Теплица ақ қанатьшың личинкалары шыққан кездс энкарзиаИы (1:5 немссе 1:10) арасына 14-15 күннен салып, 3-4 рет жібгру ксрск. Сонымен қатар вертициллум саңырауқұлағының титр (10° (120-200 кг/га) культурасын бүрку кажет. Ал инсектицидтерден белофостьт 50% к. э. (3-6 л/га) немссе ровикурд 25% к.э. (2-2,5 л/га) пайда­лануга болады.

Томат, бүрыш, баклажан жэне басқа көкөніс дақылдарын зиянкс- стерден қорғау үшін де осы экоғарыда көрсетілген энтомо-акарифаг- тар мен биопрепараттарды қолдану керек.

КАРТОПТЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ

Картопқа көбінесе топырақты мекендейтін насекомдар (сымқүрттар, жалған сымқүрттар және т. б.), бірқатар кебслектсрдің жұлдызқүрттары жэне сорғыш насекомдар (қандалалар, бітелер, ци- кадалар) зиян келтіреді Соңғылар картоптың вирус ауруларын тара- тушы болып та саналады. Бүл зиянкестердің кепшілігі кеп қорсктілер тобына жатады. Сондықтан олар туралы мағлүматтар VIII-тарауда бсрілгсн. Бүл тарауда тск картоппен (жэне сонымен туыстас баскада өсімдіктермен) қоректенуге маманданған зиянкестсрдің ішіндсгі Қазақстанда кездесетіндеріне ғана тоқталамыз.

І Колорадтық картоп қоңызы — Leptinotarsa decemlineata Say. Қатты канаттылар (Coleoptera) отрядының жапырак жсмірлсрі

(Chrysomelidae) тұқымдасына жатады. Картоп дақылын зақымдайтын зиянксстсрдің ішіндсгі ең қауіптісі. Шыққан жсрі — Солтүстік Аме­рика. Европаға өткен гасырдың 70-жылдарында әкслінгсн. Содан ба­стап біртіндеп көптсген елдерге таралған. Бүрынғы КСРО-да таралуы 1950—60 жылдардан басталады. Қазіргі уақытта ол Рсссйдің свропа- лық бөлігінде, Кавказда, Орал тауының шығыс жағында орналаскан облыстарында таралған. Қазақстанда Орал, Ақтөбе, Қостанай, Көкшетау, Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Жезқазған, Талдыкорған, Алматы облыстарында кездеседі.

Қоңыздың үзындығы 9—11 мм, дене пішіні сопақша, арқа жагы дөңес, түсі қызғылт-сары, қанаттарының әрқайсысының үстіндс бой- лай орналасқан 5 қара жолақ болады. Алдыңғы арка сакинасында көптегсн қара дақтар бар, олардың біреуі (ортада орналасканы) ла- тын әрйі “V’’-ға ұқсас. Мүртшалары 12 бунақтан түрады, олардың түп бөлігі ақшыл, ұшы кара болады (37-сурет). Жүмырткалары со- пақша келген сары немесе қызғылт-сары түсті жылтыр, үзындыгы 0,8—1,2 мм. Личинкалары қызғылт-сары, алмүрт пішінді, басы жәнс алдыңғы арқа сақинасы және аяқтары кара, бүйір жактарында 2 қатар болып орналаскан кара меңді нокаттар бар, үзындыгы 15—16 мм жетеді. Қуыршағы кірпіш реңді кызыл нсмссс кызгылт-сары, ұзындығы 10 мм дейін болады.

Колорадтық қоңыз имаго фазасында көбінссе картоп өсірілстін учаскелсрде 20—50 см тереңдіктс топырак арасында кыстайды. Көктемдс топырақтың жылылығы 14—15° жстксндс коңыздар жср бетіне көтеріліп, 2—3 күн қоректенген соң жүмырткалауга кіріссді. Жүмыртқаларын топтап (40 данаға дейін) жапырактың астыңгы бетіне салады. Орташа өсімталдығы әрбір ұрғашы коңызга 500

жұмыртқадан келеді. Ал аса қолайлы жағдайлар туған ксздс кейбіреулері 2400 жұмыртқДға дейін бере алады.

Қыстап шыккан қоңыздардың жер бетіне көтсрілуі өте созылыңқы, кейде 3 айға созылады. Сондықтан олардың жүмыртқалау жәнс ли- чинкаларының шығу мерзімдері де үзаққа созылады. Жүмыртқаның дамуы 4—7 күнге созылады. Ал личинканың дамуы үшін 16—24 күн керек. Осы мсрзім ішінде личинка 3 рст түлеп, 4 личинкалық жастан өтеді. Қорсктснуін тоқтатқан личинкалар 5—8 см терсңдіккс дсйін топыраққа еніп, 3—5 күн өткен соң сонда куыршакка айналады. Куыршак стадиясы 6—15 күнге созылады. Бір үрпақтың дамуы үшін (төменгі даму табалдырығы 12° болғанда) 335°С шамасы тиімді тем­пература жинағы қажет. Батыс Қазақстан жағдайында жылына 2 үрпақ, ал Солтүстік Қазақстанда 1 үрпақ бсріп көбсйсді.

Колорадтық қоңыз картоптан басқа томатты, баклажанды, бүрыш- ты, темскіні зақымдайды, сонымен қатар алқа тұкымдасына жататын басқа өсімдіктермен де қоректенеді. Олардың ішінде сң ұнатып қоректенетіні — картоп дакылы. Қоңыздар жэне олардьІЦ личинкала­ры өте қомағай келеді, картоптың жапырағы мен сабағын күні-түні бірдей ксміріп жеп, қатты зиян келтіреді. Егер картоптың бір түбіндс қоңыздар мен личинкалардың 30—40 шақтысы қорсктснстін болса, онда өсімдіктің жапырақтарын түгелдей қүртады. Бүл жагдаііда кар- топтың өнімі 10 есеге дейін төмендсйді.

Қызылбас шпанка — Epicauta erythrocephala - Pall. Қатты канаттылар (Coleoptera) отрядының алагүлік (Mcloidac) түқымдасына жатады. Рссейдің оңтүстік-батыс жағында орналаскан Куйбышев, Ульянов, Волгоград, Саратов облыстарында ксңінсн таралган. Қазақстанда Павлодар, Семей, Акмола облыстарында кездссіп, сдәуір зиян келтіреді.

Ересск қоңыздың дсне пішіні үзындау сопакша келген (үзындыгы 17—20 мм), үстіңгі канаттары кара-коңыр, басы кызыл түсті болады. Биологиясы зерттелмеген. Қоңыздар маусым— шілдс айларында кар- топтың жапырактары мсн сабағын кеміріп, ксйдс біржола күртып жібереді. Ал олардың личинкалары шегірткелердің жүмырткаларымсн қоректеніп, өсімдіктерге ешкандай зиян келтірмсйді.

Картоптың сабақ нематодасы — Ditylenchus destructor Thorne. Фитонематодтардың тиленхида (Tylenechidae) түкымдасына жатады. Өте кең таралган зиянкес. Картоп өсірілетін аймактардыц бар- лығында кездеседі. Негізінен картопты (түйнектсрін жэнс жср үстілік мүшелерін) зақымдайды. Сонымен катар сәбіз, бүршак, карамык, то­мат жэне баска дакылдарды да закымдай алады. Ал арам шоптердсн дала қалуені, кара алка жэне бакбак өсімдіктеріндс ксздсссді. г Ересск нсматоданың дене пішіні — алдыңғы жэнс арткы жактары сүйірленген мөлдір түсті жіңішке қүрт тэрізді, бас бөлігіне Караганда артқы қүйрық бөлігі үшкір келеді. Ұрғашы нематоданың үзындыгы 9 - 816 ²⁵⁷

0,72—1,35 мм, көлденеңі 0,022—0,032 мм, ерксгінің үзындығы 0,72— 1,35 мм, көлдснсңі 0,02—0,025 мм.

Нематоданың барлык, даму циклы өсімдік тканьдсрінің ішінде өтеді. Олардың ішіне паразит қүрттар картоп түйнсктсрі пайда болмай түрып енеді. Нематода мскендеген өсімдіктердің жапы- рактарының бетін үсақ әжім басқан, сабағы жуандау кыска бо­лады.

Кейіннен қүрттар картоп түйнектсрінің ішіне снеді. Олардың сн- гсн жерлерінде түйнектің эпидермисі алғашында бозарады да, кейіннсн қара-сүр түске көшеді. Сонымен қатар сол жер ішкс карай батыцқырайды жәнс оның эпидермисін түйнектің жүмсағынан оңаіі сыдырып алуға болады. Нематода мскендсгсн картоп түйнегі ақырында түгелдей бүзылады. Әсірссе нематода картопты көкөніс қоймаларында сақтау кезінде қатты закымдап, көп шығі»інға үшыра- тады.

