Поливольтинді түрлер (полис-көп, вольто-шснбср) бір жылдың ішіндс бірнеше генерация беріп үлгсреді. Бүл топка жылына 10-15 генерация бсрстін бітелер, 2-5 генерация бсретін гессендік шыбындар жәнс шведтік шыбындар, 2-3 генерация беретін жоңышқа қандаласы және тағы басқалар жатады.

V Моновольтинді түрлер (монос-бір) жылына тек бір гана генерация береді. Оларга шсгіртке, бүргс қоңыздар, бізтұмсық қоңыздар, бақашық қандалалар және т. Б. Жатады.

Көпжылдық генерациялы түрлсрдің бір гснсрациясының дамуы үшін бір жыл жсткіліксіз. Бұл топка 2 жылда бір генерация бсрстін астык қоңыздары, дамуы 3-5 жылга созылатын шыртылдақ қоңыздар, заузалар т. б. жатады.

Сөйтіп, насскомның жалпы тіршілік сту ұзақтығы оның жылдык даму цикліне тура келуі тек моновольтинді түрлсрде ғана байқалады. Поливольтинді түрлердің тіршілік циклі бір жылдан қысқа, ал көпжылдық генерациялы насекомдардікі бір жылдан ұзак, әуелі бірнеше жылга созылады. Әр түрдің тек өзінс ғана тән жылдық циклі болады. Сондықтан насекомдардың жалпы тіршілік циклі мсн жыл­дык даму циклін білудің маңызы өтс зор. Әсірссе зиянксстсргс карсы күрес шараларын ұйымдастыру үшін өтс қажет.

Бітелердің жылдық даму циклінің ерекшеліктері. Бітелердіц жыл­дык даму циклі өте күрделі болады. Ол айқын білінетін полиморфиз- мгс, яғни партсногснетикалык үрпак пен гамогенетикалык үрпактыц және тірі туу мен жүмыртка салудың ксзектссуіне, сонымсн катар көптсген түрлерінің қоректік өсімдіктерін алмастыруына, осыган бай- ланысты миграция жасауына байланысты болады.

Қорсктік өсімдіктерімен карым-катынасына байланысты бітелер бір үйлік, әр үйлік, анолоциклді (толык циклсіз) болып 3 топка бөлінеді. Бір үйлік, немесе миграция жасамайтын бітслср өзара туыстас бір немесе бірнеше өсімдіктерді мексндейді. Соларда кыстап шығады. Ке- лесі жылы көктемнен бастап солармсн коректеніп өсіп-өнеді. Ал әр үйлі немесе миграция жасайтын бітелер алғаш ие-өсімдіктерде (көбінесе ағаш, бұталарда) кыстап, көктемдс екінші өсімдіктсрге көбінесе шеп тектес өсімдіктсргс коныс аударады да,жаздык маусым- ның аяқ кезінде кайтадан алгашкы ис-өсімдікке көшеді. Кейбір се- бептермен миграция жасайтын түрлердіц алгашкы ие-өсімдігі болмай калса, онда олар екінші реттік ие-өсімдікте тек партеногенетикалық жолмсн ғана көбейе береді. Ондай түрлер толык циклсіз (аноло- циклді) болып қалыптасады. Себсбі бірінші ие-есімдікте өтетін гамо­генетикалык көбею қатардан іііыгып қалады.

Бір үйлі бітелердің, әсіресе алманың жасыл бітесінің жылдык даму циклі мынадай түрде калыптасады. Ұрыктанған жүмырткалар алма, алмұрт, шетен және баска раушан гүлділер тұкымдасына жататын ағаш-бүта өсімдіктерінде кыстайды. Кектсмдс ол жұмыртқалардан канатсыз «негіз қалаушы» (основательницы) дсп аталатын үргашы бітелер шыгады да олардың әркайсысы 40-шакты личинкадан туады.

45

Екінші жәнс одан ксйінгі ұрпақтардың да ұрғашылары қанатсыз бо­лады да, партеногенетикалық жолмен тірі личинкаларды туады. Үшінші және одан ксйінгі үрпақтардың арасынан қанатсыздармсн қатар қоныс аударушылар (рассслительницы) деп аталатын канатты ұрғашы бітелср пайда болады. Олар сң жақын орналасқан қоректік өсімдіктергс (алма, алмұрт және т. б.) үшып барып, сонда тірі туу жолымен көбейіп, бітслсрдің жаңа колонияларын құрады. Күзде ли- чинкалардан «жынысты» (полоноски) үргашы бітелср пайда болады. Олардан туған личинкалар қанатсыз үрғашы, қанатты жэнс қанатсыз сркек бітелсрге айналады. Шағылысқаннан кейін үрғашы бітелер қоректік өсімдіктсрінің, мысалы алма ағашының бүтағында қыстап шығатын жүмыртқалар салады.

Әр үйлі бітелердің, мысалы тсмскі нсмссе шабдал бітссінің дамуы күрделірек болады. Ұрықтанған жұмыртқалар алғашқы ие- өсімдіктердіц, яғни шабдал мсн алхорының ксйбір түрлерінщ бұтағында қыстайды. Көктемдс сол жүмыртқалардан нсгіз салушы қанатсыз ұрғашы бітелер, одан соң партеногенетикалық скі ұрпақ шығады. Сонда екінші ұрпақта қанатты біте аздап қана ксздеседі де шабдалдың жапырағымен қоректснуін соза береді, ал үшінші үрпакта олардың барлығы қанатты бітслсрге айналады. Қанатты бітслср жаз- дың бас ксзіндс шабдалыдан кстсді де корсктік өсімдіктерінің шөп тсктес түрлеріне (картоп, томат, қант қызылшасы жәнс тағы басқалар) көшеді. Ол өсімдіктерде қанатсыз партеногснстикалық үрғашы бітслсрдің бірнешс (кейде 16 дсйін) үрпағы өсіп-өніп жетілсді. Жазғы маусымның аяк, кезінде шөп тсктес ис-өсімдіктердс канаты бар жынысты үрғашы бітелер пайда болады да шабдалыға үшып барып, сркек жәнс үргашы бітелсрді туады. Даму циклі шагылысумсн, одан сок үрықтанган жүмыртқа салумсн аяқталады.

Анолоциклді көбейстін насекомдарға алманың қанды бітссі мысал болады. Оның личинкалары алма ағашының тамыры мсн діңіндс қыстап шығады. Көктсмдс олар ағаштың бүтақ орналасқан жоғары жағына көтсріліп, партсногснстикалық үргашы бітслсргс айналады. Олар өте өсімтал-жылына кептсгсн генерация бсріп көбсйсді. Мыса­лы, Қырымда 17 гснерацияға дсйін бсрсді. Күздс бітслердің колони- ясында үргашыларымсн қатар срксктсрі дс болады. Шағылысудан кейін үрғашы бітелердің әрқайсысы бір ғана жүмыртка салады. Бірақ, көктемде одан шыққан личинка алма ағаиіында қорсктснс алмай өліп қалады. Алманыц қанды бітссінің отаны — Солтүстік Америка, онда ол кәдімгі миграция жасаушы түр болып саналады. Оның жүмыртқалары америкалық шсгіршін агашында қыстайды. Көктсмдс сол ағашта партеногенетикалык. жолмсн көбсйіп 2-3 үрпак бсрсді дс одан кейін алма ағашына көшсді.

Диапауза. Насекомның жылдык. циклінің ішіндс организмніц бсл- сенді әрскст жасауына мүмкіндік болмайтын нсмссс оның қажсті жоқ үзаққа созылатын маусымдык, кезеңдср ксздсссді. Ауа ылгалдылыгы ете қүбылмалы троп и калы к жәнс субтропикалық аудандарды мсксн- 46

дсйтін түрлср үшін ондай ксзсң құрғақ маусым, ал солтүстік жәнс октүстік жарты шарды, ягни қоңыржай климатты зоналарды мсксн- дсйтін түрлср үшін қыс айлары болып саналады. Осындай колайсыз ксзеңдерде организм өзінің жинаған кор затын үнсмдсп жүмсау үшін өсу жэне даму процсстсрін кснсттсн баяулатуга мәжбүр болады. На- сскомдардың және басқа омыртқасыз жануарлардың осындай тсрсң физиологиялық тыныштық қалпында болуын диапауза деп атайды.

