Нсматодтардың дсне пішіні жіп нсмссе ұршық тәрізді. Жұмыр құрттар типі өкілдерінің (кірпікті бауыр немесе гастротрихи класы) бауыр жағында әдеттс кездесетін кірпікті эпителий, бұл кластың өкілдсріндс, сыртқы кутикула қабатының нығьіздалуына байланысты, мүлдс жоғалып кстксн. Кутикуланың нығыздалуы олардың қүрлыққа шығып, етс күрдслі де әр түрлі орта жағдайларында тіршілік стуінс мүмкіндік туғызады. Олардың кейбір топтары өсімдіктер мен жану- арлардың шірігсн қалдықтарымен коректенуге бейімделеді. Осылайша тарихи даму барысында өсімдік паразиттері (фитогсльминттср) жәнс адам мен жануарлардың ішкі паразиттсрі пайда болған. Фитогель- минттср ездсрінің алғашқы микроскопиялық үсақ дене малшерін сактап қалған (үзындығы 0,5...5 мм, диаметрі 20...30 мкм.) Нсматод- тарға мынадай 3 нсгізгі қасист тән.

1. Ішкі сұйықтықтың әссрінсн пайда болатын күшті ксрнеу (тур­гор) бар;

2. Ішск түтігі айқын білінстін 3 бөлімнен түрады;

3. Өңсш қуысы 3 қырлы болады.

БУЫН АЯҚТЫЛАР ТИПІ - ARTHROPODA

Бүл типкс жататын жәндіктердің бірнеше бунақтан түратын аяқтары дснесінс қозғалмалы орналасады (типтің аты да осыған бай- ланыстьО. Сонымсн қатар өте тығыз жәнс төзімді (кейде тас қабыққа айналған) кутикуламен оранған дснесі екі жақты симметриялы бола- ды. Аяқтарының кейбіреулері ауыз мүшелеріне айналып, қорсктік заттарын үсату, copy кейдс үстау қызмстін атқарады.

Тіршілік сту ортасына байланысты тыныс алу мүшелсрі — жсл- бсзск, екпс нсмссе ксңірдск түрінде болады. Тсрі қабаты етс жүка, үсақ түрлері күллі дснссімсн дем алады.

Буын аяқтылар дара жынысты, жыныс диморфизмі айқын білінстін түрлері жиі кездессді. Бүл тип 4 тип тармағына, олардың әрқайсысы бірнсше кластарға бөлінсді. Біз солардың ішіндс хелице- ралылар жэне кеңірдек тыныстылар деп аталатын 2 тип тармағын карастырамыз.

ХЕЛИЦЕРАЛЫЛАР ТИП ТАРМАҒЫ - CHELICERATA

Көбінссе қүрлықта тіршілік стеді. Кеңірдекпен немесс екпсмсн ты­ныс алады. Денссінің бас бөлімі көбінесе көкірск бунақтарымсн бірігіп, 6 жүп аяқ орналаскан баскөкірек деп аталатын бір түтас бөлік болады. Алдыңғы 2 жүп аяқ ауыз аяқтары дсп аталады. Олар- дың бірінші жүбы — хелицера ауыздың алдыңғы жағына орналасады, жоғарғы және төмснгі жақтың қызмстін атқарады, ал екінші жүбы — педипальпа немесс аяқ қармалаушылар қүрбанын ұстау, сезім түйсігін кабылдау сияқты жүмыстарды орындайды. Қалған 4 жүп аяқ жүру қызмстін атқарады. Бүл тип тармақтың құрлықта мсксндсйтін түрлері ермскші тәрізділер класын қүрады.

