлар дсп аталатын 3 топка бөледі: 1 — абиотикалык нсмссс анорганикалык факторлар. Бүл топка кли­мат (тсмпсратураның, ылғалдылыктыц, жарыктың жәнс баска ауа райы күбылыстарының әссрі) жәнс топырак нсмссс эдафикалык (то- пырактың мсханикалык кұрамы, оныц тсмпсратурасы, ылгалдылыгы жәнс баска жағдайлары) факторлар жатады. 2 — биотикалык нсмссс органикалык факторлар. Бұл топка кебінссе корсктік заттарды пай- далану нсгізіндс туатын әр түрлі тірі организмдсрдің өзара карым- катынастарының ерекшсліктері жатады; 3 — антроипкалык нсмссс антропогендік факторларға адам әрскстінс байланысты туатын фак­торлар тобы жатады.

АБИОТИКАЛЫҚ ФАКТОРЛАР

Зиянды организмдсрдің көпшілігі дснссінің тсмпсратурасы тұраксыз болатын жануарлар тобына жатады. Олардың активті түрдс тіршілік стуі әр түрдің тск өзіне ғана тән белгілі бір температура ди­апазоны аралығында ғана мүмкін. Қоршаган орта тсмпсратурасы сол шекаралык тсмпсратурадан томен нсмссс жоғары болса, онда орга- низмнің дснссі тоңазып нсмссс ысып кстсді дс тіршілік әрскстін тс- жсйді. Түрдің дамуына мүмкіндік туатын температура аралыгының жогаргы және төменгі шекараларын даму табалдырыктары, ал шск- тсрдің аралығындағы температура диапазонын тиімді температура дсп атайды.

Даму ксзсңін аяқтау үшін әрбір организмгс бслгілі бір мөлшсрдс жылу энсргиясы, яғни сол түргс ғана тиісті түракты тиімді темпера­тура жинағы кажет. Мысалы, күздік көбслсктің бір үрпағыныц дамуы үшін 1000°С, алма жсмір кебелсгі үшін 725°С, ал кызылша бітссі үшін 120°С тиімді температура жинагы ксрск.

Тиімді температура жинағын мынадай формула аркылы аныктауга болады: с=(т — <)", мүнда Т-накты бакыланған температура, I- төмснгі даму табалдырыгы, п-даму үзактыгы (тәулік саны). Даму та- балдырыгы мен температура жинагы бслгілі болса, онда түракты температура жағдайында организмнің (түрдің) даму үзактығын /і = _^ формуласы аркылы аныктайды. Мысалы, капуста күйссінің

дамуы үшін (темснгі даму табалдырығы 14“С, температура жинагы 180° С) 20° С түрақты температурада 30 күн кажет: ₂₀ _ = зо. Да-

4 - 816 ⁹⁷

му табалдырығы жэнс тиімді температура жинағы арқылы поливоль- тинді түрлердің бір маусым ішінде канша генерация бсрстінін білугс және жеке даму фазаларының шыгу мсрзімдсрін сссптсп шығаруға болады.

Бірақ көпшілік жағдайда тиімді температура жинағын пайдалану тәсілімен ссептеу нақтылы көрсеткіштсрден сдәуір ауытқи берсді. Мүндай ауытқулар ылғалдылықтың нсмссс қорсктік заттардың жетіспеуі салдарынан даму ұзақтығының қысқаруынан болады. Соны­мен қатар күндізгі температура ете жоғары болған ксзсндсрдс орга- низмнің тіршілік әрскеті тежеліп жазғы диапаузаға кстеді дс, үрпақтарының саны ксмиді. Бір түргс жататын, бірақ арсалдың әр түрлі бөліктерін мскендейтін организмдсрдіц даму табалдырығы мсн температура жинағының керсеткіштеріндс өзгсшслік байқалады. Со- ндықтан тиімді тсмператураларды пайдалану тәсілі бойынша сссптс- удс осы жағдайлардың бәрін еске алу керск.