Диапауза тек қолайсыз кезсңнен өтуді камтамасыз етстін тіршілік циклінің пассивті элементі гана болып саналмайды. Сонымсн қатар ол белгілі бір зонада түрдің жылдык циклінің түрактылыгын жәнс өсімдік қорскті насекомның фснологиясының қоректік өсімдіктін фс- нологиясымен және жергілікті климат жағдайымен сәйксс кслуін қамтамасыз етеді. Мысалы, алма гүл жсмірінің личинкасы алма мсн алмүрттың гүл түйініндс қорсктснсді дс сонда куыршакка айналады, ал ересек коңыз жеміс түйіндсрінің артыгы төгілгсн ксздс шыгады. Егер осы кезде ол өзінің дамуын соза берсе, яғни жұмыртка салып, одан личинка шыкса, онда личинка кажетті корск затын (гүл түйнсгінің аталыгы мен аналығын) таба алмай өлгсн болар сді. Со- ндықтан куыршактан шыккан коңыз алма агашының жапырағымсн коректенеді де, көп үзамай диапаузаға кстеді. Сөйтіп, үрғашы коңыздар жүмыртқаларын тек кслссі жылы көктсмдс ғана салады. Суыктан нсмесе ыстықтан токырау жағдайларымсн салыстарганда диапауза физиологиялык тыныштык калпының өтс терсң күйі. Мы­салы, суыктан токырау темснгі температураның тікслсй әссрінсн пайда болады да, температура көтсріліп, ауа райы жылына бас- тағанда насском токыраудан шығып бастапкы калпына кслсді. Ал ди­апауза ортаның қолайсыз жагдайы туудан бүрын басталады да лездс бітпейді. Насеком бұл күйдсн әдсттс баска факторлардың әссрінсн шығады. Мысалы, капуста ак көбелсгінің диапаузага кстксн куыршактарын алу үшін жүлдызкүрттарга кыска (күзгі) жарык ке- зеңі (фотопериод) 10-11 күндсй эсер ету ксрск. Бірак оларды диапа- узадан шығару үшін, яғни куыршактарды реактивизациялау үшін, үзын күн жағдайында жәнс дамуы үшін үйлесімді темпсратурада үстау жеткіліксіз. Оларды жасанды жолмен диапаузадан шығару үшін күзгі-кыскы-көктемгі жағдайларды имитациялау ксрск. Ол үшін куыршактарды белгілі бір уакыт төмсндсгсн жағымды темпсратурада үстайды.

Диапауза кезінде насекомдар біркатар ерекшеліктергс ис болады. Дамудың активті фазалары (личинка, имаго) диапаузага отер кезде әдетте қоректенуін токтатып, тыныштык калыпка көшсді. Ал диапа­уза жұмыртка фазасына тура кслсс, онда үрыктың дамуы тсжслсді. Ксйбір түрлердің жарыкка катысы өзгсрсді. Мысалы, диапаузага өтерде пана іздеуді жеңілдстстін жагымсыз фототаксис пайда болады. Организмде кенсттен алмасу процссі бәссңдсйді. Диапауза ксзіндс активті кезіндегісіне Караганда организмнің оттегімсн тыныстануы 3- 5 есе төмсндейді. Зат алмасудың бәссңдеуі организмнің ұзак уакыт

47

ішінде энергетикалық рссурстарының экономды жұмсалуын қамтамасыз етсді. Ксйбір түрлсрдс диапауза бірнсше айга, ксйдс 3-5 жылға созылады.

Диапаузаға кстср алдындағы насекомның физиологиялық дайын- дығы іске асады (күні бүрын қорсктснуді тежеу, денедсн зат алмасу продуктыларын жәнс артық суды шығару, майлы денеде энергетика- лык ресурстардың корын жинау жәнс тағы басқалар). Зат алмасуды кенет тежеу организмнің қолайсыз жағдайларға, яғни қыс айлары- ның төменгі темпсратурасына, ауа ьілғалдылығының төмсндсуіне, пс- стицидтердің әсеріне және басқаларға твзімділігін арттырады.

Диапаузаның бірнеше түрі бар. Көбінссе ол күз, қыс айларында болады. Оны қысқы диапауза дсп атайды. Жазғы маусым ыстық және құрғақ болатын аймақта жаздык диапауза, нсмссс эстивация байкалады. Мысалы, біздің аймактың көптеген аудандарында гсс- ссндік щыбын, 3-5 гснерацияның орнына 2 генерация бсреді. Ксйбір насекомдардың, мысалы, қыскы мүр көбелегінің жылдық даму цикліндс диапаузаның жаздык (куыршак фазасында) жәнс кыстык (жұмыртқа фазасында) түрлері бірдей кездеседі. Кейбір жағдайларда кыскы диапауза бір жылдан көп мерзімге созылады (мысалы, колорад 'коңызында ондай жағдай октын-октын байкалып түрады). Диапауза насекомның даму сатысының барлығында да болады. Мысалы, бітслер мен шсгірткелер жәнс баскаларда диапауза жүмыртка фаза­сында өтеді. Личинкалык диапауза долана көбелегінде, жұпсыз көбс- лекте, алма күйесінде байкалады. Қуыршак фазасындағы диапауза да кең таралғаң (капустаның ак көбслегінде, капустаның коңыр көбе- лсгінде, капуста және пияз шыбындарында және т. б.) Насекомның ерссек фазасында имагиналды диапауза кездеседі. Ол жыныс бсздері жстілмей тұрғанда нсмесе әуслі калыптаскан жүмыртқа клеткалары- ның, ыдырап сорылуы салдарынан пайда болады. Бүл жағдайлардың екеуінде де диапаузаға үшыраған үрғашы насскомның көбсюіне мүмкіндік болмайды. Имангиналдык диапауза бакашык қандалаларға, бізтүмсық коңыздар мен жапырак жемірлерінің көпшілігіне және баска насекомдарға тән.

Насекомдардың тіршілік цикліндс міндетті және факультативті ди­апауза болады. Міндетті немесе облигаттык диапауза моновольтиндік түрлерге тэн. Осыған байланысты насском жылына бір үрпак бсріп дамиды. Диапаузаның болуы сырткы жағдайға байланысты смсс, ол түқым қуалау нәтижесінде қалыптасады. Бүл жағдайда орта факто- рларының бакылау үлесіне тек диацаузаның аякталу кезеңі гана нс- мссе организмге белгілі бір уакыт аралығында жағымды температуралардың төменгілерімсн эсер ету аркылы пайда болатын рсактивизация ғана тиеді.

Факультативті немесе ерікті диапауза поливольтинді түрлергс тән. Вегетациялық кезсңнің жағдайлары нсмссе насекомның корсктену срскшеліктері екі немесе одан да көп генерацияның дамуына мүмкіншілік туғызса, онда моновольтиндік даму тиімсіз болады да 48

түрдің дамуына шек койылады. Мүндай жағдайларда пайда болуы мен аяқталуы сыртқы жағдайларының бакылауында болатын факуль­татив^ диапаузасы бар поливольтиндік даму қалыптасады. Насском- дардың маусымдық дамуының мүндай түрі моновольтиндік дамуға қарағанда тиімді болады да, көбеюдің ең жоғарғы мүмкіншілігін то- лык пайдалануды камтамасыз етеді. Сондықтан дамудың бұл түрі на­секомдар арасында жиі ксздсссді. Ондай түрлердің бірнеше генерациялары диапаузасыз дами алады. Қолайсыз жағдай жақындаған кездс сыртқы сигналдардың біреуінің әсерінен насеком­дар дамуын біраз өзгертіп, қолайсыз ксзеңнен аман-есен өту үшін физиологиялық дайындыққа көшеді.

Қолайсыз жағдайлардың жақындап қалғандығы туралы хабар беру қызмстін атқаратын факторларға күн үзақтығының өзгеруі, орта тсм- пературасының төмендеуі және коректік заттардың сапасының на- шарлауы жатады. Осы факторлардың ішінде өзінің түрақтылыгы жэне астрономиялық дәлдігі жағынан ең сенімдісі фотопериодтық, яғни күн үзақтыгының өзгсруі, оның өзгсруінен пайда болған реак- цияны фотопериодтық реакция дсп атайды. Факультативті диапау- заға үшырайтын насекомдар күннің ұзақтығы 14-17 сағатқа созылатын (жергілікті жердің географиялық ендігіне байланысты) жаз айларында үзіліссіз дамиды да, күн үзақтығы белгілі бір аумалы өлшемнен төмен түскен кездс кыскы диапаузаға кстеді.

Насекомдардың дамуы үшін қолайсыз болатын күзгі-қысқы жағдайлардың басталып келе жатқандығы белгісін ауа райының тсм- пературасы мен қоректік заттар сапасының өзгеруі де бсре алады. Бірақ бүл өзгерістер тек' маусымның ауысуына ғана емес, сонымен қатар ауа райының қүбылмалы жағдайларына (бүлыңғыр нсмссе жарқыраған күн), ал тамақтың сапасы өсімдіктің түр нсмссе жас (жас немесе кәрі) ерекшеліктерінс де байланысты болады. Сондыктан тамақ пен температураның әссрі әдеттс тек фотопериодтық өзгс- руімен бірге, анықтап айтқанда, жарық кезеңінің ауыспалы өлшсмінс жақындаған кездс білінеді. Бүл жағдайда ортаның темпсратурасы мен тамақтың сапасы диапаузаның дамуын тездетеді нсмссс тежсйді. Мысалы, Ленинград облысында (Осмоловский, Бондаренко, 1980) поливольтиндік насекомдар мсн кенслердің көпшілігі 17 сағаттық фо- топериодта диапаузаға кетеді. Орта температурасы 14-15 С дейін төмендегенде немссе тамақтың сапасы кснет нашарлаған кезде попу- ляцияның жарым-жартысы тәулік ішіндсгі жарық үзақтығы 17,5—18 сағатқа жеткенде диапаузаға кете бастайды. Ал температура 20-22°С- қа көтерілген кезде немссе вегетативтік өсуі тоқталмаған өсімдіктермсн (әдетте бір жылдық) коректенгендс популяцияның бірқатар белігінің диапаузаға кетуі тежслсді де, 16,5-16 сағаттық жа- рықта байқала бастайды.