6

Өрмекші тәрізділер класы — Arachnidae. Хелицералы буын аяктылардың ішіндс 35 мыңнан астам түрі бар және сыртқы кұрылы- сы әр түрлі болып келстін, ең ірі тобы. Организмдердің тіршілік ету жағдайына орай құрлыққа шығуына байланысты бұрынғы толып жатқан желбезек қатпарларымен жабдықталған желбсзскті қүрсақ дсп аталатын аяктардың орнына өрмскші тәрізділерде қатпарланған жапырақ тәрізді өкпс және дснс қуысында тарамдап орналаскан ксңірдск жүйссі жетілгсн. Бас — көкірек бунақтарының өзара косылуымсн қатар өрмскші тәрізділердің кейбір отрядтарында қүрсак бунактары да бірімен-бірі қосылып біріккен; күрсақ аяқтары сакталған, бірақ көкірек аяқтарына қарағанда олар басқаша қызмет атқарады. Мысалы, төрт өкпслі өрмекшілердің VIII...IX қүрсақ сег- мснттсрінің әркайсысында бір-бір жүп өкпе, Х...ХІ бунақтарында өрмск жібі сілсксйін бөліп шығаратын өрмск сүйелдері (бір жүптан) орналаскан. Өрмскші тәрізділср класының құрамына 10-шақты класс тармағы снеді. Солардың ішіндс ауыл шаруашылығы дақылдарының зиянксстсрі катарьіна өсімдік қоректі кенелер жатады.

Кенелер класс тармағы — Асагі. Сыртқы құрылысы мен тіршілік ету жағдайлары әр түрлі, өте үсақ, көбінесе микроскоп арқылы ғана көругс болады. Әдстте, дснс бунақтарының бәрі өзара қосылып бірігіп ксткен. Тск өте қарапайым түрлерінің ғана денесінен бунақталудың ізін көруге болады. Кенелерге тән ерекшеліктердің ең бастысы — ал- дыңғы скі аяқтарының (ездерінс тән астыңғы жарты дсне сақинасымсн қосыла) оқшауланып, гнатосома дсп аталатын срскше бір мүшсні құруы. Гнатосома өрмекші тәрізділердің баска класс тар- мағында ксздсспсйді. Кенслердің тыныс мүшесі — кеңірдек, кейбіреулсріндс арнаулы тыныс алу мүшесі болмайды. Кенелер ме­таморфоз (түрлену) жолымен өсіп жетіледі: сң алдымен

жүмырткадан 6 аяқты личинка шығады, ол түлегеннен ксйін 8 аяқты нимфа фазасына өтеді, одан ересек кене пайда болады. Кенелердің көпшілігі еркін тіршілік етеді: топырақты, шөптесін және ағаш өсімдіктсрін мекендсйді, кептеген түрлері баска жануарларда пара­зиток тіршілік етеді, біраз түрлері тұщы суда, тіпті теңіз суында да кездеседі.

КЕҢІРДЕК ТЫНЫСТЫЛАР ТИП ТАРМАҒЫ - TRACHEATA

Жақсы тармакталған кеңірдек жүйесі арқылы атмосферадағы ауамен тыныс алып, күрлыкта тіршілік етеді. Аздаған түрлсрі ғана су Коймаларында тіршілік етуге бейімделген. Бүл тип тармақтың өкілдсріне тән негізгі белгі — бір жұп мүртшасы болады; бас бөлімі кептеген бунактардан түратын денссінен айқын окшауланған. Кеңірдек тыныстылар тип тармағына көп аяқтылар (қырык аяқтылар) мен насекомдар кластары жатады.

Насекомдар класы — Insecta. Түрлерінің саны жағынан өсімдіктср мен жануарлар кластарының ішіндегі ең көбі. Бүл класка

7

жататын жәндіктердің өтс өсімталдығы, үрпақтарының қысқа мсрзімде тез жетілуі және қанаттарының көмсгімсн ксңістікте бел- сснді түрде таралу қабілеті олардың түрлерінің өте көбсюін қамтамасыз еткен.

Насекомдардың денесі 3 бөліктен тұрады. Олар: бас, көкірек жәнс курса к. Бас бөлімде бір жұп мүртша, I жұп күрделі кез, ксйде 1...3 карапайым көздері жәнс 3 жүп ауыз мүшелсрі орналасқан. Көкірск бөлік үш бунақтан түрады және олардың әрқайсысында 1 жұп аяқ бо­лады. Сонымен қатар жоғары сатыдағы насекомдардың II және III бунақтарында бір-бір жұптан қанаттары бар. Қүрсақ бөлімі бірнеше бунактардан түрады. Ерссск насскомдардың қүрсақ бунақтарында аяқ болмайды. Олардың ксйбіреулерінде әр түрлі қосалқылар орналасқан.