Фитонематодтардың бұл түрінің дамуы үшін үйлесімді темпера­тура 20—25°С. Ұрғашы нематода 250 жүмыртқаға дсйін салады. Жүмыртқадан шыққан личинкалар картоп түйнсгіндс срссск насс- комдармен бірге қоректсніп, тіршілік етеді. Қолайлы тсмпсратура- да жәнс ылғалдылық жеткілікті болған жағдайда, нсматодалар зақымданған картоп түйнсктсрінен сауларына оп-оңай өте алады. Сөйтіп, сақтауға қойылған картоптың едэуір бөлігін шірітіп жібереді.

Картоптың зиянкестерімен күресу . шаралары. Ауыспалы eric жүйесін сақтау. Картоптыц ең жақсы алғы дақылдары болып санала- тындар: астық дақылы мсн бүршақ дәнділер, қант қызылшасы жәнс көпжылдық шөптер. Биылғы жылы картоп өсірілетін учасксге қайтадан картоп отыргызуды кем дсгснде 3—4 жылдан кейін ғана жоспарлау керек.

Өнімді жинап алғаннан ксйін сгіс даласын картоп өсімдігінін қалдықтарынан тазалау. Картоп түйнектерін сақтау ксзіндс нсматод- тың зияндылық дәрежесін азайту үшін қоймадағы ылгалдылык 85— 90% болғанда, ауа темпсратурасын 13°С қалыпта үстау.

Түкымдык түйнсктерді үқыпты түрдс іріктеп алу. Картопты сабак нсматодасынан қоргаудыц негізгі шараларының бірі—клондық сүрып- тау, яғни түқымдыққа нсматодамсн закымданбаған түптсрдің түйнск- тсрін пайдалану. Картоп көктсп шыққан соң тырмалау, катар аралыктарын жүйслі түрдс баптап түру зиянксстсрдің дамуына қолайсыз жағдайлар тудырады.

Картоп отырғызылған учаскслердс колорадтык коңыз ксздссксн жағдайда ол туралы карантин инспекциясына немссе өсімдік корғау станциясына дереу хабарлап, карантиндік сактандыру срсжссінде көрсетілген талаптарға сай шараларды жүзеге асыру керек.

Колорадтық қоңыз бсн шпанка қоңызы таралған учаскслсрдс оларға карсы мына препараттардың біреуін колдануға болады: амбуш 258

— 25% к.э. (0,2 л/га), волатон 50% к.э. (1—1,5 л/га),- 2,5% к.э. (0,3 л/га), дилор 80%

Химиялық препараттарды зиянкестің популяциясында скінші жа- стағы личинкалар басым болган кезде қолдану ксрск. Колорадті>ік қоңыздың сан малшері онша көп болмаса, әрі картой сгісі мал қораларына жақын орналасқан жағдайда оған қарсы бактсриялық препарат битоксибациллинді (2—3 кг/га) қолдануға болады.

13. Тарау. Жеміс жэне жидек дақылдарының зиянкестері

рын) закымдайды. Қатты закымданған жеміс ағаштары әлсірсп, дұрыс өспейді. Келесі жылдары өнімі төмендейді. Ағаштардың жсмісін закымдайтын зиянкестср дс көп шыгынға ұшыратады.

Көптсгсн зиянкестср (бітслср, қандалалар, цикадалар, зауза қоңыздарының личинкалары, егеушілер, жеміс жсмірлсрі) жсміс ағаштарына вирус жәнс саңырауқүлақ ауруларын жүктырушы да бо­лып есептеледі.

Жапырак, бітелері — Aphididae. Тең канаттылар (Homoptcra) от- рядының бітслер отряд тармагына жатады. Тері қабаты өтс жүка, шаншып-соргыш істік түмсықты нәзік насекомдар, үзындыгы 1,2—2,8 мм, пішіні жүмыртқа тәрізді немесе сопақша, түстері әр түрлі бола­ды.

Жсміс агаштарын бітслсрдің көптегсн түрлері зақымдайды. Солар- дың ішінде алма ағашында түракты түрде көп кездесстіні — алманың жасыл бітссі — Aphis pomi Dcg. Бүл кен, таралған, кобінесс питом- никтерде тікпе шыбыктарды және жас ағаштардың бүтақтарын мс- ксндсйді. Рсспубликаның оңтүстігі мен оңтүстік-шыгысында алмүрт агашын жапырак бітслсрінің негізінен екі түрі, Dysaphis rcamuri Mordv., D. pyri B.D.f., ал алқоры мсн өріккс алқоры бітссі (Hyalopterus pruni F.) жэне гслихриза (Brachycaudus hclichrysi Kail.) бітелері едәуір зиян келтіреді.

Жапырак бітслсрі жүмыртқа фазасында қыстайды. Өтс үсак, жыл- тыр қара түсті, сопакша келгсн жүмыртқаларын жас орксндсрдің қабығына, әдстте бүршіктің айналасына салады. Личинкалар кектсм- дс бүршік. жарылған кезде шығады. Олар кеп кешікпсй «нсгіз салу- шылар» дсп аталатын қанатсыз үрғашы бітслсргс айналады. Жапырак бітелсрінің кектсмде және жаз айларында тіршілік 'стстін үрғашылары партеногенетикалык жолмен (үрықтанбай жәнс

жүмыртқаламай бірден личинкаларын «тірі табу») көбсйеді.

Бітслер ете тез дамиды. Қазакстанның оңтүстік, оңтүстік-шығыс аудандарында 15 үрпакка дейін береді. Алғашқы үрпақтарының үргашылары қанатсыз, ал кейінгі үрпақтарда олармсн катар, жан- жакка үшып таралатын, қанатты үргашы бітслер дс болады. Жазді>ің аяқ кезінде бітенің популяциясында үрғашыларымен қатар срксктсрі де пайда болып, олар шағылысқаннан кейін үргашылары кыстап калатын жүмыртқаларды салады.

Алманын жасыл бітесі миграция жасамайтын бітслср тобына жа­тады, ягни ол тек жеміс ағаштарын ғана мекендейді. Ал жапырак бітелерінің жоғарыда корсетілген бүдан басқа түрлсрі жсміс

ағаштарын коктсмдс гана мекендейді де жаз айларында шептсктсс өсімдіктерді мекендейді. Бірақ күзде олар жүмыртқаларын жсміс ағаштарйна салады.

Бітелер жеміс ағаштарының жапырақтары мен жас өрксндсріндс оте тығыз шоғырланып, олардың шырынын сорып, катты

закымдайды. Нэтижесінде зақымданған жапырақтар бүрісіп шираты- лып, оркендср бүралып дсформацияланады. Көпшілік жағдайда олар Курап қалады да, біржола тіршілігін жояды.

Бітслер әсіресс ауа райы жылы жэне ылғалдылық жсткілікті болган жағдайда қарқынды түрдс өсіп-еніп, тез көбсйсді. Ал ауа райы салқын және нөсср жаңбырлы болған кездсрдс олардың өсіп-өніп көбеюі едәуір тсжеледі. .Бітслердің жаппай көбсюін тсжеп, сан мөлшерін едәуір дәрежедс азайтып түратын факторлардың ішіндс эн- то мофагтарды ң да, әсірссс кокцинеллидтер мсн алтын көзділсрдің маңызы өте зор.

Алманың қанды бітесі — Eriosoma lanigerum Hausm. Бітслср от­ряд тармагының пемфигиде (Pcmphigidae) тұқымдасына жатады. Қазақстанда тек Шымкснт облысында ғана кездсссді. Дснссін макта тэрізді ақ түк шогы жауып түрады. Сондықтан оның шогыры кар жа- палагы тәрізді болып көрінеді. Басып жаншыган ксздс дснссінсн қызыл-қоңыр түсті сүйық зат бөлініп шығады. Осыган байланысты қанды біте деп аталады.

Партеногснездік қанатсыз үрғашы бітелсрдің түсі коңыр, үстін көгілдір ақ түсті түк шоғы басқан, мүртшалары 6 буыннан түрады, құйрықшасы дөңгеленіп келген жалпақ болады, шырын түтікшелсрі болмайды, денесінің үзындығы 2,5 мм жетеді. Партсногенсздік үрғашы біте аздап ірілсу, күрсағының түсі қоңыр, басы, көкірск бөлімі жэне аяқтары қара. Күздс дамитын үрғашылары мсн сркск- тсрінде құйрық болмайды, үрғашыларының түсі қызғылт-сары, сркск- тсрінікі — ашық жасыл, үстін ақ түсті түк шогы баскан. Еркектерінің ұзындығы 0,6 мм, үрғашылары — 1 мм жетсді.