Кейде егер температура жоғары болса, онда әуслі кысқа күн жағдайында да насекомдар диапаузаға көшпеуі мүмкін. Бүл окиға әсіресе бітелер мен ермекші кенелер сиякты тіршілік циклі қыска op-

49

ганизмдерге тән. Фотопериодтык 'әсерді әдеттс насекомның диапау- зага кетср алдындағы даму фазасы жақсы сезеді. Мысалы, куыршак, фазасында диапаузаға кетстін капустаның коңыр жәнс ақ көбслск- тсрінің өте сезімтал болатын фазасы-олардың жогарғы жастагы жүлдызкұрттары.

Насекомдарда фотопериодтық реакция тым жеткіліксіз жарык күшіндс дс (1-5, кейде 10 лк-ка дейін) толык байкалады. Бүл ерск- шелік насскомның сырткы ортага бейімделушілігінен туады. Себебі бұл жағдайда фотопериодтык реакция жарыктың күндізгі ксздсйсок езгеруіне (аздап бүлттану, өсімдіктердің көлсңкелсуі және т. б.) тәуелсіз' болады. Организм үшін фотопериодка ссзімталдық айдыц жарык күшінен жоғары болуы кажст. Ай толған кездс жер бстінс түсетін максималды жарык күші 0,25 лк аспайды, ал шашыраған ай жарыгы одан да аз болады да, жоғарыда көрсстілгсн ссзімталдыкта ол насскомдардың фотопериодтык реакциясына эсер стс алмайды.

Насскомдарды қысқы диапаузадан шығару үшін, яғни олардың ор- ганизмін рсактивизациялау үшін, белгілі _обір уакыт аралыгында жағымды тсмператураның төмснгісімсн (1-7 С) эсер сту ксрек. Бұл кезеңнің үзактығы түр ерекшслігінс және бір түр популяциясының зоналдық және гсографиялық ерскшеліктеріне де байланысты болады. Бслгілі бір территорияда жағымды темпсратураның күзгі-қыскы ке- зендс төмендсуі нсғұрлым ұзак болса, насекомдардың нсмссс баска организмдердің сол жерді мсксндейтін популяциясының реактивиза- циялау кезсңі дс соғүрлым үзарады. Мысалы, Н. В. Бондарснконың (1980) мәліметі бойынша Кембридж жағдайында (Англия) кызыл жеміс кенссінің қысқіл диапаузадағы жүмырткаларын рсактивизаци­ялау үшін оларды 1-7 С темпсратурада 200 күн ұстау керек болса, Ленинград облысының жағдайында 105-115 күн жеткілікті болады. Бүл ерекшеліктердің бсйімдеушілік маңызы бар сксндігі даусыз. Рс- активизация кезеңі тым қыска болса, күзгі жағымды тсмпература- лардың әсерінен диапауза уағынан бүрын аякталады да организм кыскы аяздардың әсерінен өліп калады.

Насекомдар дамуының фенологиялық календары. Ауыл шаруа- шылык дакылдарының зиянкестсрімсн ойдағыдай күрссу үшін олар- дың тек жылдық циклін гана смсс, сонымсн коса жекслсгсн фазаларының шығуы мен дамуының календарлық күндсрін жәнс сол күндердің табиғи қүбылыстардың баска түрлерімсн (өсімдіктің гүлдс- нуі, жеміс беруі, температураның түракты түрдс көтерілуі немесе төмендеуі, жауын-шашынның болуы жэнс т. б.) байланысын білу ке- рск. Жүйелі түрде жүргізілген бакылау ж^мыстары насскомдардың тіршілігіндегі жыл сайын кайталанатын нақтылы жағдайларды, яғни түрдің фенологиясын анықтауды камтамасыз етеді. Фснологиялык бақылаудың нәтижесін сң кыска жәнс көрнскі етіп жазу, графика- лык, схема түрінде тіркеу. Оны фснологиялык календарь деп атайды. Схема мына төмендегі календарлык шарбақ түріндс берілсді. Онда эр ай 3 декадаға немесе пентадаларға (бес күндіктергс) болінсді.

50

Насекомның аты және бақылау орны

Жыл

Сәу- ІР

Ma­in ыр

Ма- УС- ым

Шіл- де

Та- мыз

Қыр күй- ск

Ка­ зан

Қыс ай- лары

t

• -4

+ ~Т

0 -10

0-/з

С+)-/б

X 1 го

-^--5

Ф - 8

— -11

<ф>-1Ц

“Н~-3

' 4 -6

•-S

@-12

0-15

-18

10-сурет. Ііи^скомдардыц даму фснологиясыиың шарттм

белгілері:

1-ересск насском; 2-сгіскс ушу; 3-шағылысу; 4-жұмыртка; 5-жасы көрсетілгсн личинка; 6-личинкалардың ммграциясы; 8-піллә; 9-куыршак; 10-піллә ішіндсгі куыршак; ІІ-зиян кслтірстін ксзсң; 12-піллә ішіндсгі срссек насском; ІЗ-бесік- уя ішіндегі личинка; 14-бссік-ұя ішіндегі куыршак; І5-бесік-уя ішіндегі срссск насском; 16-орекетсіз жагдайдағы на­сском; 17-әрскетсіэ жағдайдағы личинка; 18-күресу мсрзімі.

Насекомның жекс фазаларының дамуы туралы мағлүматтар ка- лендарлық шарбақтың тиісті графаларына шартты бслгілср түріндс беріледі (10-сурет).

IV - ТАРАУ. НАСЕКОМДАРДЫҢ СИСТЕМАТИКАСЫ МЕН КЛАССИФИКАЦИЯМ!

Ғалым мамандардың кепшілігі бүкіл жер шарында казір насеком- дардың 1,5-2 млн шамасындай түрі бар дсп санайды. Осындай қисапсыз көп түрлерді түсіну үшін ең алдымсн насекомдардың ара- сындағы туыстық қатынасты анықтайды. Одан соң оларды туыстық жағынан қаншалықты жақын екендігіне қарай систематикалық кате- горияларға немесс таксондарға біріктіріп, белгілі бір жүйеге келтіреді. Бұл міндетті систематика деп аталатын биологияның бір саласы орындайды. Осыған орай систематикалық міндет-тек түрлерді анықтап жазу ғана емес, сонымен қатар оларды классификациялау, яғни әр түрлі таксондарды жануарлар дүниесіңің біртүтас табиғи жүйесіне дүрыс орналастыру.

Түр туралы түсінік. Тур систематиканың ең төменгі бөлігі, таксон- дық категориясы. Г. Я. Ъей-Биенконың (1971) анықтамасы бойынша түр дегеніміз белгілі бір географиялык, арсалды мекендейтін шағылысқан кезде ата-анасына үқсас жынысты үрпақ беретін жеке организмдердің (особьтардың) біртүтас жүйееу)

Туысы жағынан жақын ^түрлер-туысқа, туыстар-түқымдасқа, тұқымдастар-отрядқа, отрядтар-класқа жіктеліп, біріктіріледй ^Зсы аталған таксондар қатары насекомдарға қолдануға жсткілікеіз. Со- ндықтан насекомдардың жеке топтарының арасындағы туыстық қатынастардың ерекшеліктерін толық көрсету үшін қосымша бірқатар систематикалық таксондар пайдаланады. Жалпы алғанда насекомдар- дын, классификациясында таксондардың мынадай катары пайдаланы- лады: класс, класс тармағы, инфракласс, отрядтар тобы, отряд, отряд тармағы, тұқымдастар тобы, түкымдас, түқымдас тармағы, триба, ту- ыс, туыс тармағы, түр, түр тармағы.

Барлық таксондарды көрссту үшін халықаралык, латындық номен­клатура пайдаланылады. Сонда түр атауы бинарлык болады, яғни ол туыс және түр атынан қүралады. Мысалы, Pieris brascica L., капуста ак көбелегі (L. әрпі осы түрді ең бірінші жазған кісінің, яғни Лин- нейдің, қысқартылған фамилиясын көрсстеді). Pieris гарае — шалкан ак көбелегі; Pieris napi L.— тарна ак көбелегі жэне т. б. Ак көбе- лектер туысы (Pieris) баска туыстармсн косылып (Colias, Арогіа, Euchlee) және басқалар ақ квбелектер түкымдасын (Picridac) қүрады. Сонда түқымдастың латынша аты әр кашанда нсгізгі туыс атының 52

түбірінен (бұл жағдайда Pier) және (idae — жалғаудан) «ұқсас» дегсн үғым беретін көптік жалғаудан құралады. Басқа таксондар үшін де бірыңғай жалғаулар енгізілгсн. Мысалы, алғашқы қанатсыз насском- дар отрядтарының аты — ura (oura — грекше құйрық), канатты на- сскомдЗр отрядтарының аты — ptera (ptero,, pterus — канат), отрядтар тобы мсн түқымдастар тобының аттары — oidea, тұқымдас т^рмағыНың аты — іпае және тағы басқа жалғаулармен аяқталады.

Түрдің қасиеттерінің бірі-тіршілік формаларының жүйесі рстіндс тіршілік етуі. Нсгізгі тіршілік формаларға түр тармағы, экотип жэнс популяция жатады. ,

Түр тармағы-оның ареалының әр түрлі бөлігіндегі тіршілік жағдайлардың бірдей болмауы салдарынан өзгеруі. Оны кейде гсогра- фиялық нәсіл деп те атайды.