БЫЛҚЫЛДАҚ ДЕНЕЛІЛЕР (МОЛЛЮСКАЛАР) ТИПІ - MOLLUSCA

Ауыл шаруашылық дақылдарына зиян келтіретін жалаңаш шы- рыштар мен үлулар былқылдақ денелілер типіне, бауыр аяқтылар класының сабақшалы көзділер деп аталатын отрядына жатады.

Былқылдақ денелілср, немесе моллюскалар (латынша моллис — былқылдақ немесс жүмсақ дегсн сөз) омыртқасыз жануарлардың ішінде, қүрамына 108 мыңнан астам түрі кіретін, өз алдына жеке оқшауланған тип. Олардың денесі бас, қапшық тәрізді бунақталмаған тұлға және аяқтан тұрады. Былқылдақ денелілердің аяғы шын мәнінде бауыр жағына қарай жалпиып өскен дене өсіндісі. Аяқтың бұлшық еттерінің жиырылып, одан соң қайтадан созылып түруы нәтижесінде олар субстрат бойымен өте баяу жылжиды.

Былқылдақ денелілср типіне 7 класс кіреді. Солардың ішінде түрлсрінің саны жағынан ете көбі бауыр аяқтылар класы.

Бауыр аяқтылар класы — Gastropoda. Денесінің және бақалшағының спиральды түрде бүралып өсуінс байланысты бүл кла- стың өкілдерінің көпшілігі асимметриялы болып келеді. Бас бөлімінде 1-2 жұп қармақша және бір жүп көз орналасқан. Қүрлықта тіршілік стетін түрлері өкпсмен тыныс алады. Осыған орай оларды өкпслі ұлулар (Pulmonata) класс тармағына жатқызады.

Өкпелі ұлулардың желбезектері өзгеріп, оның орнына мантияда тарамданған қан тамырлар жүйесі пайда болған. Құрлықта тіршілік етстін түрлері сабақшалы көзділер отрядына жатады.

САБАҚША КӨЗДІ ҮЛУЛАР - STYL0MMAT0PH0ZA

Бауыр аяқты моллюскалардың даму жағынан жоғары сатыға көтерілген тобы. Олардың барлығы ішке тартыла алатын 2 жұп кармалағышпен жабдықталған. Көпшілік өкілдерінің бақалшағы жақсы жетілген және ол тек сыртқы механикалык, зақымданудан ғана емес, сонымен катар денс ылғалын тез буланудан сақтайды. Бірақ, едәуір көп түрлерінің бакалшағы, мантияның жан-жақтан каулап өсуіне байланысты рудимент түрінде ғана сақталған немесе мүлде жоғалып кеткен. Бүл топқа, тері жабынын қорғау үшін де- 8

несінен көп мөлшерде шырыш бөліп шығаратын, жалаңаш шырыштар жатадьт.

ХОРДАЛЫЛАР ТИПІ - CHORDATA

Хордалылар типіне дененің арқа жағында созылып жатқан, хорда доп аталатын солқылдақ тірек желісі бар жануарлар жатады. Хорда ішкі қанканың қызмстін атқарады. Ол ішкі мүшелергс тірек болып, жануарлардың денссіне әжептәуір серпімділік береді. Хорда ланцет­ник сияқты қүрылысы өте қарапайым алғашкы хордалыларда өмір бойы сақталып қалған. Ал басқаларында хорда эмбрионалды мүше болып саналады да, кейінірек (ересек организм фазасына көшкенде) оның орнына шсміршектен немссе сүйектен түратын омыртқа желісі пайда болады. Хордалылардың тағы бір ерекшелігі — олардың нсрв жүйссі түтік тәрізді және дсненің арқа жағына орналасқан. Бүл тип- тсн омыртқалылар типі тармағына токталамыз.

ОМЫРТКАЛЫЛАР ТИП ТАРМАТЫ - VERTABRATA

Тамагын және басқа езіне керекті заттарды белсенді түрде іздеп таба алатындай дамудың жоғары сатысына көтерілген хордалы жану- арларды біріктіреді.

Омыртқалы жануарлар тип тармағы бірнеше класка бөлінеді. Со- лардың ішінде сүт қоректілерді қарастырамыз.