Қанды бітенің I жэнс II жастағы личинкалары, ксйдс канатсыз үрғашылары алма ағашының тамырларында, діңіндс, қабыктың сы- заттары мен жапырактарында қыстайды. Ерте коктемде олар ағаштың діңіне, бүтақтарына көтеріліп, сонда күзгс дсйін тіршілік етеді. Жапырак бітелерінсн айырмашылығы — канды бітс алма ағашының қаңка бөліктсрін, яғни діңін, бұтактарын сорып закымдайды. Ағаштың біте колониялары мекендсгсн мүшелсрінде борпылдақ тканьдерден тұратын ісік тәрізді буылтыктар жэнс соны­мен катар бүтактарда үзын салалы сызаттар пайда болады, зақымдалған ағаштар қатты әлсірейді.

Бір жаз ішіндс біте партеногенездік жолмсн көбсйіп 15 үрпакка дейін берсді. Ауа райының етс құрғак жэне ыстык ксзіндс бітслсрдің дамуы баяулайды, личинкалардың біразы ағаштың тамырына өтіп, сонда қорсктеніп көбейеді. Күзде канатты үрғашы жәнс сркск бітелср пайда болады. Олар шағылысканнан кейін үрғашыларынын әркайсысы бір-бірден ғана жүмыртка салады. Бірак ондай жүмыртқалардан шыккан бітелср алма ағашында корсктснс алмай өледі.

Алманың канды бітесінің сан мөлшерін реттеп түратын факторлар- дың ішіндегі ең бастысы — оның маманданған паразиті афслинус (Aphelinus mali Hald.). Зиянкес таралған территориянын көптегсн бөліктерінде бүл паразит оның жаппай есіп-өніп көбсюінс мүмкіндік бермсйді.

262

Алмұрттың жапырак, бүргесі — Psilla ругі L. Тсң канаттылар (Homoptcra) отрядының жапырақ бүргелсрі (Psylloidca) отряд тар- магына жататын үсак насском. Қазақстанның оңтүстік жднс оңтүстік- шығыс аймақтарында алмүрт ағаштарына едәуір зиян кслтірсді.

Қыстап шыққан срсссктсрінің түсі кара-қоңыр, ал көктсмгі жәнс жазгы ересск насекомдар акшылдау болады. Арқасында қызыл-коңыр жолақтар мен дақтар бар. Артқы аяқтары секіргіш, сандары жаксы жетілгсн, жуан. Алдыңгы қанаттары мөлдір. Денссінің үзынді.ігы 3— 5 мм жстсді. Личинкалары жалпак дснслі, төмснгі жастагыларының түсі саргылт, ал жогаргы жастағыларінікі — жасылдау болады.

Зиянксс жылына 4—5 генерация беріп дамиды. Ерссектсрі ағаш кабыгының жапсарларында жэне жсргс түскен жагшрактарда кыстагі шығады. Олар жұмыртқалауға ерте көктемде, ягни агаштар бүршіктсрін жармай түрғанда кіріседі.

Жұмырткаларын бір-бірлеп нсмесе топтап, бүршіктің катпарларына, ал ксйінірек өздері қорсктснетін жапырактарга жәнс өрксндсрге салады. Личинкалары өтс баяу козғалады. Олар денссінен тэтті дәмді «бал шыгы» деп аталатын сүйык зат шығарады. Вал шығы көп малшсрде бөлініп шықканда алмұрттың жапырактарын, өрксн- дсрін, тіпті бүтактарын да түгелдсй жауып кетеді. Бсс рет түлсгсннсн кейін личинкалар ересек насекомдарға айналады. Ерсссктсрі скі айдан аса өмір сүреді жәнс осы мерзім ішінде әрбір үргашы бүрге 400 аса жұмыртқа салады.

Бұл зиянкеспен зақымданган алмүрт ағашының жапырактары мсрзімінсн бүрын түсіп қалады, жемістері ұсак жәнс күрғак катты болады немесе кепшілік жағдайда пісіп жстілмейді. Зиянкес acjpccc жаздың скінші жартысында катты зақымдайды.

Алманың үтір тәрізді қалқаншалм сымыры — Lepidosaphis ulmi L. Тең кднаттылар (Homoptcra) отрядының калкан шал ылар (Diaspididae) түқымдасына жатады. Қазақстанныц оңтүстік жәнс оңтүстік-шығыс аудандарында таралған.

Ұргашы насскомның қалканшасының үзындығы 3,5—4 мм, түсі ағаш кабығына сәйксс қоңыр, пішіні ұзынша үтір тәрізді, алдыңгы жағы жіціщке және аздап иілген, артқы жағы жалпактау жәнс дөңгелсніп келгсн (38-сурст). Ерксгінің канаты бар, мұртшалары 10 бунақтан түрады жәнс құрсағының үшында біз тәрізді өсінді болады, қалканшасының үзындығы үрғашысының калканшасынан 2 ссс Кыска.

Зиянкестің жүмырткалары ағаштың діңінде, бұтактарында кабыкка жабыса орналасқан қалканша астында кыстайды. Көктсмде (оңтүстік- шығыс аудандарда мамырдың орта ксзіндс) жүмырткалардан «ксзбе- лер» дсп аталатын сарғылт түсті личинкалар шығады. Алғашкы ксздс олар өте тез қимылдап ермелеп жүреді де, кейін бір жсрдс козғалмай жабысып тіршілік етеді. Сол кезде олардың денесін үстіңгі жағынан түгелдей (үрғашыларында) немесе жартылай (ерксктсріндс) бүрксп түратын қалканша пайда бола бастайды. Қалқаншаныц күрамы түлс- ген тері калдыктарынан жәнс бездерден бөлінстін заттардан түрады.

263

Жаздың екінші жартысында личинкалар жетіліп ерссск сммырларга айналады. Ұрғашы сымырлардың әркайсысыныц салатын жүмыртқаларының саны 120 жетеді.

Күзге қарай сымырдың өзі өлсді де, қалқаншаның астында қыстап шығатын жүмыртқаларын қалдырады.

Үтір тәрізді қалқаншалы сымыр көп қоректі насском: жсміс ағаштарының барлығын, әсірссс алма ағашын, жидек бүталарын, сәндік ағаштар мен бүталарды және орман ағаштарының көнтегсн түрлерін зақымдайды. Сымырлар өте тез кебсйіп, агаштардың діңі мсн бүтақтарын түгел дсрлік басып кетеді де олардың шырынын со- рады. Қатты зақымдалған жсміс ағаштарының бүтақтары қурап әлсірейді дс, енімі кемиді.

Қарағанның жалған қалқаншалы сымыры — Parthenolecanium corni Bouche. Қазақстанда тегіс таралган. Ұрғашысыньің түсі қоныр, дене пішіні дөңестеу келген сопақша, бүйір жақтарын әжім басклн. Ұзындығы 6 мм, ені 3,5 мм жетеді.

Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында жылына екі үрпақ беріп өсіп-өнеді. Личинка күйінде әр түрлі жсміс агаштары мсн сәндік ағаштарының діңі мен бүтақтарында жәнс бүталарда қыстап шығады. Көктемде личинкалар көбінесе бір және екі жылдық өрксн- дерді сорып, солардың шырынымсн қоректенеді. Олардың дснссі біртіндеп үлкейіп, дөңестснеді де мамыр-маусым айларында срссск насекомдарға айналады. Бірнеше күннен кейін олардын бір жсрдс қозғалмай отырып тіршілік стетін үрғашылары 2 мыңга дсйін 264

жұмыртқа салып, одан соң өледі. 10—15 күн өтксн соң жүмырткалардан екінші үрпақтың личинкалары шыгады. Олар жаз боііы ағаштың жапырақтарын сорып, өрмелеп жүріп тіршілік стсді дс күзге қарай бүтақшаларға, одан ірі бүтақтарға көшіп, сонда кыскы үйкыга кетеді. •

Зиянксстің личинкалары көп болған жағдайда олардың '/ закымдауынан жеміс ағаштарының жапырақтары өздсрінің қалыпты түсін өзгертіп, мерзімі жетпей түсіп қалады. Ал ерссск насскомдар- дың мексндеп катты зақымданған бұтақтары курап калады.

Түрандық жалған қалқаншалы сымыр — Rodococcus turanicus Arch. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығысында таралған. Ал­маты облысының таулы жэне та у етектеріне орналаскан шаруашы- лықтарында өрік, алқоры жэне алма ағаштарына сдәуір зиян келтіреді.

Зиянксстін үрғашыларының арка жағы өте дөңсс болады. Со- ндықтан дсне пішіні жарты шар тәрізді, диаметрі 4 мм жстеді. Түсі ақшыл-қоңырдан қара-қоңырға дейін озгереді.