Түр тармақтарын бір-бірінен түракты, бірак көбінесе онша анык смес морфологиялық белгілсрінен ажыратады. Ал кейде оларды жыл- дық циклінде жақсы білінетін экологиялык реакцияларынан да ажы- ратуға болады. ₍

Түр тармақтарын керсету үшін тринарлы номенклатура пайдала- нылады. Мысалы, үшпа шегірткенің (Locusta migratoria L) бірнсше түр тармағы бар: негізгі түрі — L. migratoria migratoria һ., орта рос- сиялык шегіртке — L. migratoria rossica Uv. et. Zol, шығыс үшпа шегіртке — L. migratoria manilensis Mey. және баскалар.

Экотип-түрдің сырткы орта жағдайлары өзгеше жаңа жерге көшіп коныстануы нәтижесінде пайда болатын экологиялык нәсіл. Әдетте морфологиялык белгілері жағынан экотиптердің бір-бірінен’ айырма- шылығы болмайды. Оларды тек экологиялык және физиологиялык реакциялары арқылы ғана ажыратады. Фотопериодтык реакциялары- ның деңгейі әр түрлі болады, коректік заттарға мамандануы өзгерсді және т. б. Мысалы, қүлқайыр күйс көбелсгінің жүлдызкүрттары Орта Азия республикаларында жабайы өсетін күлкайыр өсімдіктерімсн қоректенеді де ешқандай шаруашылык маңызы болмайды, ал Күнгсй Кавказға етіп, тіршілік мекенін өзгерткендс, ол мақта өсімдігінс көшіп, осы дакылдың басты зиянкестсрінің біріне айналған.

Популяция дегсніміз жске тіршілік мекснін қүратын туысы жағынан жақын жеке организмдсрдің (особьтардың) тобы жәнс ол түрдің табиғатта өмір сүруіңің нсгізгі формасы болып саналады.

Өзінің қүрылымы жағынан түрлср өзара тең бағалы емес. Түр тар- мағы, экотип, популяция сиякты күрдслі комплексті тіршілік форма- лары бар жақсы дамып кСң таралған түрлерді политиптік деп, ал шамалы ғана ареалмен шектелгсн, тек бірнеше, кейде жалғыз ғана, популяциясы бар түрлерді монотиптік деп атайды. Политиптік түргс жоғарыда айтылған үшпа шегіртке, ал монотиптік түрге канатсыз да­ла шегірткесі мысал бола алады.

53

НАСЕКОМДАРДЫҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ

Төменгі сатылы насекомдар, немесе алғашқы қанатсыздар — Apterygota

^Шар тэрізді нсмссе сопақша дснслі (0,5-20 мм) қанатсыз үсақ бо­лады. Қанатсыз болу олар үшін алғашқы қасиет, себебі олардың аргы (атам заманғы) тсктері дс канатсыз болған. Әдетте олардың қүрсағында'жетілмеген аяқ, ішкс қарай жиырылган қалта, грифелька сияқты прсгенетикалық қосалқылары болады. Анайы түрдс түрленіп дамиды: ерссек насском кезіндс де түлсйді. Көпшілік өкілдсрі топы- рақта, өсімдік қалдықтарының астында жасырын тіршілік етсді, ксйбіреулсрі өсімдік үстінде, ксйдс су бстінде де кездсссді.

Алғашқы қанатсыздар класс тармағына 4 отряд кірсді. Солардың ішінде шаруашылық маңызы барларга қүйрық аяқтылар нсмссс по- дуралар Podura (Coiiembela) отрядының өкілдсрі жатады. Олардың бірқатар түрлерінің қүрсағында секіргіш айыр деп аталатын косалқысы болады. Соның көмсгімсн секіріп қозғалады. Дүнис жүзілік^фаунада подуралардың 2000-дай түрі (біздің слдс 300) ксз- дсссді. Олар өсімдік қалдықтарын майдалап гумуска, қарашіріккс айналдырады және минералдайды, топырақ түзу процссінс қатысадьі. Бірақ отрядтың кейбір түрлері өсімдіктерге де зиян келтірсді. Мыса­лы, ақ подура (Onchiurus armatus Fullb), сары жәнс жасыл сминтура (Boureticlla arvalis Filch, Sminlhurus viridis L.) көкөніс псн жсмшөптік дақылдардың зиянкестері.

ЖОҒАРЫ САТЫЛЫ НЕМ ЕС ҚАНАТТЫ НАСЕКОМДАР КЛАСС ТАРМАҒЫ- PTERYGOTA

Бүл класс тармағына қанатты жәнс канаты шала дамыған насс- комдар жатады. Қанатсыз түрлері де кездеседі. Олардың канаттары паразиттік тіршілік етуге кешуінс нсмссе нашар кимылдауына бай­ланысты соңғы ксзсңдердсгі эволюция процесіндс жогалып ксткен.

Біздің елде кездесетін насскомдардың бәрі 30 отрядтан тұратын осы класс тармакка жатады. Даму срекшеліктеріне карай олар шала түрленіп дамитын жэне толык түрлсніп дамитын насекомдар болып 2 топка бөлінеді.

ШАЛА ТҮРЛЕНІП ДАМИТЫН НАСЕКОМДАР - HEMIMETAB0LA

*6ұл топқа жататын насекомдар мынадай 3 түрлі даму фазалары- нан өтеді: жұмыртқа, личинка жэне ерссек насеком (имаго). Ксйдс шала түрленіп дамудың жеңіл (гипоморфоз) жэне күрделі (гипермор- фоз) формалары да кездеседі. Мұндай жолмсн дамитын насскомдар- дыц личинкалары имаго тэрізді, канаттары бірте-біртс дамиды. Кднат бастамалары теменгі жастағы личинкаларда білінбейді. Олар тек жоғары жастағы личинкаларда ғана жақсы көрінеді. Ондай личинка- ларды нимфа деп атайдыЛ V Шала түрленіп дамитын насекомдар тобында кептсгсн отрядтар бар.^Біз солардың ішінде ең бастыларымен ғана, яғни ауыл шаруа- 54

шылык өсімдіктеріне зиян кслтірстін немссс оларға қарсы биология- лык күресте пайдаланылатын түрлср бар отрядтармен гана таныса- мыз.

ГУРА КАНАТТЫЛАР ОТРЯДЫ - ORTHOPTERA

“ Денссі үзынынан созылған сопақтау кслсді, кеміргіш аузы бар, ал- дыңгы

арка бунағы ершік тәріздсніп жетілген, насекомның канаттары әртекті торлы, алдыңғы жүбы тығыздалып тері жарғаққа айналган енсіз болады.

Арткы канаттары алдыңғыларымсн салыстырғанда нәзік, жүқа жәнс жүйкслерінің саны өтс кеп болады. Насском қонған ксздс артқы канаттары жслпуіш тәрізді жиналып қүрсактың үстін бойлай орнала- сады, алалдыңгы канаттар олардың үстін түгслдсй жауып түрады. Арткы аяктары секіргіш: сан бөлімі етс ірі және жуан, сирағы үзын. Ал алдыңгы және ортаңғы аяқтары кәдімгі жүргіш аяқ типінс жата­ды. Кейдс алдынғы аяктары жсрді қазуға бсйімдслгсн. Еркек және үргашы жыныстыларының скеуінің дс қүрсағының ұшы церки дсп аталатын косалкылармсн жабдықталған. Ал үргашысының кұрсагының ұшында жақсы жстілгсн жүмыртка салғыш қынабы бо­лады.

Бұл отрядка жататын насекомдар жүмыртқаларын топтап нсмссс жскслсп топыракка, болмаса өсімдікке салады. Қазақстанда кезде- сетін түрлерінің бәрі моновольтинді, көпшілігі жұмыртка фазасында кыстанды. Отрядтың 20000 астам түрлсрі бар, солардың ішіндс 700 астамы Қазакстанда кездессді.

Тура канаттылар отряды үзын мұрттылар және қыска мүрттылар деп аталатын 2 отряд тармағына бөлінеді.

ҰЗЫН МҮРТТЫЛАР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Dolichocera (Ensifera). Бүл отряд тармақтың өкілдсрінің мүртшалары үзын (дс- несінің үзындыгынан үлксн) қылшық тәрізді болады, жұмыртка салгыш кынабы (үрғашыларында) өтс ірі кслсді. Есту мүшссі (егер жетілген болса) алдыңғы аяқтарының сирак бөлімінс орналаскан. Узын мүрттылардың ішінсн ауыл шаруашылыгы үшін үш гұқымдастың өкілдерінің, яғни шскшек, шілдслік жәнс бүзаубас гүкымдастарының едәуір зияны бар.

Шекшек түқымдасы — Tettigoniidae. Қылшық тәрізді үзын иүртшалары көздің төмснгі шстінсн жогарырақ дсңгейгс орналасқан ірі насекомдар. Аяктарының табан бөлімі 4 бунакты: үрғашыларының күмыртка салғыш қынабы қылыш нсмссе орақ тәрізді болады. Жүмыртка фазасында қыстайды. Жұмырткаларын топыраққа, эсімдікке немссе ткань ішінс жскслсп, болмаса азғантайдан топтап алады.

Шскшектің көпшілігі жыртқыштар, ксйбірсулсрі өсімдік тскті вдректік заттарды үнатып, ауыл шаруашылык дақылдары мен ағаш- эүта өсімдіктсріне зиян кслтірсді. Олардың қатарына жасыл шскшск

55

пен (Tettigonia viridissima L.) сұр шскшек (Decticus verrucivorus L.) және басқалар жатады.