Организмдердің тіршілігі үшін тсмпсратураның әссрі өтс күшті, әсіресе ол ауа райы едәуір салқындаған ксздс байқалады. Суыққа төзімділік кептеген факторларға байланысты. Ауа райы жылы жср- лерді мскендейтін, мысалы хилокорус жәнс криптолсмус дсйтін қоңыздар температура нольден аздап темсндссс кырыла бастайды, ал жеті нүктелі кокцинсллид қоңызы қара топыракты смсс, орталық аудандарда қатты аяздардың әсерінс дс төзс алады. Өсімдіктің жапы- рағында, сабағында ашық түрде кыстайтын насекомдар (бітслср мсн өсімдік кенелерінің жүмыртқалары, алма күйссінің жүлдызқүрты), қар астында топырақта қыстайтын насскомдарға (колорад қоңызы, ксміргіш көбелектсрдің жұлдызқүрты) қарағанда төменгі тсмпсрату- раға төзімді келеді.

Суыққа төзімді болу үшін организмнің физиологиялык даярлығы (әсіресс қысқы диапауза ксзінде) өтс маңызды роль атқарады. Мыса­лы, қысқы диапауза күйінде жатқан шаңқан көбслсгінің жұлдызқүрттарының тіршілігін сактап қалу үзақтығы 1-2 күн, қоректенгсн жүлдызқүрттардікіне қарағанда — 15° тсмпсратурада 30 есе, ал — 10°-та 48 есе жоғары болады. Көптсгсн зсрттеулсрдің кврсетуі бойынша организмнің диапаузаға даярлығы мынадай процс- стерден түрады: дснедегі бос суды гидрофильді коллоидтармен байла- ныстыру, көмірсутсктері және май түріндс қор жинау (әсірссе глицерин тәрізді), зат алмасу процесін тсжсу және басқалар.

Орта ылғалдылығы. Жануарлардың баска топтарымсн салы- стырғанда насекомдар мен кенелердің дснссі сдәуір үсак болғандықтан, қарқынды түрде буланып тез күрғайды. Сондыктан олар қоршаған ортаның ылғалдылығына өтс тәуслді болады. Су ал­масу процесін реттсп түру үшін олардың денссі біркатар коргану тстіктерімен жабдықталған. Мысалы, жер үстіндс ашық ауада тіршілік етстін насскомдардың кутикуласы едәуір калың (қоцыздар- да) болады, немесс қосымша балауызданады (бітелер мсн кокцидтср- де), ал олардың қуыршақтары өрмек пілләсінс оранады. Қорсктснгсн 98

кездс насекомдар ішегінің артқы бөліміндсгі шала қорытылган тамақ қалдықтарын copy арқылы су қорын толықтырады, ал қысқы тыныш- тық күйде жатқанда көмірсутектері мсн майдың тотықтануынан пай­да болатын метаболдық суды пайдаланады. Топырақты мсксндсйтін насекомдар оның жоғарғы қабаты қүрғаған кездс төмснгі дымқыл қабатына қарай көшеді.

Басқа насекомдардың денесінің селін сорып қоректснстін насском- дар мсн кенелерде алдыңғы ішектегі артық суды ортаңғы ішсккс жібермсй тікелсй артқы ішекке өткізстін сүзгіш камсралар болады.

Қоршаған ортаның ылғалдылығына коятын талаптың дәрсжссіне і қарай организмдерді гигрофильді, мсзофильді жәнс кссрофильді дсп ! үш топқа бөлсді. Гигрофильді түрлергс жалаңаш шырыш, сабақ көбс- ^; легі, маса, сона, өсімдік қоректі нематодтар сияқты ылғалы мол жер- лерді талғайтын организмдер, мезофильділсргс күздік жэнс шалғын көбелсктері сияқты орташа ылғалдылыкты ұнататындар, ал кссро- фильділерге шөл шегірткесі, қара дснслі коңыздар сияқты шөлсйтті және шөлді мскендерді ұнататын организмдер жатады. Бірак мүндай етіп бөлу белгілі бір дәрежеде салыстырмалы сипатта болады, ссбсбі табиғатта ылғалдылықтың әсерін көпшілік жағдайларда экологиялық факторлардың басқаларынан бөліп қарауға болмайды, әсірссс темпе­ратура мен қоректік заттардан бөлугс болмайды.