Тіршілігі қарағанның жалған қалканшалысына үксайды. Одан айырмашылығы, жылына бір үрпақ бсріп осіп-өнеді. Личинка күйіндс кобінесе сүйекті жсміс ағаштарының, әсіресе өрік псн алкорының жэне алшаның, кейдс алма мен шие ағаштарының бүтактары мсн діңінде қыстайды. Коктемде личинкалар ағаш бүтактарының кабығы етс жүка жерлеріне орнығып алады да сүлікшс кадала сорып, бір орында қозғалмай тіршілік стуге кошеді. Ұрғашылары мамырдың аяғы мен маусымның басында шығады да әркайсысы 2000-ға дсйін жүмыртка салып, одан соң олсді. Жана үрпактың личинкалары ма­усым айының бірінші жартысында иіығады. Олар да жапырактарда ормслеп жүріп тіршілік етеді. Көбінесе олар жапырактың астыңғы бстін мскендеп, сонда жаздың аяғына дсйін коректснеді. Зақымданған жапырақтар мсрзімінен бүрын тегіліп, ал катты зақьімданган бүтақтар курап калады. -

Калифорниялық қалқаншалы сымыр — Quadraspidiotus pemiciosus Comst. Қауіпті зиянкес, ішкі карантин объсктісі болып есептслсді. Бүрынғы КСРО-да бірінші рет 1931 жылы Кавказдың Қара теңіз жағалауынан табылған. Қазіргі уакытта Молдавияда, Ук- раинада, Грузияда, Краснодар жэне Ставрополь олкелсрінде,* Орта Азияда, Хабаровск жэне Приморье олкелсрі мсн Сахалиннің оңтүстігінде таралған. Ал Қазақстанда Шымкент облысының оңтүстік аудандарында кездеседі.

Зиянкестің үрғашысының үзындығы 1,3 мм, лимондай сары түсті, денесі доңгелек болады, аяғы, канаты және кезі рсдукцияланған, бір жерде қозғалмай тіршілік етеді, шаншып-сорғыш ауыз аппараты жақсы жетілген, қалқаншасының орта болімі доңсстсу, түсі І| бозғылттау қоңыр, диаметрі 2 мм жетеді. Еркектері бірнсшс сағат Кана омір сүреді, түсі қызғылт-сары, кеудесінде көлдснсң орналаскан Кара жолак бар, ауыз аппараты редукцияланған, бір жүп канаты, 3 К жұп аяғы, ұзын мүртшалары болады, денесінің үзындығы 0,8—0,9

265

мм, қалканшасының үзындығы 1 мм жетеді. Личинкасының дснссі сопақша, түсі сарғылт, жақсы жстілген үзын түмсыгы бар, коздсрі, мүртшалары және 3 жүп аяғы болады.

Калифорниялық қалқаншалы сымыр 1 жастагы личинка күйіндс Калканша астында қыстайды. Кейбір жағдайларда 1І-жастағы личин­калары жәнс срессктсрі де қыстап шыгады. Көктсмдс жсміс агаштарында «шырын жүру» ксзеңі басталысымсн личинкалар кыскы үйқыдан оянады да 10—12 күн ішіндс 2 рет түлсп, ерссск насском- дарға айналады. ¥рыктанған үрғашы сымырлар 50—60 күн өмір сүреді. Осы мсрзім ішіндс олардың әрқайсысы 60—80 личинка таба- ды. Личинкалар («кезбслср») алгашында тез қимылдап, агаштың ен бойына түгсл таралады. Ксйіннен олар ағаштың діңі мсн бүтақтарының қабығына сүлікшс қадала жабысады да біртс-біртс қозғалу қабілстін жоғалтады және олардың арқа жагында кдлканша пайда болады. Зиянкес қоректенгсн жсміс ағашының діңі мен бүтақтарының сскіре бастаған қабығында үзын салалы жәнс көлдснсн сызыктар, ал жапырақтары мсн жемістерінде жәнс жас кабығында осы түрге гана тән қызгылт дақтар пайда болады. Нэтижссіндс ондай ағаштардың бсретін өнімі азайып, жемістерінің сапасы төмсндсйді.

' Ол әсірссе питомниктср мен жас бақтарға қатты зиян кслтірсді. Мс- кендегсн жерлерінің гсографиялық ендігінс байланысты калифорния- лык қалканшалы сымыр жылына 2—4 генерация бсріп өсіп-өнсді.

Жасыл цикада — Cicadella viridis L. Тең канаттылар отрядынын (Homoptcra) цикадалар (Cicadellidae) түкымдасына жататын насском. Алматы, Талдықорған жэне Жамбыл облыстарында жсміс ағаштарына сдэуір зиян келтірсді.

Ересск цикаданың жалпы түсі жасыл, басы, жотасы мен қалканшасының алдыңғы бөдігі сары, тебесінде 4 дак болады. Ұрғашыларыныц үзындығы 8—9 мм, ерксктері 5,5—6 мм.

Жүмыртқа фазасында жеміс агаштарыныц жэнс сэндік агаштар мсн бүталардың жас кабыгында кыстайды. Коктсмдс, сэуір айыныц аяқ ксзінде жүмыртқадан шыккан жас личинкалар жсргс түссді дс шөптектес өсімдіктермсн қоректснсді. Олардың жстілуі бір айга созы­лады да маусым айыныц басында сресек цикадалар шыгады. 10—15 күн өтксн соң олар көбеюгс кіріссді. Бүл үрпактың үргашылары жүмырткаларын жабайы өсетін астық түкымдас өсімдіктсрдің (ксйде жоңышқаның) сабағының ішінс салады. Олардан шыккан личинкалар да сол өсімдіктсрмен қорсктенсді. Ал скінші үрпактың үргашылары жүмырткаларын қыркүйсктің аяқ кезінде жеміс агаштары мсн бұта- лардың жас қабығына салады. Жүмыртка салгышымсн олар жас қабықты жакша тэрізді тіліп, жүмырткаларын сол тіліктің ішінс 8— Ю данадан қатарластырып орналастырады. Бір үргашы цикаданын салатын жүмыртқаларының жалпы саны 200 дсйін жстеді. Сөйтіп, цикадалар жеміс ағаштары мен бүталардың діңі мсн бүтактарынын қабығын жүмыртқа салу үшін тіліп бүлдірсді. 'Кслссі жылы көктсмде сол тіліктіц жиектсрінде «жаралар» пайда болады. Қатты 266

закымдалган жагдайда жас ағаштардың діңі мсн бұталары біржола курап калады.

Жасыл цикада көбінссс жас бақтарга (отырғызылғаннан ксйінгі 5—8 жыл ішінде) көп зиян келтіреді. Әсіресс ойпаң жсргс отырғызылған жеміс ағаштарын қатты зақымдайды.

ЖЕМІС KEHEJ1EPI. Қазакстанда жсміс ағаштарын (әсірссс алма агашын) нсгізінсн кенелсрдің 2 түрі: бактың өрмскші кенссі және жсмістің қоңыр кенесі мексндеп қатты зиян кслтірсді. Бұлар Қазакстанда тегіс таралған.

- Бақтың өрмекші кенесі — Schizotetranychus pruni Oudem. Ұзын- дыгы 0,5 мм шамасындай гана етс үсак кснс. Дөңсстсу, сопакша кел­ген денесін жіңішке ұзын қылшықтар басып түрады, түсі көктем жәнс жаз кездерінде сарғылт-жасыл, ал күзге қарай сарғаяды.

Ұрықтанған үргашы кенелср ағаштардың өлі қабықтарының астын- да, жарықтарында, жсргс түсксн жапырақтар мсн өсімдік қалдыктарының арасында қыстайды. Көктемдс олар ашылып кслс жатқан бүршіктерге өрмслеп барып, оларды сорып қорсктснугс кіріссді. Кейінірск олар алма және басқа жсміс ағаштары жапы- рагының астыңгы бетін мсксндейді. Сол жсрдс үрғашы кенслср жа­пырак шырынын сорып, өсіп-өніп көбейсді. Әрбір үрғашы кененің салатын жүмыртқаларыныц саны 60 жетсді. Кенелср өтс тсз көбсй- еді, бір жаз ішінде 10 ұрпаққа дейін береді. Закымданған жапы- рақтар қоңыр түске айналып, мерзімінен бұрын түсіп калады.

Жемістің қоңыр кенесі — Bryobia redicorzevi Reck. Дснссі бақтың өрмскші кенссіне қарағанда ірілеу түсі қызыл-қоңыр нсмссс жасыл- дау-қоцыр. Жұмыртқа фазасында бұтактардың қабығында, көбінссс олардың скі айырымында қыстайды. Жүмырткасының түсі кызыл, со- ндықтан ағаш қабығының жүмыртқалар орналаскан жсрі кызғылт реңді болып көрінсді. Кснснің личинкалары көктсмдс, бүршік ашы- лар кезде шығады да, бүршіктен шығып келс жаткан жапырактардың үшын, ал ксйін жапырақтарды, гүлді, жас өркенді жәнс жсмісті со­рып қоректенеді. Бір жаз ішіндс бүл кене 4—5 үрпақ бсріп көбсйсді.