Шілделік (қара шегіртке) түқымдасы — Gryllidae. Денесі аздап жалпиған және қанаттары қүрсақ үстіне жайыла орналасқан ірі де- нелі немесе орташа келген насекомдар. Барлық аяқтарының табаны 3 бунақтан түрады. Ұрғашысының жүмыртқа салғыш қынабы найза тәрізді үзын болады.

Шілделіктер ересек насеком немесе личинка фазаСында қыстайды. Түн насекомы. Көбінесе жердің үстіңгі бетін, інді және кейдс ағаш- бұталарды да мексндейді. Өсімдік зиянкестері қатарына дала шіііделігі (Melanogryllus desertus Pall), егіс шілдслігі (Gryllus campestris L.) және басқалары жатады.

Бүзаубас түқымдасы — Gryllotalpidae. Қанаттары жақсы жстілген, қылшық тәрізді кысқа мұртты, басы прогнатикалық жәнс алдыңғы аяғы қазғыш типінс жататын ірі насекомдар.

Ұрғашыларында жүмыртқа салғыш қынап болмайды.

III-IV жастағы личинка, кейде ересек насеком фазасында қыстайды. 10-12 см тереңдікте ін жасап, жұмыртқаларын сонда са- лады. Бүзаубас жер астын мекендейді, топырақ арасында көддснсң жолдар салып, өсімдіктің жср астылық сабағына, тамырына, ссбілгсн дәніне зақым келтіреді. Әсіресс парниктерде көшстті қатты зақымдайды. Ең әйгілі түрі-кәдімгі бүзаубас (Gryllotalpa gryllotalpa L.)

Қысқа мүртты тура қанаттылар түқымдасы — Вгасһусега.

Мүртшалары негізінен жіп тәрізді (ксйде таспік түйреуіш нсмссс сем- сер тәрізді қысқа (денесінің жартысынан қысқа), иіс сезу мүшссі қүрсақтың 1-бунағының бүйір жағына орналасқан, үрғашысының жүмыртқа салгыш қынабы қыска болады.

Қыска мүртты тура қанаттылардың ішінде ең маңыздылары нағыз щегіртке түқымдасының өқілдері.

^һіағыз шегіртке түқымдасы — Acrididae. Аяқтарының табан бөлімі 3 бунақтан түратын ірі немесе орта денелі насекомдар, артқы сандарының сырт жағында қауырсын тәрізді мүсін болады. Үрғашылары 4 жармалы қысқа жүмыртқа салғыш қынаппсн жаб- дықталған. Церкілсрі қысқа, әдеттс конус тәрізді. Жұмыртқалары күбірше ішінде толырақта қыстайды.

Түрлерінің саны жағынан ең ірі түқымдас. Барлық түрлері өсімдікпен қоректенеді. Кепшілігі әйгілі, типті аса қауіпті зиянкестср болып саналады. Тфшілік әрекеттерінің срскшсліктерінс қарап, шегірткелерді үйірлі және үйірсіз, немесе саяқ шегірткелер дсп 2 топқа бөледі. Аса қауіпті түрлері: шал шсгірткесі немесс схистоцсрка (Schictocerca gregaria Forsk), үшпа шегіртке (Locusta migratoria Z.), Марокко шегірткесі (Dociostr^urus maroccanus Thub.), итальяндық шегіртке (Calliptamus italicus L.), сібірлік саяқ шсгіртке (Gomphocerus sibiricus L.), атбасарлық саяқ шегіртке (Dociostaurus 56

kraussi Ingen.), кара қанатты саяк шегіртке (Stauroderus scalaris Ғ. W) жэне басқалар.

ТЕҢ ҚАНАТТЫЛАР ОТРЯДЫ - HOMOPTERA

Дене пішіні жәнс үлксндігі әр түрлі, шаншып сорғыш типінс жа- татын ауыз аппараты 3-4 бунакты түмсыктан жәнс 4 шанышкы тікенектен түрады. Тыныштык қалыпта тұмсығы дененің бауыр жағына карайбүгіліп артка бағытталған. Басы эдстте тік мандайлы, күрделі көздері әр түрлі дәрежедс дамыған, кейдс көздсрі рсдукция- ланып, олардың орнында 3 фасетті төмпешік қана калған (бітелердің кейбіреулері) немссе тіпті жоғалып кеткен (кокцидтердің біразы). Қанаттары біртскті жарғакты, арткы канат әдсттс алдыңғы канаттан кіші. Кейде тек алдыңғы канаттары ғана дамыған (кокцидтердің ер- кегінде) немесе канаттары мүлде болмайды (бітелер, кокцидтсрдің ұрғашылары).

Тең канЗттылар шала түрленіп дамиды, соның ішіндс ак канаттылар мен кокцидтердің ерксгі гиперморфоз, ал канатсыз фор- малары-гипоморфоз жолымсн дамиды. Отрядтың 30000 шамасындай түрлері бар, соның ішінде бізде 4000 астам түр 5 отряд тармағына бөлінеді. Олар: цикадалар, ак канаттылар, бітелср, кокцидтер және жапырак бүргелері.

ЦИКАДА ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Cicadinea. Тен канаттылардың сң ірісі. Нағыз немесе сайрағыш, цикада түкымдасына жататындар- дың ксйбіреулерінің денссінің үзындығы 65 мм-ге, ал канаттарының өрісі 180 мм дейін жстеді (Индонезиялык цикада). Баска тұкымдастар өкілдерінің, мысалы, саңыраукүлак цикадасының дснс үзындығы 3-5 мм аспайды. Цикадалардың барлығына тән белгі-олар- дың 3 бунакты кысқа мүртшалары ұзын да жіңішкс қылшыкпсн аякталады. Күрделі көздерініц аралығында 2-3 карапайым көздср ор- наласкан. Барлык аяктарының табаны 3 бунакты, арткы аяктары сскіргіш. Қанат жүйкелері жаксы жетілген. Көпшілік түрлері өсімдік шырынымен коректенеді. Цикада мынадай 3 түрлі жолмсн зиян келтіреді: шырынын сорып алып өсімдіктерді әлсіретеді. Ол кейбір түрлердің жаппай өсіп-өнгсн ксздсріндс анық байкалады. Ұрғашы на- сском жүмыртқалаған ксздс салғыиі қынабымсн өсімдіктің жас өркенін егеп жаракаттайды. Мүның салдарынан сабактың закымданған жерінсн жоғаргы бунактары қурап калады. Ең кауіптісі — әр түрлі өсімдіктермен коректснгенде вирус ауруларын таратады. Өсімдіктердің вирус ауруларын жүқтырып таратушы түрлсргс жата- тындары кара цикада (Laodeiphax slriatella Fall.), жолак цикадка (Psammotettix striatus L.), шырмауық цикадкасы (Hyalcsthcs obsoletus Sign.). Ауру қоздырғыш вирус осы цикадкалардың дснссіндс болып, белгілі бір даму циклінен өтсді.

ЖАПЫРАҚ БҮРГЕЛЕР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Psyllinea. Де- несінің үзындығы 1,5-5 мм үсак насекомдар. Мұртшалары үзын 10 бунақтан, аяқтарының табан бөлімі 3 бунақтан тұрады. Арткы аяғы

57

секіргіш, сан белімі жақсы жстілген жуан болады. Кднаттарының көлдснсң жүйкслсрі толық жетілмсгсн, алдыңғы қанатта ксздссстін кисық жүйкс жуандау болады.

Жапырак бүргелсрінің барлығы — өсімдік қорсктілер. Мысалы, ал­ма бүргесі (Psylla mali Schm), алмүрт бүргссі (P. nyri I.), үлксн алмұрт бүргссі (P. pyrisugal Frsl.) жәнс баскалары жсміс ағаштарының басты зиянксстсрінің қатарына кірсді.

АҚ ҚАНАТТЫЛАР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Aleyrodinea. Дснссінің үзындығы 2 мм шамасындай ғана өтс үсақ насском. Мұртшалары 3-7, табаны 2 бунақтан түрады. Қанатын жәнс күллі дснссін үн тәрізді ақ үнтақ басқан. Олардың ақ канаттылар дсп аталатыньі осьідан.

Гиперморфоз жолымсн дамиды. I — жастағы личинкасы жалпак дснелі, тез қимылдайды. Жүмырткадан шыккан личинка бірнсше сағат өткен соң өсімдікке жабысып, оны сора бастайды. Одан ксйінгі жастағы личинкалар қимылын мүлдс жоғалтады. Мұртшалары мсн аяқтары рудимент мүшелсрге айналады. IV-жастағы личинканың үстін денесінсн бөлініп шыққан балауыз заттары түгелдсй жабады. Сол жамылғының астында жатып түлсйді дс ересск насскомға айна­лады. Әдеттс личинка фазасында, кейде ересск насеком фазасында, жергс түсксн ескі жапырақтардың астында қыстайды.

Ақ канаттылар отряд тармағы 3 түкымдастан күралады. Біздің ел­де кездесетіндері алсйродид (Alcyrodidae) тұкымдасының өкілдсрі. Олардың ішінен аса кауіпті зиянкестері — оранжерея ак канаты (Trialeurodcs vaporariorum Westw), капуста ак канаты (Alcyrodcs prolctella Wlk) жәнс баскалар.