ЬІлғалдылық пен қоректік зат бірігіп қалай эсер етстінін қойма зиянкестерінің тіршілік әрекетінен керугс болады. Мысалы, қойма бізтүмсығы ылғалдылығы 20% аспайтын дәнмсн қорсктснсді, ал оның і қарқынды түрде өсіп-өніп көбсю ылғалдығы 14-16% дәнмсн қоректенгендс байқалады. Дәннің ылғалдығы 12%-кс дейін төмсндссс оның дамуы кілт баяулайды да, 11%-тс өлсді. .ЬІлгалдылыгы темсн дәнмен қойма кснелері дс қоректснс алмайды.

Насекомдардың тіршілік әрекстінс әсірссе температура мен ылғалдылықтың бірігіп тигізетін әсері өтс күшті. Мысалы, тәжірибсде күздік көбелектің ең жоғарғы өсімталдылығы (бір үрғашы көбслеккс 840 жүмыртқадан келетін) температура 20°С жәнс салыстырмалы ылғалдылық 85% байқалған. Температура 30°С-қа дсйін көтсрілгсндс оның өсімталдығы 377 жүмыртқаға дсйін төмсндсгсн. Ал осы тсмпс- ратурада бірақ ылғалдылық 95%-кс дейін көтерілгсндс көбслсктің салған жұмыртқаларының саны 30 аспаған.

Организмдердің даму үзақтығы мсн тіршілігін сақтау қабілсттілігі де қоршаған орта температурасы мсн ылғалдылығының қосыла тигізетін әсеріне тәуслді. Табиғи жағдайда насскомдарға температура мсн жауын-шашынның қосылған әссрінс баға бсру үшін сол көрсеткіштердің климограмма жәнс биоклимограмма түріндегі графи- калық талдау тәсілі қолданылады. Климограмманы жасау үшін орди­нат осіне температураның орташа айлық көрссткіштсрі, абцисс осінс жауын-шашынның мөлшері қондырылады. Одан соң сол көрсеткіштердің ай сайынғы қиылысу нүктелерін сызықтармсн қосады.

99

а жауын-шашын мөлшер/, мм

15. сурет. Жоныиік.а бітгүмсыіы тіршілік ететін әртүрл» аудандлр үшііі клнмоіряммлллр (Іі. Іі. Яхомюк бойынша): а-Бухара кдласы (дамудың қолайлы жағданлары); б-Марссль'клласы (дамудың цодайсмл ждгдтілары).

Белгілі бір түрдің арсалының әр түрлі скі бөлімі үшін температура мен жауь.н-шашын жинағының көпжылдык, орташа керссткіштсрі нсгізіндс жасалған климограммаларды салыстыра отырып сол түрдің экологиялық стандартына азды-көпті сәйкес кслстін жагдайлар тура- лы пікір айтуға болады. Мысалы, В. В. Яхонтовтың (1964) бақылауы бойынша беде бізтұмсығы фитономус Бухара қаласының төнірсгіндс жыл сайын өте көп болып қаулап өсіп-өнсді. Ол Марсель (Франция) кдласы теңірсгінде кездсссді, бірак, онда оның сан мөлшері кеп бол­майды. Температура мен жауын-шашын көрссткіштсрінің шскарасы пунктирмен көрсстіп жасаған климограмманы Марсель қаласы үшін жасаған климограммаға қондырғанда көрссткіштердің арасындағы айырмашылық өте айқын байқалады (15-сурст). Климограмманың оңға қарай созылып кетуі фитономустың өсіп-өну кезіндс Франция- ның оңтүстігіндс жауын-шашын мөлшсрінің кеп болуын дәлслдсйді. Бұл жағдай зиянкестің сан мөлшершің көбсюінс ксдсргі кслтірсді.

Жыл сайынғы айлық температуралар мсн айлык жауын-шашын жинағының орта мөлшерін пайдалана отырып, бслгілі бір мсксн үшін қатарынан бірнеше жылға климограмма жасауға болады. Бақылаудағы насеком жаппай қаулап көбсйген жәнс оның сан мөлшерінің кілт төмендеген жылдардағы климограммаларды салысты­ра отырып, оның дамуы үшін температура мсн ылгалдылықтың біріккен жсрінің қолайлы жәнс қолайсыз жақтарын анықтауға бола­ды.