Сүтқоректілер класы — Mammalia. Омыртқалылардың ең жоғарғы класы. Жоғарғы нерв қызметінің орталығы болып саналатын бас миы, әсірссс алдыңғы мидың жарты шарларының қыртысы өте жаксы дамыған. Жүн нсмссс түк басқан тері жамылғысы мен тері бездерінің жақсы жстілуі, кан айналымының бірімен-бірінің араласпауы, газ ал- масу процссінің жақсаруы сүтқоректілердің жылы қанды жануарлар болып қалыптасуына мүмкіндік туғызған. Олардын прогрессивті ерекшсліктсріне ас қорыту жүйесі мен тістерінің қүрылысы жәнс ба- ласын тірі тауып, сүтпен қоректендіруі жатады. Сүтқоректілер класы қалталылар жәнс плацснталы (шуы бар) жануарлар дсп аталатын 2 класс тармагына бөлінеді.

Плаценталылар немесе жоғары сатылы жануарлар (Eutheria) класс тармағына тән ерекшслік — оның өкілдерінің үрығы плацентамен не­месе бала орны деп аталатын ерекше мүшемен жабдыкталған. Пла­цента арқылы ұрық анасының организмімен байланысады да, өзіне қажетті қорсктік заттарды алады, зат алмасу кезіндс пайда болған керсксіз заттарды және көмір қышқыл газын бөліп шығарады. Осы- ның нәтижссінде сүткоректілердің балалары азды-көпті жетіліп туа- ды. Сүтқоректілердің көпшілігі, солардың ішінде кеміргіштер және қоян тәрізділер отрядтарына қіретін зиянды кеміргіштер осы плацен- талы жануарлар класс тармағына жатады.

Кеміргіштер отряды — Rodentia. Сүтқоректілердің ішіндсгі түр байлығы жагынан ең ірі отряд. Ол 2800 астам түрлерді біріктіреді, яғни қазіргі кезде тіршілік ететін барлық сүт қоректілер түрлерінің

9

1/3 бөлігі осы отрядқа жатады. Оларға тән ерекше бслгі — ит тістері болмайды жәнс күрек тістері жаксы жетілсді. Күрек тістсрінің көпте- гсн түрлсрінің, азу тістерінің дс түбірі ашық болады да, өмір бойы өсіп отырады. Азу тістер мсн күрек тістердің арасында диастема дсп аталатын едәуір кең бос орын бар. Бүл отряд өкілдерінің көпшілігі індс мсксндсйді де, өсімдік тсктес азықпен қоректенеді.

Қоян тәрізділер отряды — Lagomorpha. Tic жүйесінің құрылысы- на сай кеміргіштерге жақын. Негізгі айырмашылығы — үстіңгі жақта 2 жүп күрек тіс орналасқан (кеміргіштсрдікі 1 жүп). Сонымсн қатар олардың скінші жүбы негізгі бірінші жүптың артқы жағына орна- ласқан жәнс олардан гөрі кішірек болады.

II - ТАРАУ. НАСЕКОМДАР ҚҰРЫЛЫСЫНЫҢ НЕГІЗГІ БЕЛГІЛЕРІ

СЫРТҚЫ ҚҰРЫЛЫСЫ

Насекомныц дснссі бас, көкірек жәнс құрсақ деп аталатын 3 бөлімнен, ал олардың әрқайсысы әр түрлі қосымша мүшслермсн (к.осалк.ылар) жабдықталған бірнешс бунақтардан тұрады (1-сурст).

Бас және оның қосалқылары. Бас — тканьдері мсйлінше тығыздалган жәнс мидың сауыты болып есептеледі дс, өзара бірігіп бітісксн 5 бунақтан тұрады. Онда симмстриялы орналасқан 1 жұп күрдслі көз, қарапайым көздер (1...3) және қозғалмалы мүртшалар мсн ауыз мүшелері болады.

Бас сауытының өзі бір-бірінен тігіс арқылы ажырайтын бірнсше болшсктсрдсн қүралады. Бастың алдыңғы жағындағы кеңірск келгсн маңдай болігі үстіңгі жағына қарай төбе, одан соң жслкс (шүйде) дсп аталатын белімдсрмен жалғасады (2-сурст). Мандайдың төмснгі жагында жогаргы ерінмен шектесксн жақтау мандайшасы орналаса- ды. Бастың қырын жағы шекараларын нақты ажыратуға болмайтын самай (көздің үстіңгі жағында орналасқан) және бет (көздің астыңғы жағында) дсп аталатын бөліктерге бөлінеді. Бет жоғарғы жақпсн жалгасады.