БІТЕ ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Aphidinea. Дснссі өте жүмсак, үсак насекомдар (1-3 мм). Мұртшалары 3-6 бунактан түрады: соңгы бунак аздап сүйірленген, оның ұшында бірнсше тікснск тәрізді кылшыктар бар. Табаны әдстте 2 бунакты. Аз жүйкелі 2 жүп канаты болады: канатсыздары да жиі кездсссді. Қүрсактың V-бунағының бүйір жағында 2 жіңішкс әсінді-шырын түтікшслері орналаскан, олар зәр шығару кызметін аткарады. Ең соңғы бунак «күйрык» тәрізді болып үзарған, болмаса дөңгеленіп кследі.

Бітелердің гетерогсндік полиморфизм, партеногснсздік жәнс гамо- генездік даму және көп жағдайда ис-өсімдіктсрін алмастьіру сиякты бірқатар ерекшеліктсрі бар. Бітелср нағыз бітс (Aphidoidca^OHc хср- мсстер (Adelgoidea) дсп аталатын 2 топка бөлінсді. Хермсстсрдсн аса кауіпті зиянкестердің катарына филлоксера түкымдасыньің (Phylloxeridae) екілдері, әсірссе жүзім филлокссрасы (Vitcus vilifolli Filch.) және алмүрт филлокссрасы (Aphanostigma piri Choi, ct Mokrz.) жатады. Ал нағыз бітслердің көпшілігі ауыл шаруашылык дакылдарының қауіпті зиянксстері.

КОКЦИДТЕР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Соссіпеа. Жыныс димор­физм! айкын керінетін үсак нсмссе орта денелі (үзындығы 0,7-7 мм) насекомдар. Ұрғашысында канат болмайды, көбінссс аяғы да рсдук- цияға үшыраған. Әдетте бір орында козғалмай калканша астында 58

тіршілік етсді. Ерксктеріндс жаксы жстілген бір жұп алдыңгы қанат болады, ауыз мүшслсрі рсдукцияланған, мүртшалары жіп тәрізді 5-11 бунактан, ал аягының табан бөлімі жалғыз тырнакпсн бітстін бір бу­нактан тұрады.

Кокцидтсрдің үрғашылары жүмыртқаларын жүмыртқа қапшығына, дсне немссс қалқанша астына салады. І-жастағы личинка өтс жыл- дам қозғалады. Сондықтан оларды «кезбелер» дсп атайды. Суб- страткта жабысқан соң олар қимылдауын тежеп, сол күйіндс сресск насскомға айналады. Ал срссск насском шала түрлсніп өзгсрудің күрдслснген, яғни гипсрморфоздык жолымен дамиды.

Кокцидтсрдің арасында жсміс-жидек дақылдарының жәнс баска агаш-бұта, сәндік үшін сгілгсн өсімдіктердің, әсірссе тропикалық жзнс субтропикалық өсімдіктсрдің аса қауіпті зиянксстсрініц ондаған түрлсрі кездеседі. Мысалы, калканшалылар тұқымдасынан (Diaspididac) үтір тәрізді алма калканшалысы (Lcpidosaphcs ulmi L), карантиндік қауіпті калифорниялык калқаншалы (Diaspidiolus pcrniciosus Comst.), жалған калканшалылар түкымдасынан (Соссі- ас)— караған қалканшалысы (Parthcnolecanlum согпі Всһс.), жұмсак жалған қалканшалы (Coccus hespcridum L.), үнды сымырлар түкымдасынан (Pseudococcidac)— цитрус үнды сымыры (Pscudococus gahani Gr.), жүзім үнды сымыры (Planococcus citri Pis) жәнс баскалар.

Кокцидтердің біразы пайдалы түрлерге жатады. Мысалы, алып сы­мырлар түқымдасының (Margarodidae) өкілі лак сымыры (Laccifer laccf Kerr.) пластмасса жасау өндірісінде колданылатын зат-шеллакты бсреді.

ЖАРТЫЛАЙ ҚАТТЫ ҚАНАТТЫЛАР НЕМЕСЕ ҚАНДАЛАЛАР ОТРЯДЫ - HEMIPTERA

Денесінің үлксн-кішілігі жағынан әркилы насекомдар. Мұртшала- ры жіп тәрізді, 4-5 (көбінссс 5)бунактан тұрады. Ауыз мүшслсрі шаншып сорғыш, 3-4 бунакты түмсығы бастың алдыңғы жағына ор- наласкан. Қанаттары әртскті — алдыңғы канаттарынның үшы мөлдір жаргакты болады да, қалған негізгі бөлігі тері — жарғакты нсмссс мсйлінше катайып мүйіздсніп кетксн (кандалаларды жартылай катты қанаттылар деп атайтыны осыдан). Арткы канаттары түгслдсй мөлдір жаргакты болады.

Қандалалардың дүние жүзілік фаунада 40 мыңнан астам, соның ішіндс біздс 2 мыцнан астам түрі бар, тұкымдастардың саны 40-ка жетсді. Тіршілік жағдайы жәнс корсктснуге бейімдслуі жағынан алу- ан түрлі: негізінен қүрлыкта жәнс суда да кездсссді, өсімдік корсктілермсн қатар жырткыш жәнс кан сорғыш түрлсрі дс көп. Ауыл шаруашылык дакылдарының басты зиянксстсрінің біркатары осы отрядтың мирида (Miridac), калқаншалы (Pcntalomidac), калкан шалы — бакашык кандалалар (Scutclleridac) тұкымдастарына жатады. Ал отрядтың жырткыш түрлсрінің ішіндс (Anthocoridac) дсп аталатын түкымдасқа жататын кандалалардың маңызы бар.

59

Мирида түқымдасы — Miridae. Tepi қабаты нәзік жүмсақтау, со- пақша денелі, сарғыш-жасыл, кейде қоңыр түсті қандалалар. Басы үшбүрышты, қарапайым көздері дамымаған, мүртшалары 4 бунакты, көпшілігінің үстіңгі қанаттары қыска болады. Бұл түкымдастың құра- мында фитофаггар басым келеді. Жүмыртқа фазасында немссе ересск насеком (өте сирек) күйінде кыстайды. Ұрғашылары жүмырткаларын өсімдік сабағына және жапырағына салады.

Біздің елде 650-ден астам түрлері бар. Ауыл шаруашылық дакылдарына зиян келтірстін түрлсрден кең таралғандары жоңышка кандаласы (Adelphocoris lineolatus Gr), кызылша кандаласы

(Polymeria cognatus Fieb) жэне тағы баскалар.

Қалқаншылар түқымдасы — Pentatomidae. Тері кабаты нығыздалып қатайған, сопакша дснелі насекомдар. Мүртшалары 5 бунақтан тұрады. Қалканшасы жақсы жетілген, күрсағының 2/3 бөлігіне жуығын жауып түрады.' Көпшілігі — фитофагтар, біразы — жырткыштар. Ауылшаруашылык дакылдарының зиянкестсрінс Аеііа, Eurydema туыстарының екілдсрі жэне тағы баскалар жатады.

Қалқаншалы бақашықтар түқымдасы — Scutelleridae. Сырткы қүрылысы жағынан жоғарыда сипатталған түкымдастың екілдеріне өте ұқсас. Бірақ олардан айырмашылығы — калканшасы үзын болады да, кұрсақтьің үстін түгелдей жауып түрады. Барлык түрлсрі — фи­тофагтар, шеп тектес өсімдіктсрмсн қоректенеді. Жылына бір үрпак беріп дамиды, имаго фазасында (өтс сирек — личинка фазасында) кыстайды. Ауыл шаруаінылык дакылдарына, эсірссе дэнді

дақылдарға, көп зиян келтіреді (зиянды бакашык кандала, австрия-

лық жэне маврлық қандала).

¥сақ жыртқыштар түқымдасы — Anthocoridae. Денссінің ұзын- дығы 1,5-4 мм сопақша немссс ұзынша келген сұр немесс кара түсті ұсак кандалалар. Басы алға шығыңкы, қарапайым көздсрі жаксы- жетілген, мүртшалары жэне тұмсығы 3 бунақтан тұрады. Бітелср, трипсілер, кокцидтер сиякты үсақ насекомдармен коректенсді. Ұрғашылары жүмыртқаларын өсімдік тканіне, кабык астына, кейде топыракка салады. Көбінесе срссек қандала фазасында ағаш

кабығының сызаттарында, жергс түскен жапырақтардың астында қыстайды. -

Бүл түқымдастың құрамына 250 түр кіреді, солардың ішіндс біздің елде 55 түрі таралған. Жеміс-жидск дақылдарының сорғыш зиянкс- стеріне қарсы биологиялық күрсс үшін перспективалы түрлергс анто- корис туысының өкілдері (Anlhocoris nemorum L., A. nemoralis F. жэне т. б.) жатады. Ал макта өсімдігінің басты' зиянкестсрі өрмскші кене, трипсілерге карсы күрссте Orius туысына жататын ұсак қандалалардың маңызы зор.

ШАШАҚ ҚАНАТТЫЛАР, НЕМЕСЕ ТРИПСІЛЕР ОТРЯДЫ - THYSANOPTERA

Ұзынша денелі (0,5-2 мм) өтс үсак насекомдар. Мұртшалары жіп тэрізді, 6-9 бунақтан түрады. Ауыз аппараты шаншып сорғыш, конус 60

тәрізді, 3 шаншығыш тікенекпен жабдықталған. Қанаттары 2 жұп, енсіз 2-3 бойлық жүйкелері бар, шеттерінде өте жіңішке ұзын ша- шақтары болады. Аяқтарының табан бөлімі 1-2 бунақтан түрады да бүршік тәрізді сорғыштармен бітсді. Күрделенген шала метаморфоз жолымен (гиперморфоз) дамиды. Осыған байланысты канат бастама- лары бар соңғы жастағы личинкалары (нимфалар) қорсктснбейді және бір жерде козғалмай отырады.