Биоклимограмманы қүруда жылдың әрбір жеке айлары үшін тем­пература мсн жауын-шашын көрссткіштерінің киылу нүктслерін кәдімгі түтас сызықпсн емес, насскомның арбір жеке фазасы үшін қабылданған тиісті шартты белгілсрмсн косады. Мысалы, пунктир 1йо

о жауын- шашын молиіері, мм

сызықшамсн личинканың, тұтас сызыкпсн срссск насскомның, нүктс- мсн жұмыртқа фазасының даму ксздсріндсгі көрссткіштсрді қосады. Сондыктан биоклимограмма температура мсн ылғалдылыктың тск насскомның жалпы дамуына ғана смсс, сонымсн катар оның жскс фазаларының дамуына да эсер стстіні туралы түсінік бсреді.

Жарық. Қүрлықта тіршілік стстін омыртқасыз жануарларга жа- рыктың тигізетін эссрі алуан түрлі. Тура жэнс шашыраңкы күн сэулссі насекомдар мсн кенелсрдің дснс тсмпсратурасы мсн қимыл әрскетінің өзгсріп түруына эсер етсді. Әр түрлі организмдсрдің ак- тивті эрскеті тэуліктің жарық жэнс караңғы ксзсңдсріндс эр түрлі дэрсжсдс өзгеріп тұрады. Осыған сэйксс насскомдарды күндізгі, ксшкі жэнс түнгі насекомдар дсп 3 топка бөлсді. Мысалы, күндізгі көбслск- тср (ақ кобелектер, нимфалидтср, жслксн канаттылар) тск күндіз ғана үшады, қорсктснсді, жұмырткалайды, ал коңыр көбслсктср түқымдасының өкілдсрі тек түндс гана активті болады. Сондыктан оларды түн көбслсктсрі дсп атайды. Ксшкі сағаттарда ғана (ымырт түсксн ксзде) активті болатын насскомдарға бражник түкымдасына жататын кобелектер, зауза қоңыздары жэнс т. б. жатады.

Насекомдар эр түрлі спектор қүрамын жаксы ссзсді. Әсірссс кыска толкынды (соның ішінде ультракүлгін сэулслсрді) спсктор бөлігін өтс жаксы кабылдайды. Көптегсн насекомдар ультракүлгін сэулслердің нэтижслі көзі болып саналатын сынап шамдары жарығына жаксы үшады. Олардың жарығы зиянды насскомдардың біркатарын (соның ішінде жемір көбелсгін) жаксы тартады да, керісіншс тор канаттылар, кокцинсллидтер сиякты пайдалы насскомдарды онша қызықтырмайды. Жарықта жаксы үшатын насскомдардың сдэуір бөлімі жыныс мүшслсрі пісіп жетілмсгсн күйде болады. Осыган бай­ланысты жарық қақпандары тек насскомдардың сан мөлшсрін ссспкс алу жэнс олардың ішіндегі зиянды түрлсрінің шығатын мсрзімдсрін білу ғана емес, сонымсн қатар солардың арасындағы зиянкестсрмсн күресу шараларын іздсстіру үшін дс пайдаланылады.

Насекомдар мсн кснслердің тіршілік циклін рсттсудс күндіз бен түннің, яғни фотопсриодтың үзақтығына байланысты туатын рсакци- яның маңызы зор. ¥зақ фотопсриодта организмнің біркатар үрпақтарының дамуы үздіксіз жүрсді. Ал фотопсриодтың ұзактығы сол түрге тэн аумалы табалдырыктан төмендсгсн ксздс даму тсжслсді де, насском қысқа диапауза күйінс көшеді. Дамудың мүндай түрі поливольтинді насскомдардың көпшілігінс тэн болады да «үзак күндік даму» типі деп аталады. Бұл жағдайда кыска фотопсриод осы мсксн үшін қолайсыз күз маусымының жакындап кслс жаткандығы туралы дэл космос сигналы болып саналады да, организмгс күні бүрын кыска қажстті физиологиялық даярлық жасауға мүмкіндік туғызады.