Мүртшалар немесе антенналар. Маңдайдың екі жағында көз ара- лығында орналасқан, бірнеше буыннан түрады. Иіс және сезім мүше- лсрінің қызметін атқарады. Насекомның мүртшаларынЫң құрылысы қандай түрлерге немесе топтарға жататынына байланысты әр түрлі болады (3-сурет). Сондықтан бүл белгі насеком түрлерін анықтау

І-сурст. Итальялық шегірткенііі. деие цүры- іысы, қанаттарыішң сол жақ жүбы ;»рсетілмегсм (Г. Я. Бей-Биснко бойынша): -мүртиіа; 2-маңдан; 3-к.арапаным көз; 4- іүрделі коз; 5-алдыңгы арк,а; 6-ссту мүшесі: -і^нат; 8-жүмыртқа салгыш; 9-табан; 10-си- іак.; П-сан.

11

2. сурет. Шегірткеиін бас бвлімі (А. Иммс бойынша): І-үстіңгі ерін; 2-үстіңгі жақ; З-жақтау мандайшасы; 4- мандай жақтау тігісі; 5-бет; 6-мандай; 7-муртша шүңқыры; 8-к.арапайым көз; 9-төбе тігісінің керінстін болімі; 10-күрделі көз; II-тебе; 12-желке тігісі; |3-жел- ке; 14-артк.ы желке тігісі; 15-артк.ы желке; Іб-мойын жарғагы; 17-томенгі ерін; 18-срін қармалауышы; 19- томенгі жак; 20-жак. қармалауышы.

2. сурет. Нлсекомдардмң мүртшаларының түрлерІ <11. Н. Богданов-Катьков жөне А. Иммс бойынша): а-кдошык. торізді; б-жіп торізді; в-таспик тәрізді; г-ара тарізді; д-тарац тәрізді; с-шок.пар басты; ж-жүмыр басты; з-үршық торізді; н-тақта мүртша; к-иілмс тарак. торіэді; л-к.исық мүртша; м-кауырсык тарізді; н-тікснекті мүртша.

12

үшін ксң пайдаланылады. Көпшілік жағдайда бір түрге жататын на- сскомдардың мұртшаларының қүрылысы жынысына қарай әр түрлі болады: еркек насскомның мұртшалары ұрғашы насекомға Караганда жаксы жстілген.

Қорсктік заттардың түрлсріне және олармен қоректену тәсілдеріне байланысты әр түрлі топка жататын насекомдардың ауыз мүшелері күрылысы ор түрлі болып келеді. ^уыз мүшесі негізінсн ксміргіш жәнс соргыш болып 2 топқа бөлінеді. Кеміргіш ауыз өсімдіктердің әр түрлі мүшслсрі, тұқымдары және органикалық қалдықтар сияқты қорсктік заттардың қатты түрлерімен қоректенуге бейімделгсн. Ол шыгу тсгі жағынан насекомдардың ауыз мүшелерінің ішіндсгі ең бай- ырғысы жәнс соргыш ауыз мүшелері түрғысынан Караганда алғашқы түрі. Насекомдардың жске бір топтарының сүйық қорекпсн (гүл шы- рыны, өсімдік клсткасының шырыны, жануарлардың каны) қорсктенуге көшуінс байланысты соргыш ауыз мүшелсрі типінің түрленгсн өзгерістері пайда болған.

Кеміргіш ауызы бунакталмаган бір жүп жоғарғы жактан, бу- нақталган бір жүп төмснгі жактан және бунақталған төменгі сріннен түрады. (4-сурет). Ауыз мүшелерін үстіңгі жағынан жоғарғы ерін бүркеп түрады. Жоғарғы ерін, әдетте төрт бүрышты пластинка сияқты тері қатпары болып саналады. Ауыз мүшелерінің мүндай түрі тарақандарға, тура қанаттыларға, коңыздарға, тор қанаттылар мен жаргақ қанаттылардың кейбіреулеріне, көбелектердің жүлдызқүртта- рына және кептеген басқа насекомдардың личинкаларына тән.