Трипсілердің көпшілігі фитофагтар, жыртқыш түрлері де бар. Бұл отряд жұмыртка қынаптылы (Tenebrantia) және түтікқүйрыктылар (Tubulifera) деп аталатын 2 отряд тармағына бөлінеді. Жұмыртка кынаптылы трипсілердің үрғашыларында жаксы жетілген жұмыртка қынабы болады және жұмырткаларын өсімдік тканінің тілінген жсріне салады. Зиянкестердің осы отряд тармағына темскі (Thrips tabaci Lind.), зығыр (Т. linarius Uz.) бұршак (Kakothrips robuslus Uz) трипсілері және баскалары, ал жырткыш трипсілерден кснс жегіш (Scotothrr 3s acarifagus Iak.), жолақ трипсі (Aeolothrips fasciatus L.) жатады . '

Толық түрленіп дамитын насекомдар — Holometabola

Бұл топка жататын насекомдардың даму циклі жүм.ыртка, личин­ка, қуыршақ жэне ересек насеком (имаго) фазаларынан өтеді. Кейде толык метаморфоздың күрделенген түрі (гипермстаморфоз) кездсседі. Насекомның канаты личинка кезіндё тері астында жасырын дамиды да, тек куыршак фазасында ғана айқын көрінеді.

Насекомдардың бұл тобына катты канаттылар, тор канаттылар, кабыршак канаттылар, жарғак канаттылар, кос канаттылар отрядта- ры жатады.

КАТТЫ КАНАТТЫЛАР, НЕМЕСЕ КОҢЫЗДАР ОТРЯДЫ - COLEOPTERA

Қатты канатты насекомдар немссе қоңыздар үлксн-кішілігі (0,3- 180 мм дейін), дене құрыЛысы, түсі және тіршілік ету жағдайы алуан түрлі болады. Ауыз мүшелёрі кеміргіш, 2 жұп канаты бар, оның. бірінші жұбы мүйізденген, үстіңгі канат немесе элитра деп атайды. Ал екінші жүбы жарғак канат, олар үстіңгі канаттардан үзынырак та, тыныштық қалыпта ұзыйынан және көлденеңінен бүктелген бола­ды. Кейде канаттары толык жетілмеген немесе мүлде болмайды. То- лық түрленіп дамиды, кейдс гипермстаморфоз да, байкалады. Личинкалары камподео тәрізді немесс күрт тәрізді, куыршактары ашық. Кепшілік түрлері моновольтинді, кейбіреулері жьілына 2-3 рст үрпақ берсді, генерациясы көпжылдык түрлер де ксздессді.

Қатты канатты насекомдар класының қүрамында 250 мыңдай түрі бар, ең ірі отряды. Біздің елде 20 мыңнан аса түрлері кездеседі. Тұқымдастарының саны 100-ге жетеді. Олар 2 отряд тармағын күра- ды. t

ЕТ ҚОРЕКТІЛЕР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Adephaga. Бүл отрядтың екілдеріне тән негізгі белгі-арткы аяктарының сан бөлігі өте ірі бо­лады да, құрсақтың I — стерниті аркылы артқа карай созылып,

61

қозғалмайтындай болып орнығады. Барлық табандары 5 бунактан тұрады (табан формуласы 5-5-5). Қоңыздардың өздсрі жәнс олардың личинкалары жыртқыштар, тск аздаған түрлсрі ғана өсімдіктсрмсн қорсктснсді. Қазакстан фаунасынан осы отряд тармағының қүрамына 6 түқымдас кіреді (барылдақ қоңыздар, сүңгуір қоңыздар жәнс тағы басқалар).

Барылдақ қоңыздар түқымдасы — Carabidae. Ет қорсктілер отряд тармағының ең ірі түқымдасы, 20 мыңнан аса түрлсрі бар. Қоңыздар өтс жылдам, тсз қимылдайды, қара түсті немесс әр түрлі-түсті, аяқтары жүгіруге бсйімдслгсн. Личиңкалары камподсо тәрізді, көбінесе топыракты мекендейді. Барылдақ қоңыздардың көпшілігі жыртқыш, насекомдармсн, моллюскалармен қорсктснсді. Мысалы, мүсін денелі коңыз (Calosoma sycophante L.), мүсінді дала коңызы (С. denticolle Gebl.) және баска түрлсрі жүпсыз көбслсктің, шалғын көбслсгінің, жапырақ ксміргіш коңыр көбелсктсрдің және баска да зиянды көбелектердің жүлдызкүрттарын жеп күртады. Қырымдык ба- рылдак қоңыз Қырымда жеміс-жидск дакылдарынын зиянксстсрі-мол- люскалармсн қорсктенеді. Барылдак коңыздардың ксйбір түрлері аралас корекпен және есімдіктсрмсн дс қорсктснсді. Мысалы, дәнді дақылдарға астыктың барылдак коңызы (Zabrus tcncbrioidcs Gz.) мсн тары барылдак қоңызы (Ophonus calccatus Duft.) зиян кслтіреді.

КӨП ҚОРЕКТІ ҚОҢЫЗДАР ОТРЯД ТАРМАҒЫ — Polyphaga. Бүл отряд тармакка жататын коңыздардың артқы аяктарының жам- бас бөлімі қозғалмалы, қүрсактың I—стернитінің арткы жисгінс жст- псйді. Аяктарының табан бөлімі әр түрлі санды бунактардан түрады. Табан формуласы мынадай: 5-5-5; 5-5-4; 4-4-4; 3-3-3 (бүл үш циф- рдан түратын табан формуласы-алдыңғы, ортаңғы, арткы аяктардын табанындағы бунактардың санын көрсетсді). Личинкалары көбінссе қүрт тәрізді, бірак оларда камподео тәрізді личинкалар да ксздсссді. Отряд тармағы көптегсн түкымдастарға бөлінеді.

Тақта мүрттылар түқымдасы — Scarabaeidae. Мүртшаларының үшы жолактанған такта тәрізді, алдыңғы аяктары казғыш, табан формуласы 5-5-5. Личинкалары күрт тәрізді (С— тәрізді иілгсн), түсі ақшыл, жаксы жетілген көкірск аяктары бар, басы коңыр түсті үлксн болады.

Такта мүрттылар түқымдасының біркатар өкілдері ауыл шаруашы- лык дакылдарының басты зиянксстсрі болып саналады, әсірссс зауза тұкымдас тармағына жататын кузька қоңызы (Anisoplia auslriaca Hbrt.) және баска астық қоңыздары, мәрмәрлі зауза жәнс т. б.

Шыртылдақ коңыздар тұкымдасы — Elateridae. Ұзындау кслгсн жалпақ дснелі қоңыздар. Денесі артка қарай біртіндсп жіңішкерген, алдыңғы арканың арткы екі бүрышы үшкір болады. Ұстау үшін қозғаған кезде қоңыз ыршып, аунап түседі дс «шырт» етксн дыбыс шығарады. Осыған байланысты шыртылдақ коңыз дсп атайды, табан- дарының формуласы 5-5-5. Сымқүрттар деп аталатын личинкалары қүрт тәрізді, денесі серпімді — тсрі кабаты сдәуір катайган, топырак 62

арасында, орман төсенішінің астында, ағаштың шірігсн сүрегінде тіршілік етсді. Көптеген түрлсрі фитофагтар. Ауыл шаруашылық дакылдарына зиян келтірстіндсрі аз смсс, мысалы сгіс шыртылдағы, қара шыртылдақ, ксң денелі шыртылдақ жәнс тағы баскалары.

Қара денелілер тұқымдасы — Tenebrionidae. Тері жамылғысы мсйліншс тығызданып қатайған, қара түсті қоңыздар. Көпшілік түрлсрінің үстіңгі қанаттары тігіс бойымен бітісс қайнасып қосылып ксткен. Сондықтан олар үша алмайды. Табандарының формуласы: 5- 5-4. Личинкалары қүрт тәрізді. Сыртқы қүрылыс жағынан сым қүрттарына өтс үқсас болғандықтан оларды жалған сымқүрттары дсп тс атайды. Нағыз сымқүрттарынан айырмашылығы олардың басы деңсс, үстіңгі срні айқын көрінсді, алдыңғы жүп аяғы жаксы да- мыған, ортаңғы және артқы аяқтарынан ірі болады. Далалы жәнс шолді зоналарда көп кездсседі. Қоңыздардың өздсрі жәнс личинкала­ры — фитофагтар нсмссс жануар тскті заттардың қалдықтарымсн қоректснеді, кейбіреулсрі жыртқыштар. Бірқатар түрлері ауыл ша- руашылық дақылдарымен жәнс олардың қоймада сақталатын өнімдерімен қоректсніп көп зиян кслтіреді.