Бір үрғашы ксне орта ессппсн 40 шакты жүмыртқа салады. Ерссск кенелер мсн олардың личинкалары көбінссе алма ағашын зақымдайды, дегенмен де жеміс ағаштарының баска түрлсріндс дс есіп-вніп жстіле алады. Қатты зақымданған ағаштардың бүршіктсрі әрі қарай дамымайды, жапырақтары мсрзімінсн бүрын түсіп калады, жемістері үсақ жэне дәмсіз болады.

Алма күйесі — Yyponomeuta malinella L. Қабыршак канаттылар (Lcpidoptera) отрядының күйе көбелектер түкымдасына жататын кішкене көбелек. Солтүстік облыстардан баска аймақтардың бар- льігында, әсіресе республиканың оңтүстік-шығысында, оңтүстіктің та- улы аудандарында жэне Орал облысында қатты зиян кслтірсді.

I Көбелсктің алдыңғы қанаттарының үстіңгі бсті күмістсй ак түсті жэне онда 3 катар болып орналаскан кара нүктелер болады. Арткы Канаттары күл түстес, жиектеріндегі шашактары акшыл. Кднаттарының өрісі 8—20 мм. Жүлдызқүрттарының үзындығы 18 мм

267

39-сурст. Алма күмссс а-имаго; 6-жүлдылк.үрт.

бөктеріндегі аймақтарда мәдени жэне жабайы өсетін алма агаштарының жапырақтарын жеп орасан көп зиян кслтіреді. Қатты закымданған ағаштардың жсміс түйіндері төгіліп калады да өздсрі өрт шалғандай болып көрінеді. Жаз ортасында ондай ағаштарда кайтадан жаңа жапырақтар пайда болады, бірак олар келссі жылы жсміс бср- мейді немссс өте аз береді.

Қазакстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы бактарда жәнс жабайы өсстін жеміс ағаштарының қорыстарында алма күйесімсн қатар онымен туыстас жеміс күйесі (Hyponomeuta padclla L.) дсп аталатын кобелек кездеседі. Бұл көбелектің жүлдызкүрттары алма ағашымен қатар алша, алкоры, өрік, долана жэнс баска агаштардың да жапырағын зақымдайды.

Алма күйесінің сан мөлшерін реттеуші факторлардың ішіпдс пара- зиттік тіршілік ететін жарғак канаттылардың, әсірссс агсниаспис дсп аталатын паразит-насекомның маңызы өте зор.

Долана көбелегі — Арогіа crataegi L. Қабыршак канаттылар (Lepidoptera) отрядының ак көбелектер (Pieridae) тұкымдасына жата­ды. Қазакстанда тегіс таралған. Көбінесе оңтүстік жәнс оңтүстік- шығыс аудандарда көп кездесіп, жеміс ағаштарына 'сдәуір зиян келтіреді.

Көбслсктің қанаттарының түсі ак, ал олардың жүйкслсрі кара. Дс- несінің кекірек және күрсак белімдсрі де кара болады. Қанаттарының өрісі 65 мм жетеді (40-сурст). Жұлдызкұрттарының дснссін түк басқан, арқасында үзынынан созылған 5 жолак бар. Олардың үшсуі кара, екеуі қызғылт-сары болады. Денесінің бауыр жәнс бүйір жақтарьг сүрғылт. Ұзындығы 45 мм жетеді.

Оңтүстік-шығыс аудандарда жаз кезінде көбелектср алма, алмүрт, жэне баска жеміс ағаштарының жапырактарының үстіңгі бстінс топ-

тап, қызгылт-сары түсті жүмыртқаларын салады. Бір тобындагы жұмырткалардың саны 30—40 болады. Көбелектср 15 күндсй өмір сүрсді. Сол мсрзім ішінде әрбір үрғашы көбслск 3—4 рст жүмыртқалайды. Жүмыртқаның дамуы 15—20 күнге созылады. Жүмыртқадан шыккан жас жүлдызқүрттар жапырактың үстіңгі бетіндс тобын жазбай шоғырланып, жіңішкс ермск жіптсрінсн тоқылған үлпектің астында тіршілік етсді де, жапырактың жұмсак тканін кеміріп қорсктснсді. Закымданған жапырактар сарғайып бүріседі, қурап қалады. Дегенмсн жас жұлдызқүрттар айтарлықтай зиян келтірмейді. Олардың бір үйірі жаз бойы 4—5 жапыраклы зақымдайды. Жүмыртқадан шыккан кезінен бастап ессптсгсндс 20 шақты күннсн кейін жүлдызқүрттар қоректснуін тоқтатады да, зақымданған жапырақтардың бірнсшсуін біріктіріп өрмск жіптсрімсн шырмап үя жасайды. Ұялар өрмск жіптерінің көмсгімсн ағаш бұтақшаларында ілініп тұрады. Осы үяларда жұлдызкүрттар кыстап шығады.

Ерте кектемде жсміс ағаштары бүршігі ашылар кездс жүлдызқүрттар үядан шьіҒады да алғашында бүршіктсрді, одан соң жапырақтарды ксміріп жеп, қатты зиян келтірсді. Жаппай ecjn-оніп, көбейген жылдары олар жеке бүтақтарды, тіпті ағаштың озін жа- лаңаштап, жапырақтарын түгелдей жеп қояды.

Жаздың бас ксзіндс жүлдызқүрттар осіп жетілсді дс корсктснуін біржола тоқтатып, ағаштың бүтақтарында немесс бүта жәнс шоптесін өсімдіктсрдің сабақтарында қуыршаққа айналады. Екі жстіден соң қуыршақтан кобелек ұшып шығады. Сойтіп, долана кобслсгі жылына бір генерация беріп осіп-онеді.

Жүпсыз көбелек — Оспегіа dispar L. Қабыршак қанаттылар (Lepidoptera) отрядының бүйра кобслсктср (Orgyidac) түқымдасына жатады. Қазақстанда тсгіс таралган. Оқтын-оқтын орасан коп болып осіп-ёніп жеміс ағаштары мсн сәндік ағаштарына жэне орман ағаштарының коптеген түрлеріне зор зиян келтірсді.

Бұл түрдің үрғашылары мсн сркектсрін бір-бірінен сырткы пішініне қарап оңай ажыратуға болады, яғни жыныс диморфизмі айқын корінеді. Үрғашысы срксгіне қарағанда ірі, алдыңғы жәнс артқы қанаттарының түсі ақшыл-сары, құрсағының үшын сарғылт- қоңыр түсті қалың түк баскан, мүртшалары қара, ара тісі тәрізді бо­лады.

Еркегі үрғашысынан бір жарым ссс кіші, алдыңғы канаттары кара сүр, мұртшалары қауырсын тәрізді, құрсағы жіңішкс, оның үшында шашақ тәрізді болып топтанған үзын түктер болады. Ұрғашысынын қанаттарының орісі 75 мм, ерксктерінікі — 45 мм жстсді.

Кобслектің жүлдызқүрттары қоңырқай сұр түсті, аркасында бойлай орналасқан сарғылт түсті 3 жіңішке жолак болады. Ол жолақтардың екі жағында екі қатар болып, сүйел тәрізді томпсшіктер орналаскан. Олардың алдыңғы бссеуінің түсі кок, қалғандары кызыл. Ол томпешіктердің әрқайсысында топ-топ болып шыккан үзын қылшықтар бар.

270

Жаздың орта кезіндс үрғашы кобелектер жүмырткалауға кіріседі. Жүмыртқаларын әр түрлі ағаштардың діңіне, кашаларға, шарбакка, ірі тастарға, үйлсрдің ксрсгссінс топтап орналастырады. Әр топтагы жүмыртқалардың саны 500 жетсді жэне одан да асады. Жүмыртка то- бын көбелек өзінің бауыр түктсрімен жауып тастайды. Сондықтан жүмыртқа тобының сыртқы көрінісі акшыл-қоңыр түсті киіздсн жа- салған жастықшаға үқсайды. Көктсмде жүмырткадан шыккан жүлдызкүрттар ағаштың жапырағын алғашында ойып-ойып, ал соңынан түгслдсй дсрлік ксміріп жейді.

Дснссіндегі үзын қылшықтарының көмсгі аркылы жас жүлдызқүрттар желдің скпінімен едәуір қашықтыққа дсйін таралады. Жаздың бас кезінде жүлдызкүрттар ағаштардың куыстарында, қабыктың жарықтарында жэнс бүтақшалар мен жапырактардың ара- сында қуыршаққа айналады. Қуыршағы алтын тәрізді түктер баскан қара-қоңыр түсті болады. 10—15 күннсн соң қуыршактан көбслек үшып шығады. Зиянкес жылына бір генерация бсріп өсіп-өнсді.

Шаңқан көбелек — Euproctis chrysorrhaea L. Бүл зиянкес те бүйра кобелектер (Orgyidae) түқымдасына жатады. Қазакстанның оңтүстік, шығыс, батыс жәнс орталық аймақтарында таралған.