«¥зақ күндік даму» типінен баска «кыска күндік даму» да бслгілі (түт көбслегі, қызыл күйрықты көбслск, үшбүрышты түн көбслсгі жэнс баскалары). Мүндайда үздіксіз даму тек кыска күн

101

жағдайында ғана байқалады, ал үзак күн жағдайында насскомнын өсуі кілт баяулайды немесе диапауза басталады.

Топырақ, немесе эдафикалық факторлар. Насскомдардың, ксне- лсрдің, нематодтардың жәнс басқа ор.ганизмдердің көптсген түрлсрі өмір бойы топырақты мекендеп, сонда қоректсніп өсіп-өнеді. Ксйбір түрлері топырақпен уақытша (мысалы, қуыршактану, жұмьірткдлау кездерінде) байланысты болады. Ал топырақ тіршілік орталарыньін ішінде су мен ауа (атмосфера) арасынан орын алады жәнс оның тск өзіне ғана тән ерекшсліктері болады. Сондықтан топырак факторлары да организмдердің сан мөлшерінің динамикасында мацызды роль аткарады.

Топырақ фаунасының маңызы өтс зор. Онда кездссетін омыртқасыз жануарлар органикалық заттарды минсралдау процссінс катысады. Топырақта ауыл шаруашылык. өсімдіктерінің зиянке- стерімен қоректенетін жыртқыш жәнс паразиттік тіршілік ететін ор- ганизмдерде көп кездеседі. Сондьіктан біздің слдс топырак фаунасының пайдалы әрекеттерін күшсйту жолдары жстс зсрттелуде (мысалы, топырақтың құнарлылығын арттыру үшін жәнс омыртқасыздардың кейбір түрлерін топырак диагностикасы үшін пай- далану). Сонымен қатар топырақта ауыл шаруашылык. дакылдарына едәуір зиян келтіретін шыртылдақ қоңыздар мен заузалардьіц личин­калары, қызылша және картоп нематодалары сиякты зиянксстср дс дс тіршілік етеді. Осыған байланысты зиянды организмдсрмен күрс- судің тиімділігін көтеру үшін олардың өсіп-өнуінс топырак факторла- рының қандай әсері бар екснін білудің маңызы өте зор.

Топырақ фаунасының сан мөлшсрінің динамикасына етс күшті эсер ететін факторларға жататындар: топырақтың мсханикалык күра- мы, оның температурасы мен ылғалдылығы, ауа өткізгіштігі (аэра­ция), pH мөлшері мен топырақ ерітіндісіндсгі тұздардың кон- цснтрациясы жәнс топырақтағы органикалык заттардың мөлшсрі.

Топырақтың қүрамы мен қүрылымы. Топырактың негізгі физика- лык қасиеттері — температурасы, ылғалдылығы, ауа өткізгіштігі оның механикалық күрамы мен қүрылымына жәнс тығыздығына бай­ланысты болады. Сонымен қатар топырақтың күрамы жануарлардың жекелеген түрлерінің талғау қабілеттілігіне тікелсй эсер етуі мүмкін. Мысалы, зауза қоңыздарының (мәрмәрлі зауза, жэнс тағы баскалар) личинкалары жеңіл жэне қүмдак топырақта өтс катты зиян келтіреді, ал жүзім филлоксерасы ондай топыракта тіршілік стс ал- майды. Кравчик, июнь заузасы, марокка шсгірткесі тьіғыздалған тың және тыңайған жерді мекендеуді көбірск үнатады. Ал барылдак қоңыздардың тіршілігі үшін ең қолайлысы жыртылған бос топыракты учаске.

Температура. Насекомдардың тәулік ішіндегі жәнс тікс миграци- ялары әдетте топырақтың температурасына байланысты. Ал .топырак үстінің температурасы тәулік бойында едәуір қүбылмалы болса, онын тсреңірек қабаттарында (15-20 см) ондай күбылу аз байкалады. Мьі-

102