Кокцинеллидтер түқымдасы — Coccinellidae. «Қан қызы» дсп ата­латын жыртқыш қоңыздар. Дснссі жарты шар тәрізді, арқа жағы дөңес, бауыр жағы жазық болып кслсді. Мүртшалары қысқа, соңғы бунағы түйреуіш басы тәрізді. Табайдарының формуласы 4-4-4, бірақ 3-бунағы өтс кішкснс болады, сондықтан табандары 3 бунақты сияқты. Личинкалары камподсо тэрізді. Кокцинеллидтердің көпшілігі жыртқыштар. Олар бітс, жапырак, бүргесі, кснс, кокцидтср сияқты үсақ насекомдармсн қорсктснсді. Өтс ксң таралғандары: 7 нүктслі кокцинсллида (Coccinella scptcmpunclala L.), стсторус (Stclhorus punctillum Wse.) және басқалары. Кейбір түрлсрі-фитофаг, солардың ішінде өсімдіктерге зиян келтірстіндсрі картоп кокцинеллидасы нсмс­сс 28 нүктелі кокцинсллида (Epilacha viginlioctomaculata Molsch), бақша кокцинеллидасы (Е. chrysomclina Ғ.), Лихачев кокцинеллида­сы (Bulaea lichatschovi H.) жэне т. б.

Сүген немесе мүртты қоңыздар түқымдасы — Cerambycidae. Үстін түк басқан ірі нсмссс орташа кслген сопак денслі насекомдар. Көпшілік түрлерінің мүртшалары дснссінің жартысынан үзын, қылшық тэрізді, кейде ара тэрізді. Табандарының формуласы 4-4-4, сирағында 2 тепкі тырнақ болады. Личинкалары қүрт тэрізді ақшылдау немесс сүр түсті, көбінссс аяқсыз, басы кішірск кслсді, ал- дыңғы кеудеге кіріңкіреп түрады.

Бүл түқымдастың өкілдері нсгізінен орман ағаштары мсн скпе ағаштардың басты зиянкестері. Ағаштан жасалған материалдарды да зақымдайды. Кейбір түрлері шөп тскті өсімдіктсргс де зиян келтірсді (мысалы, күнбағыс сүгені, дала сүгсндсрі жэне тағы баскалар).

Жапырак, жемірлер түқымдасы — Chrysomelidae. Дснс түрқы келте жэне жуандау келгсн түрлі-түсті жылтыр коңыздар. Сүгсн коңыздардан айырмашылығы — мүртшалары дсне жартысының үзын-

63

дығынан қысқа, сирағында тспкі болмайды, егер болса біреу ғана. Личинкалары қүрт тәрізді, денссінің арқа жағы кылшықты, ксдір- бүдырлы дөңсстеу болады да, бауыр жағы жазықтау келсді. Көпшілік түрлері өсімдіктермен корсктснсді, солардың ішіндс бірқатары ауыл шаруашылык, дақылдарының зиянкестері. Мысалы, колорад қоңызы (Leptinotarsa decemlineata Say.), астық сүлікшссі (Lcma mclanopus L.), крестгүлділер бүргелері (Phyllotrcta туысы) жәнс баскалар.

Дәнек қоңыздары түқымдасы — Bruchidae. Үстіңгі канаттары аз- дап кысқалау келген ұсак коңыздар. Осыған байланысты қүрсак ұшы-пигидий канатпсн жабылмай ашық түрады. Басы аздап кана алға тнығыңкырап, томен қарай киғаш бағытталған. Мұртшалары 11 бунакты, ара немссс тарақ тзрізді. Табанының формуласы 4-4-4. Ли­чинкалары күрт тәрізді, С-әрпі сскілді доғаша иілгсн, алғашында кыска аяктары болады да, ксйін олар жоғалып кетеді. Өсімдіктермсн қоректенеді. Личинкалары мсн куыршактары бүршак түқымдас өсімдіктердің, кейде шатырша гүлділер <мен 'шырмауык тұкымдастардың және де баска өсімдіктердің дәндсрінің ішінде дами­ды. Ауыл шаруашылык дакылдарының зиянкестері катарына бұршак коңызы (Bruchus pisorum L.), үрмс бүршак коңызы (Acanthoscclidcs obtectus Say.) және басқалары жатады.

Бізтұмсықтылар түқымдасы — Curculionidae. Қүрамында 40 мыңнан аса түрлері бар өте үлксн түкымдас. Қоңыздың басының ал- дыңғы бөлігі үзарып, тұмсыкка айналған. Мүртшалары әдсттс бүгілмелі түйреуіш басы тәрізді, бірінші бунағы баскаларынан үзын болады. Личинкалары қүрт тәрізді, денесі С әрпі тәрізді доғаша иілгсн, акшыл түсті, аяктары болмайды, төменгі жактары екі бу­накты қармалауыштармен жабдыкталған. Бізтұмсыктылардың көпшілігі фитофагтар және солардың ішінде ауыл шаруашылыгы мен орман шаруашылығының зиянксстёрі де көп, мысалы, беде дән жегірі (Aphion apricans Hbst.), кызылша бізтүмсығы (Bothynodcrcs punctiventris Germ.), койма бізтұмсығы (Sitophilus granarius L.) жәнс күріш бізтұмсығы (S. oryzac), жолакты түйнск бізтүмсығы (Silona Lineatus L.) және басқалары.

Түтікше ширатқыштар түқымдасы — Attelabidae. Бізтұмсыктарга жакын, бірак олардан айырмаиіылығы — мүртшалары бүгілмелі смсс және құрсағында үстіңгі канаттармсн бүркслмеген пигидия болады. Личинкаларының төменгі жактарында үш бунақты кармалауыштары бар. Қоңыздар және олардың личинкалары ағаштың жапырағынан ширатылған түтікшс ішінде, сонымен катар өркен жәнс жсміс ішіндс де тіршілік етеді. Жеміс ағаштарының зиянкестсрі катарына осы тұкымдастан казарка (Rhynchitcs bacchus L.), букарка (Cocnorrhinus pauxillus Germ.) деп аталатын түрлср жатады. ■

ТОР КАНАТТЫЛАР ОТРЯДЫ - NEUROPTERA

Қанаттары торлы, тері жамылғысы жұка, үлкендігі орташа нсмесе ірі (канат өрісі 6-75 мм дсйін) насекомдар. Мүртшалары ұзын, 64

кылшык тәрізді, жіп тәрізді, түйрсуіш басы тәрізді нсмссс таракка үқсас болады. Аяқтары жүргіш типінс жатады, табандары 5 бунакты, ксйде алдыңгы аяқтары ұстағыш типінс жатады. Личинкалары кам- подео тәрізді, ауыздың жоғарғы жактары алға карай шыгыңкы жәнс орак тәрізді иілгсн. Қуыршактары ашык.

Бұл тұқымдаска жататын насскомдардың личинкалары, ксйдс ерс- сектері де жырткыштар-негізінсн насекомдар мсн кснслсрді жсп күртады. 8 түкымдаска бірікксн 5 мыңдай түрлсрі бар. Солардың ішінде биологиялык күрсс үшін зор маңызы барларға алтын көзділердің, гсморобидтер мен симферобидтсрдің жәнс тозаң қанаттылардың өкілдері жатады.

Алтын көзділер түкымдасы — Chrysopidae. Әр түрлі түс бсріп, маржандай күлпырып түратын канаттарының өрісі 19-50 мм жстетін ірі насекомдар. Ерсссктсрінің жалпы түсі акшыл, жасыл нсмссс көк жйсыл, көздсрі алтын тәрізді күлпырып түрады. Мүртшалары кылшык тәрізді, маңдайы жазык, карапайым көздсрі болмайды. Ли­чинкалары камподсо тәрізді, ксудс аяктары жаксы жстілгсн. Ксудс жәнс күрсак бунактарының зркайсысмның бүйір жагында имск үшты ірі кылшыктармен жабдыкталган кос бұдырмак (темпсшік) орна- ласкан. Жүмырткалары үзын сабакшалы, сопакша кслгсн, түсі акшылдау жасыл немесс сарғыш болады.

Алтын көзділср түндс бслсснді болады да, жасанды жарыкта жаксы үшады. Ұргашылары 2 айдай тіршілік стіп, 800-дсй жүмыртка салады. Личинкалары, бітслсрі бүргс-шірксйлер, кснслср сиякты үсак насекомдармен және ксйбір насскомның личинкаларымсн нсмссс жүлдызкүрттарымсн жәнс жүмырткаларымсн корсктенсді. Кәдімгі ал­тын көздінің (Chrysopa carnca Stcph.) срссек насскомдары нсгізінсн гүл нсктарымсн, болмаса бал шығымсн корсктснсді. Жсті нүктслі ал­тын көз (Ch. scptcmpunclata Wcsm) баска түрлсрдің срссск личинка­лары сиякты бітслсрмсн қорсктснсді.

ҚАБЫРШАҚ КАНАТТЫЛАР НЕМЕСЕ КӨБЕЛЕКТЕР ОТРЯДЫ - LEPIDOPTERA

Өтс үсак күйс көбелсктсрдсн бастап сдәуір ірі смсн көбслсгінс дсйін үлкендігі алуан түрлі. Қанат орісі 3-8 мм шамасынан 200-300 мм шамасына дсйін жстеді, үстін үнтак кабыршактар баскан, біртскті

2. жүп

канаты бар насекомдар. Ауыз аппараты-соргыш спираль түрінде иілгсн үзын түмсыктан түрады. Ксйдс түмсығы шала дамыган немесе мүлде болмайды. Көбслсктің личинкасын жүлдызкүрт дсп атайды. Олардың жаксы дамыған ксудс аяктарынан баска күрсагында