Көбелектің канаттары кардай аппақ, ксйде алдыңғы канаттарында қара нүктелер кездеседі. Қүрсағының үшы жуантық жэнс оны алтын түсті түктер басқан. Мүртшалары кауырсын тәрізді, канаттарының өрісі 35 мм. Жүлдызкүрттарының түсі кара сүр, аркасында екі катар болып орналаскан сүйел тәрізді кызғылт төмпсшіктср бар. Ұзындығы 40 мм жетеді. Қуыршактарының түсі кара-коңыр, борпылдак келген коңыркай сүр түсті пілләнің ішінде болады.

Көібелектің II—III жастағы жүлдызкүрттары жаздың орта ксзіндс 5—6 жапыракты өрмек жіпшелерімен шырмап үя жасайды да, оны сол өрмек жіптерінің көмегімен бүтакшаларға орныктырып, соныц ішіндс кыстап шығады. Көктемдс ауаның орташа тәуліктік тсмпсра­турасы 12°С жоғары көтсрілгсндс жүлдызқүрттар кыскы үяларынан шығып, бүтак бойымен өрмелсп таралады да алғашында ашылып кс- ле жаткан бүршіктерді, одан соң жапырактарды жсп, зиян келтірсді. Жүлдызқүрттардың дамуы 20—30°С темпсратурада 30—44 күнгс со­зылады. Мамырдың аяғында жәнс маусымның бас ксзінде олар жа- пырактар мен бүтакшалардың борпылдак піллә ішіндс куыршакка айналады. Қуыршак фазасы 15—20 күнге созылады. Жаңа үрпактың көбслектері маусымның аяғы-шілденің басында шыгады. Олар жүмыртқаларын жсміс ағаштары мен орман ағаштарының көптегсн түрлсрінің жапырактарының астыңғы бетіне салады. Көбірск үната- тындары алма, алмүрт, алқоры, алша, смсн, долана. Өсімталдығы әр үрғашы көбелекке орташа есеппен 200 жүмырткадан кследі. Эмбри- оналдық дамуы 15—20 күнгс созылады.

Бір жерге топтап салынған жүмырткалардан шыккан жүлдызкүрттар жеке-жеке тарап кетпсй барлығы бірігіп тіршілік етеді. Олар жапырақты каңкалап жейді және жоғарыда айтылғандай закымданған жапырактардыц бірнешсуін өрмск жіптсрімен шырмап

ұя жасайды да тамыздың аяқ кезінде соның ішінс сніп, кыскы үйкыға кетеді. Генерациясы бір жылдық.

Шаңқан көбелегі жарық жәнс жылу сүйгіш насеком. Оның жаппай көбеюі орманды дала және далалық аудандарда жиі байқалады. Бұл түрдің сан мөлшерін реттсуші факторлардың ішінде насском қорскті қүстардың маңызы өте зор. Қыста оның үяда жатқан жүлдызкүртта- рын шымшықтар, ал көктемде үядан шыққан кезде көксктср шұкып жеп, олардың сан мөлшерінің едәуір дәрежегс дейін азайып калуына себепкер болады.

Раушан жапырақ ширатқышы — Cacoecina rosana L. Қабыршак канаттылар (Lepidoptera) отрядының жапырак шираткыштар (Tortricidae) түкымдасына жатады. Қазақстанда алма жэнс баска жеміс бактарында тегіс таралған.

Көбелектің канат өрісі —15—22 мм. Алдыңғы канаттары алтындай жарқылы бар сары түстен коңыр түске дейін өзгсреді, артқы канаттарының түсі акшыл коңыр. Жүлдызкүрттарының үзындығы 20 мм жетеді, басы кара немесе қара-қоңыр, денесінің калған бөлігі жа­сыл түсті болады.

Генерациясы бір жылдык. Жүмыртка фазасында жеміс ағаштары ,мен сәндік ағаш-бүталардың діңіндс және бүтактарында кыстайды. Жүлдызкүрттар бүршік ашылар кезде шығады. Олардың темснгі жа- стағылары агаштың жапырағын қаңкалап жейді жәнс гүлдсрін дс закымдайды. Ал жоғарғы жастағы ересек жүлдызкүрттар түтік тәрізді ширатылған жапырактардың ішінде тіршілік етеді жәнс солармсн қоректснеді. Олар жсмістерді дс әсіресе алманы, үстіндс әртүрлі пішінді кішкснс шұңкырлар калдырып жейді. Жүмыртқадан шыккан күннен бастап есептегенде 30—40 күн өткен соң жүлдызкүрттар сол қоректенген жерлерінде қуыршакка айналады. 1—2 жстідсн кейін қуыршақтан көбелектср шығады да көп кешікпсй жүмырткалауға кіріседі. Жүмыртқаларын топтап 90 дейін ағаштың діңі мен бүтақтарының кабығына салады. Әрбір үрғашы көбслсктің салатын жүмырткаларының саны 250 жетеді.

Раушан жапырак ширатқышының жүлдызкүрттары өтс көп коректі жеміс ағаштарының және сәндік ағаштар мен бүталардың көптсгсн түрлерін закымдайды.

Қазакстанда жеміс ағаштарына раушан жапырак ширатқышьімсн катар жасыл жапырак ширатқыш көбелектің (Pandcmis chondillana

8. -S.) жұлдызкүрттары да зиян келтіреді. Бүл түрдің көбслсктсрі ра­ушан жапырак шираткышына қарағанда ірі келеді жәнс алдыңгы канаттары ашык сары, жүлдызкүрттарының басы акшылдау, жалпы түсі жасыл болады.

Жасыл жапырак ширатқыш жылына 2 ұрпак бсріп есіп-өнсді. Оның жас жүлдызкүрттары ағаштың діңі мен ірі бүтактарында ескірген кабык астында және бүтактардың екі айырымында борпыл- дақ піллә ішінде кыстайды. Кейбір жылдары оның жүлдызкүрттары (әсіресе екінші үрпағының) ағаштың жапырақтарымсн катар жсмістерін де закымдайды.

272

Қүндақты күйе көбелек — Coleophora hemerobiola Fill. Күйс көбелсктер түқымдасына жататын үсақ насеком. Қаза кстанның оңтүстік және оңтүстік-шығысында таралған. Шымкснт облысында және Жамбыл облысының аудандарында жаппай өсіп-өніп, жсміс ағаштарына едәуір зиян келтіреді.

Қанаттарының өрісі 12 мм-лік өте үсақ көбслск. Алдыңғы қанаттарының ұшы қара, калган бөлімі ақшыл-сұр, артқы қанаттары біркелкі ашық сүр. Канаттарының'шеттеріндегі үзын кабыршыктан түратын шашактары жалпақ болады. Жүлдызқүрттарының үзындығы 5—6 мм жетеді, басы қара, түсі ақшыл-коңыр, кеудссінің I—II кекірек бунақтарының арқа жағында қара түсті калканшалар бар. Жүлдызқүрттар өз өмірінің барлык кезеңдерінде күндак ішіндс бо­лады. Қүндактағы жүлдызкүрттар кебінесе бүтакшалардың айыры- мында қыстайды. Ерте көктемде олар бүршікті кемірс ішінс еніп катты закымдайды. Одан соң жапырактың ішкі жүмсак тканін ксулсп дөңгелек өзекше (мина) жасап қоректенеді. Ондай өзскшслердің түсі мөлдір, ортасында тесік болады. Көктем аяғында жүлдызкүртгар қоректенуін токтатып, ағаш діңінің жарықтарына жәнс кабық астына сніп куыршакка айналады. Бүдан кейін бір ай өтксн соң көбелсктер шығады да жүмыртқаларын көбінесе жапырак тактасына салып, ездері еледі.

Ұрыктың дамуы 10 күнге созылады. Жүмырткадан шыккан жүлдызқүрттар алғашында жапырақ тақтасының ішінс сніп, кіші- гірім өзекше жасап коректенеді. Одан соң өзекшеден шығады да жа­пырак киқымдарын тері қабатынан бөлінетін сүйык затпсн араластырып, күндақ жасайды. Қалған әмірін соның ішіндс еткізеді. Қүндақтың ішінен денесінің тек алдыңғы бөлімін ғана шығарып, өрмелеп жүріп коректснеді. Одан соң соның ішінде куыршакка айна­лады.

Бүл түрдің жүлдызқүрттары әсірссс көктсмде катты зиян кслтірсді. Закымдалған бүршіктен шыккан жапырак нашар өссді, жетілмсйді, немесе жырым-жырым көріксіз болады.

Алма жемірі — Laspeyresia pomonella L. Қабыршак канаттылар (Lepidoptera) отрядының жапырақ ширатқыштар (Torlricidac) түқымдасына жатады. Жер жүзі бойынша алма ағашы өсетін зона- лардың барлығында тегіс таралған сң кауіпті зиянксс.