Соргыш ауыз мүшелері едәуір өзгерістерге үшыраған, бірак соған қарамай көпшілік жағдайларда кеміргіш ауыз мүшелері типіне тән жалпы белгілер оларда сақталып калган. Мысалы, жалап-кеміргіш ауыз мүшелерінің (бал арасы, жабайы ара) төменгі жактары жәнс

2. сурет. ІІлсекомдардың ауыз мүіиелсріиің ксмІргіш түрі (II. Н. Богданов-Катьков бой- ынша): а-жогаргы ерін; б-жогарғы жак.; в- томснгі жак; І-ішкі шайнау қалагы; 2-сыртк.ы Шайнау калағы; 3-жақ қармалауышы; 4- баганаша; 5-негізгі буын; 2-төмснгі ерін; 6- тілшік; 7-қосалк.ы тілшік; 8-срін Қармалауышы; 9-иек; 10-астыңғы иск.

5. сурст. 1»ак.ашык к.анлаланы>і басы жене ауыз мүшслсрі (II. II. Богданов-Катьков бой- ынша): а-мндалапыц басын алдыцгы

жагынан жоне сол к.ырынан царагандагы корінісі; 6-к.андаланың түмсыгының ж от а рты срін түсыиан колденең кссксидегі басының керінісІ; в-оте үлгайтып к.араган ксздсгі жогаргы болігі; І-жогарсы ерін (сәл котсрілгсн); 2-мүртша; 3-коз; 4-түмсык. тактаншала ры; 5-6-ша ншыгыш кылшықта р (турін ошүртксн жогаргы жане томенгі жак.1*

7. томемгі срін; 8-сору түтімпесі (тамактану каналы); 9-сілсксй каналы.

темснгі срні ұзын тұмсыққа айналған. Олардың жеке бөлшсктсрі өтс үзарған, бірақ ксміргіш ауыз мүшелеріне тән бунақталу әлі сақталған. Қандалалардың шаншып-сорғыш ауыз мүшслерінің жоғаргы жәнс төмснгі жақ бөлімдері өте жіңішке және үзын шан- шыгыш қылшықтарға айналған (5-сурет). Олар кеп бунақталған үзын түмсықтың ішінде орналасады. Қандала қорсктенгсн ксздс оның түмсыгы субстратқа тірсліп, артқа қарай бүгіледі, сонымсн қатар шаншыгыш қылшықтар жабын қабықты тссіп, өсімдік тканына неме­сс қүрбан организмнің денссіне енеді. Шаншығыш қылшықтың екінші жүбы өзара тығыз жанасады. Осының нәтижссіндс олардың ішіндс 2 өзск түзіледі. Оның бірсуімсн өсімдік тканіне немесе орга­низм денссінс қандала өзінің сілскейін қүяды да, екіншісімен сыртта алдын ала қорытылған тамақ затын сорып алады. Гүлдің тәтті сірнссімсн қоректснстін көбелектсрдің үзын түмсығы төмснгі жақ мүшслсрінің бунакталу қабілеттілігін жойып, тым үзаруынан пайда болған.

Өсімдіктердің зақымдану бейнссі мсн оның сипаты насекомдардың ауыз мүшслсрінің қүрылысына жәнс қоректену тәсіліне тікелей бай­ланысты. Сондықтан олардың қүрылыс срекшеліктерін білу керск. Ол өсімдіктің зақымдану сипатына карай зиянксстің қандай түргс жата- тынын анықтау үшін ғана смес, сонымен қатар күрсс шараларын үйымдастыруда инссктицидтерді таңдап алу үшін де қажст. Мысалы, ауыз мүшслсрі кеміргіш насскомдарды қүрту үшін олардың ас қорыту жүйесінс эсер ететін инсектицидтерді пайдалану керек. Ондай инсск- тицидтср қорсктік заттармен бірге ішекке түседі де қанға өтіп, на- секомды уландырып өлтіреді.

Өсімдіктің үстінс шашылған ішек инсектицидтері ауыз мүшслсрі соргыш насекомдар үшін нәтижелі емсс. Олармен күресудс тері қабат аркылы ішкі мүшелсргс өтетін нсмесе жанасып тиіскендс эсер етстін инссктицидтерді немесе тыныс мүшелері арқылы өтстін фумиганттар- ды пайдалану ксрск.