Көбелектің алдыңғы қанаттары арткыларына Караганда үзын, көлденсң орналаскан көптеген кара сызыктары бар ағаштың қабығына үқсас кара сұр түсті болады. Сонымсн катар олардың үшында қола түсті жылтыр 3 жолағы бар қоңыр дак орналаскан. Арткы қанаттары коңырлау сүр, жиектсрінде акшыл-сүр түсті кыска шашактары бар. Қанаттарының өрісі 20 мм жетеді (41-сурст).

Көбелсктің жстіліп қоректснуін токтаткан жүлдызкүрттар алма ағашының діңі мен бүтактарының өлі қабыктары астында, жа- рықтарында, кеуектерінде жерге түскен жапырақтардың жәнс баска өсімдік калдыктарының арасында, сонымсн катар жсміс сактайтын орындарда қыстап шығады.

40. сурст. Алма жемірі:

а-имаго; б-жүлдызқурт зак.ымдаган жсміс.

Алма жемірі республиканың оңтүстігінде жылына 3, оңтүстік- Вшығысында 2, ал батыс, орталык және солтүстік аймактарда бір үрпак беріп дамиды.

Алқоры жемірі — Laspeyresia funebrana Тг. Бүл да жапырак ши- щраткыштар тұқымдасына жатады. Қазакстанда кең таралған. Көбс- лектің алдыңгы каңаттары кара-коңыр, арткы канаттары акшыл-қоңыр түсті болады. Қанаттарының өрісі 5 мм жстсді. Жүлдызкүрттары ақшьіл-қызғылт, үзындығы 10-12 мм.

; Тіршілік сту жағдайы жағынан алма жеміріне өтс үксас. Жүлдызқүрттар ағаш діңінің жарыктарында кыстап шығады да көктемде куыршақтанады. Кебелектер жұмырткаларын бір-бірлсп jfi алкоры мен алшаның, кейдс өріктің жемісінс салады. Бірнсшс күннен ксйін жүмырткадан шыккан жүлдызкүрттар жсмістін ішіне снеді де оның жүмсак тканімен қоректеніп, бүлдірсді. Пісіп-жстілгсн жсмістің зақымдалғаны тез байқалады, одан шүбатылып шайыр агып түрады және мерзімінен бұрын төгіліп қалады, ал пісіп-жстілгсн ксз­дс зақымдалғандары пайдалануга жарамайды.

Дамуы аяқталып, қоректенуін тоқтаткан жүлдызкүрттар жсмістсн шығып, ағаштың діңінс кешеді дс оның түбінс таяу бөлігіндс кабык It астына немесе топырак арасына еніп, куыршакка айналады — 10-12 күн өткен куыршақтан жаңа үрпақтың көбелектсрі үшып шыгады.

Оңтүстік аудандарда алқоры көбелегі 3 үрпак, ал баска жсрлсрдс 2 үрпак беріп өсіп-өнеді.

ІІІие бізтүмсығы — Rhynchites auratus Scop. Қатты канаттылар (Coleoptera) отрядының бізтүмсыктар (Curculionidac) түкымдасына К; жатады. Қазакстанда тегіс таралған. Қызғылт рсңді кола тәрізді жа­сыл түсті коңыз. Басының алдыңғы жағы түтік тәрізді ұзынша. Ер- ксктерінің аркасының алдыңғы жағында жәнс бүйір жактарында бір-бір тікснск болады. Ұзындығы 9 мм.

Қоңыздар ерте көктсмде қыстаған жсрлсрінсн шыгады да і алғашында бүршіктср мен бітсу гүлдерді, одан ксйін шиенің, оріктің, алкорының, кейдс алманың жсмістсрін жсп корсктснсді. Олар жемісті шүңқырлай ксміріп бүлдірсді. Ұрғашылары жсмісті ксміріп, оның ішкі сүйск дәніне жетеді де, оны үңгіп, жүмырткаларын сонда орналастырады. Әрбір үрғашы қоңыз 500-ге дейін жүмыртка салады. Жүмырткадан шыккан личинкалар жемістің ішкі дәндсрімен , қорсктенеді. 20-25 күннсн кейін личинкалар жстіліп, корсктснуін £ токтатады да жсмістсн шығып, жерге енеді. Топырак арасында 5-10 см терендікте олар «жср бссік» жасап, сонда жаздың аяк ксзіндс куыршакка айналады.

Жаңа үрпактың қоңыздары қуыршактан күздс шығады, бірак олар

Жсміс салатын бақтарды кенелердің, қалқаншалылардың, жалган лканшалылардың, жапырақ бүргешіктерінің жәнс бітслсрдің стайтын стадиялары мекендеген жағдайда ағаштарды, олардың түбіндегі топырақ үстін мына препараттардың біреуімсн мал стіп өңдеп бүрксді:'40% ДНОК-тың 1% срітіндісі (10-20 кг/га), 60% нитрафсн пастасының 2% срітіндісі (30-60 кг/ra), трихлораль 5-2,5 немесе 3% ерітіндісі (25-50 л/га). Бүл шараны 2-3 жылда бір рст орындау керек. Жүмсалатын сұйықтық мөлшері гектары на 2000 лит- ргс дсйін болады.

Алма агашының бітсу гүлдсрі қызғылт түске боялган ксздс алма күйссінің, долана және шаңқан көбелектерінің жүлдызкүрттарына карсы бақты дендробацилин • (3-5 кг/га) немесе энтобактсрин (3-5 кг/га) бүркіп өңдеу керек. Биопрепараттар жоқ болған ждгдайда кар- бофостың 50% к. э. (1-3 л/га) пайдалануға болады.

Алма ағашының жемістсрі кеш пісетін сорттарының гүлдсну кезсңі өткеннен кейін 18 күн өткен соң (шамамен алғанда) яғни алма жсмірінің көбелсктері (көктемгі үрпағының) үша бастаганнан кейін 10 күн өткен соң, бакка фосфамид 40% к. э. (0,8-4 л/га) нсмссс мс­тафос 40% к. э. (0,7-1,5 л/га) бүркеді.

Бүл бүркуден кейін қолданылған препараттардың уландыру әсерінің үзақтығына байланысты 12-18 күн өткен соң алма жсмірінің скінші үрпағына қарсы бүркуді тағы қайталайды. Бүл кезде мына препараттардың біреуі қолданылады: метатион 50% к. э. (1,6-4 л/га), фосфамид 40% к. э. (0,8-1,4 л/га), антио 25% к. э. (1,2-4 л/га), карбофос 50% к. э. (1-3 л/га), метафос 40% (0,7-1,5 л/га).

Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығысында алма жсмірінің екінші үрпағының жүлдызқүрттары шыққан ксздс (жсмістін зақымдануы 2% асқан жағдайда) оларга қарсы алма агашының жсмістері орта мерзімде пісетін сорттарын бүрку үшін карбофос 50% к. э. (1-3 л/га) пайдаланылады. Ал алма жемістері ксш пісстін сорт­тарды өңдеу үшін зиянкестің көктемгі үрпағына қарсы колданылган препараттардың бірсуін сол көрсетілген нормамен пайдалану ксрск. Алма жемірінің екінші үрпагына қарсы скінщі рст бүрку 12-18 күн өткен соң қайталанады. Бүл жолы карбофос 30% к. э. (1,6-4,5 л/га) немссс метатионның 50% к. э. (1,6-4 л/га), немесе фосфамид 40% к. э. (0,8-4 л/га) пайдаланылады.

Кснелер жаппай шыққан кезде бір жапыраққа кслстін саны 5 да­надан асканда, оларга карсы неорон 50% с. ү. (1,5-3 кг/га) колданылады.

Алмүрт, алкоры жэне баска жеміс агаштарын закымдайтын бітелерге, қалканшалыларға, жапырак бүргелеріне, алкорыныц шы­рышты егеуішіне, жапырак кеміргіш жүлдызкүрттарга, шис бізтұмсығына қарсы күресуде де негізінен жоғарыда көрсстілгсн пре- параттардың біреуін (карбофос 50% к. э., фосфамид 40% к. д., ан­тио 25% к. э., метафос 40% к. э.) сол нормада пайдалануга болады.

БҮЛДІРГЕННІҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ

Бүлдірген кенесі — Tarsonemus fragariae Zimm. Өсімдік кирик-п кснелердің түрлішс тырңактылар (Tarsoncmidac) тұкымдасына жата­ды. Қазақстанның оңтүстік-шыгысында суармалы жерлсрдс өсірілстін бүлдіргеннің аса қауіпті зиянкссі.