14

Ауыз мүшслерінің сыртқы шығыцкы бөліктерінің орналасуына карай насскомдардьің басын үш типке бөледі: гипогнаттык, прогнат- тык және опистогнаттық бас. Гипогнаттық баста ауыз бөлімшслері трмсн қарай бағытталған (шегіртке, кандала, қоңыздардың көптеген түрлсрі), прогнаттык баста ауыз бөліктері алға қарай бағытталған (барылдақ қоңыздар, алтын көзділердің личинкалары), опистогнаттық баста ауыз бөліктері төмсн және артқа қарай бағытталған (бітслср, бүргс, шіркей, цикада).

Кеуде. Насскомның кеудс бөлімі — алдыцғы, ортаңғы, артқы ке- удс дсп аталатын 3 бунақтан түзілген. Бунақтардың әрқайсысы арка, нсмссс тсргит дсп аталатын жоғарғы жарты сақинадан, төс, нсмссе стсрнит дсп аталатын төмснгі жарты сақинадан және плсйрит дсп аталатын бүйір жағындағы бөліктерден түрады. Бунақтардың жоғарғы жарты сакина тәрізді бөлігін көрсету үшін алдыңғы арка, ортаңғы арка, артқы арқа, ал төменгі жарты сақина тәрізді бөлігін көрссту үшін алдыңғы төс, ортаңғы төс және артқы төс деген атаулар пай- даланылады.

Ксудс бөліктің әрбір бунағында бір жұп аяқ (барлығы 3 жұп аяқ), ал ортаңғы жэнс артқы көкіректе бір жүптан (барлығы 2 жүп) канат болады.

Насскомның аяғы жамбас (төспен жалғасқан), ұршық, сан, жіліншік (сирак), табан дсп аталатын бірнеше бунақтан түрады. Та- бан бунактарының саны кандай түрге, топқа жататынына байланы­сты 1...5 дсйін болады. Табанның сң соңғы бунағы арасында 1...3 темпсшік орналасқан, бір көбінесе екі тырнақшамен бітеді. Бу- нактардың, тырнақшалардың жәнс төмпешіктердің саны насекомдар- дың түрін анықтау үшін пайдаланылатын негізгі белгі қатарына снсді.

Тіршілік сту жағдайларына және жеке топтардың мамандану дәрежесіне байланысты насекомдардың аяқтарын бірнсшс типке бөлсді (6-сурст). Мысалы, таракан, барылдақ қоңыз, қандала сиякты жылдам жүгіретін насскомдарға жіңішксргсн ұзын сирақты аяқ тән. Ал торт бунактан түратын жалпак табанды жуандау жәнс кысқарақ кслгсн жүргіш аяқ типі коңыздардың бірқатар тұқымдастарының (жапырак жегілср, бізтұмсықтылар, мұрттылар т. б.) өкілдсрінде ксз- дсссді. Тіршілік жағдайларына нсмесс қозғалу тәсілдсріне бейімделу алдыңғы нсмссе арткы аяқтардың мамандауына себеп болған. Мыса­лы, бүзаубастың, зауза қоңыздың жетіліп дамуы үзақ уакыт топырақ арасында өтуінс байланысты алдыңғы аяғы жерді қазуға, дәуіттің ал­дынгы аяғы қүрбанын шап бсріп үстауға, шегірткенің артқы аяғы сскіругс, суды мсксндейтін насекомдардың (жүзгіш қоныз т. б.) арткы аяғы жүзугс, араның артқы аяғы гүл тозаңдарын жинауға бсйімдслгсн. Осы айтылғандарға сәйкес насекомдарда казғыш, үстағыш, сскіргіш, жинагыш аяк типтері пайда болған.

Насскомдарда әдеттс 2 жүп канат болады. Алайда кейбірсулсріндс тск қана алдыңғы жүп канат (кос канаттылар нсмесс шыбындар,

15

2. сурст. Насекомдардың аяктарыііыіі. түрлері (II. Н. Богданов-Катьков бойынша): а-жүгіргіііі аяк, (барылдақ коцыздікі); б-жүзгіш аяк, (сүңгуір к,оңыздың артқы аягы); в-ceKjpriui аяқ (шегірткснің арткы аягы); г-қазгыш аяк. (бүзаубастыіү алдмііғы аяғы); ә-үстағыш адк. (дәуіттін алдынгы аяғы); е-сорғыш аяк. (жүэгіш қоңыздык алдыкгы аягы>; ж-жинагыш аяк. (бал арасыныК артқы аяғы); з-жүргіш аяқ (бізтүмсык. қоныздың табаны); І-жамбас; 2-үршыц; 3-сан; 4-снрак; 5-табан.

кокцидтердің біраз түрлеріндс) кейде артқы жүп қанат (желпуіш қанаттылардың еркегіндс) дамыган. Қанаттары мүлдс жок, нсмссс да- мымаган насекомдар да (алғашқы қанатсыздар класс тармағының окілдері, біте, бүрге, төсек қандаласы таҒы басқаларда) жиі ксздессді. Насскомдардың қанаты шығу тегі жағынан тері жамылғысының скі кабатты қатпары болып саналады: ересек насеком пайда болар ксздс тсрі қабаттары бірімен-бірі жанасып жүқа және икемгс өтс көнгіш (эластикалы) пластинкаға айналады.

Насеком қанаттарын қатайтатын тіреуіш қызметін жүйкслсрі атқарады. Жүйкс тамырлар немесе жүйкслер деп трахеялар мен ге­молимфа түтікшелерінің қатайып кеткен бөліктерін айтады. 16

2. сурет. Долана кебе- ЛСІІНІН канаттарыныц

курмлысм. Он жац жубы- пмк жүйкелері

■йсетілгеіі (II. II. Богда- нов-Катьков бойынша):

С-косталь жүйкесі; Sc-суб- косталь жүйкссі; Д2 Д2—* дискаль жүйкелері; рад паль R2 К4 жүйкслері: М| М3 медиаль жуйкелер;

СиІ Сц2 кубиталь жүйкс- лср:

Л2 ЛЗ — аналь жүйкслер.

Қанаттың жүйкелену сипаты, яғни жүйкелердің пішіні, саны жәнс олардың орналасуы әр түрлі ңасекомдардың түрлерін анықтау үшін сң қажетті негізгі белгілердің бірі болып саналады.

Қанатты насскомдардың қарапайым топтарында бойлық (канаттың үзына бойына орналасқан) жүйкелердің мынадай түрлері болады: ко- стальды нсмссс коста (С), субкостальды нсмесе субкоста (Sc) ради- альды немесе радиус (R), медиальды (ортаңғы) немесе медиа (М), кубитальды нсмссе кубиутус (Си) жэне анальды немесе аналис (А). Бүл жүйкслердің көбі бунақталған (7-сурет).

Насскомның қанатында бойлық жүйкелерден басқа көлдснсң жүйкслср дс ксздеседі. Олар көбінесе өздеріне қөрші бойлық жүйке- лсрдің аттарымен аталады. Мысалы, радиомедиальды жүйке (радиал- ды жэне мсдиалды жүйкелерді қосатын), медиалды жүйке (екі мсдиалды жүйксні қосатын) және тағы басқалары. Кейбір насекомдар қанаттарының жүйкеленуі әдеттегіден өзгеше: жекеленген бунақтары бірімсн-бірі косылып немесе жоғалып кетеді.

Насскомдарда кездссетін алуан түрлі қанаттардың барлығы 3 түрлі белгілеріне, яғни консистенциясына (біртекті, әртекті), тұйықталған тор көздсрінің санына (торлы немесе жарғақты) және кабыршақтану нсмесе түк басу (жалаңаш немесе жабық) дәрежссіне қарай жіктеледі.

Алдыңғы жүп канаттар консистенциясына байланысты бсрік тығызданып, жүйкелсрі жақсы көрінетіндей жарғаққа айналуы (шегіртке, дәуіт, таракан) немесе жүйкелері үстінен қарағанда керінбейтіндей мүйізденіп (коңыздар немесе қатты канаттылар) кстуі мүмкін. Мұндай қанаттарды үстіңгі канаттары немесе элитралар дсп атайды. Қандаланың алдыңғы жүп канатының тек негізгі түпкі бөлігі ғана теріге немесе мүйізге айналған. Сондықтан ондай қанатты жар- тылай үстіңгі канат немесе жартылай элитра дейді. Егер насекомның қанатында көлденең жүйкелердің саны көп болса (осыған байланысты тұйыкталған тор көздердің саны да көп болады), оны тор канат дсп атайды (мысалы, инеліктерде, тор канаттыларда. тура канаттыларда). Ал тұйыкталған тор |көздс^Щ* Хянцйсани