¥рғашы кснснің түсі ақшыл-сары, кейдс қоңыр, үзындығы 0,2—,24 мм, сопақша кслгсн денссі айқын көрінстін көлдснсң айгызбсн (бо­роздка) протеросома жэнс гистсросома дсп аталатын скі баііккс бвлінген, бүйіріндс бірінші және екінші жүп аяқтардың жамбасы ара- лығында түйрсуіш басы тәрізді псевдостигмалдық мүшслср орна- ласқан, алдыңғы 3 жүп аяғының тырнақтары біркалыпты жетілгсн, ал төртінші жүп аяғы баскаларына Караганда жіңішкс жднс тыр- нақтың орнында екі қылшық болады, олардың біреуі өтс үзын. Ер- ксктері үргашыларына қарағанда кішкене, үзындығы 0,15 мм, пішіні жұмьіртка тәрізді сопақша болады.

Ұрықтанған ұрғашы кснелер бүлдірген өсімдігінің түбіндсгі қосалқы жапырақтарды, кейдс бүктелгсн жапыракша такталарының арасында қыстайды. Көктсмдс, өсімдіктің өсуі басталган ксздс (ауаның тсмпсратурасы 13°С асқанда) кснслср жүмырткаларын .әлі ашыла қоймаған жас жапырақтарға сала бастайды. Бүл жүмыртқалардан шыққан личинкалар бір рет түлсп, нимфа фазасына өтпей, бірдсн үргашы жэне сркек кенелерге айналады.

Кенслердің жүмыртқалауы жэне дамуы үшін ауаның салыстырма- лы ылғалдылығы 80-85%, орташа тәулік тсмпсратурасы 17-22°С сн қолайлы жағдай болады. Кснснің бүл түрінің бір үрпагының дамуы орта ессппсн 32 күнгс созылады. Қазақстанның оңтүстік-шыгысында ол жылына 4-5 үрпақ беріп өсіп-өнеді.

Кенелср көбінесс өсімдіктің көлсңкслсу жағындағы жас жапы- рақтарын мсксндсйді. Ал жаппай өсіп-өніп көбсйгсн жағдайда олар өсімдіктің гүл сабақшаларын, бітеу гүлдерін, гүлдсрін, мүртшалары- мсксндсп, қатты зиян келтіреді.

Кенелер сорып зақымдаған өсімдіктсрдің жапырактары сарғайыі калыпты көлсмгс жетпей өліп қалады. Қатты закымданғаь осімдіктсрдің өсуі нашарлап, беретін өнімі кілт төмсндсйді, жидсктср үсақ болады. Олар шағын ғана қашықтыққа қозғалып бара алады Сондықтан зиянксс негізінен көшст өсімдіктсрмсн біргс таралады.

Бүлдіргеннің сабақ нематодасы — Ditylenchus dipsaci Kuhn. Фи тонематодтардың тиленхиде (Tylenchidac) түкымдасына жатады Қазакстанда тсгіс таралған. Дене қүрылысы жагынан картоптың жәж пияз бен сарымсақтың сабак нематодаларына өтс ұксас.

Бүлдіргеннің сабак нематодасы мекендсгсн өсімдіктсрдің өсу бәсеңдеп, әлсірсйді, сабағында, жапырақтарының сағағы мсн жүйке лсрінде ісік тәрізді көмпиген буылтықтар пайда болады. Жапыраі слгагы мен гүлсидамы қысқа жэне бүралып өссді, жапырак тактась кеңірдектеніп, оның эпидермисі жарылып кстсді. Жапырактың нсма тода мскендсген жеріндсгі тканьдер өліп, закымданган учаскі

к күрсңдснеді. Жапырак сағагы мен гүлсидамының бұлтиган жсрлсрі р алгашында морт сынғыш келсді де одан соң жұмсарып, шіріккс айна- Кладм. Паразиттің өздері есімдіктің зақымданган бөлігіндс болады. Са- 1 бақ нематодаларының басқа түрлері сияқты бұл түрдің дс көбсюі мен дамуы сыртқы ортага шықпай өсімдіктердің өздсріндс өтеді.

Нематода бүлдірген өсімдігінің өзекшесіндс, ксйде жапырағында I қыстайды. Сәуір — мамыр айларында бірінші генерация есіп-өніп да- і миды. Одан кейінгі даму жылдамдығы ауа райы жағдайлармна бай- * ланысты. Оның өсіп-өніп, дамуы үшін үйлссімді температура І5-24°С аралыгында болады.

Нематоданың бүл түрі бүлдірген плантациясына катты зиян келтірсді. Кейбір маліметтер бойынша ол өсімдіктсрді орташа дәрсжеде зақымдаганда плантацияның енімін 2-3 ссс, ал катты ■ зақымдаса 6-7 есе төмендетеді.

Бүлдірген бізтүмсығы — Anthonomus rubi Hrst. Кдтты Ічвднаттылар (Colcoptcra) отрядының бізтұмсыктылар (Curculionidae) Втұкымдасына жатады. Насекомның дене пішіні жұмыртка тәрізді, арка жағы дөңес, түсі қара қоңыр, ұзындығы 2,5-3,2 мм болады."

Ересск қоңыздар бүлдірген немесе итмүрын өскен учаскслердс I өсімдік қалдықтарының астында қыстайды. Олар қысқы мексндерінен ауа райының жағдайларына байланысты сәуірдің аяғы-мамырдың бас ксзінде шыгады да алгашында итмүрын өсімдігін, одан соң бітсу £ гүлдері пайда болысымен бүлдірген өсімдігін мсксндсп, гүлдің то- і заңдықтарын жартылай нсмссе түгелдсй жсп кояды. Өсімдіктің зақымданган жерлсріндс түстері қара кішкснтай шүңкырлар пайда ! болады. Қоңыздардыц көктсмгі қоректенуі 10-15 күнгс созылады. Одан соц жүмыртқалауға кіріседі. Бүл ксзең мамырдың скінші онкүндігінсн маусымның бірінші онкүндігінс дсйін созылады. Жүмыртқалау үшін үрғашы қоңыз бүлдіргеннің бітсу гүлінің бүйір і жағын ксміріп үңгиді де жүмыртқасын соның ішінс, тозацдыкка жа-

І.быстыра салады. Одан соң тесікті экскрсмснттсрімен тыгындап тас- I тайды. Бұдан кейін ол гүл сағағын кеміре бастайды, нәтижссіндс 3-4 Ёжүн отксн соң бітеу гүл түсіп қалады. Эмбрионалдык. даму 7 күнгс I созылады. Жүмыртқадан шыққан личинкалар бітеу гүлдің ішіндс 20- I шакты күн дамиды да сонда қуыршаққа айналады. Жаңа үрпактың Ц қоңыздары шілденіц орта кезінде шыгып, көп ксшікпей кыскы і үйкыға кетеді. Генерациясы бір жылдык.

Бүлдіргеннің жапырақ жемірі — Pyrrhalta tenella L. Қатты ^канаттылар (Colcoptcra) отрядының жапырак жсмірлсрі К (Chrysomelidae) тұқымдасына жатады. Ұзындығы 3-4,2 мм сопакша Вкелген, акшыл-қоңыр нсмесе қоңыр түсті жылтыр коңыз. Бүлдіргсн I плантациясында және бакта өсімдік калдыктарыныц астында I қыстайды. Коктемде, ауа райы жағдайларына байланысты коксктін I ІІ-ІІІ онкүндіктеріндс қоңыздар қыскы мсксндсрінсн шыгып, Весімдіктің жас жапырақтарымен қоректенеді. Олар жапырак тактасын I ойып-ойып жеп, ірі жүйкслсрін ғана калдырады.

Қоңыздар жүмыртқаларын 5-6 данадан топтал, жапырак, тактасының астыңгы жағына салады. Алматы облысы жагдайында көктсмгі үрпактьің личинкалары көксктің аяғы мсн мамырдың I- онкүндігінде шығады да бүлдіргсннің жас жапырақтарымсн қоректсніп, дамуы 20-23 күнге созылады. Одан соң олар осімдік шогының түбіне таяу 2-3 см терендікте куыршакка айналады. Қуыршак стадиясы 10-15 күн дамиды да жас коңыздар маусымнын скінші онкүндігінің басында шығады. Олардың салған жүмырткаларынан шілдснің 10-20 кездерінде жазгы үрпактың личин­калары шыгады. Ал бүл үрпактың коңыздары тамыздың II- онкүндігінің басында шыгады да, көп ксшікпей қыскы үйкыға кстсді. Сөйтіп, Қазакстанның оңтүстік-шығысында бүлдіргсннің жапырак жсмірі жылына 2 үрпак беріп өсіп-өнеді.

Күрес шаралары. Ерте көктемде бүлдірген плантациясын өсімдік калдыктарынан үкыпты түрде тазалау, оның қатар аралыктарын копсыту жәнс мүмкіншілігіне карай өсімдігі калың жсрлерін сирсту.

Бүлдіргсн нсматодасын күрту үшін учаскені 6 ай бойы кара парда үстау, нсмесс күзде, болмаса кешст өсімдіктерді отырғі>ізудан 30 күн бүрын топырақты карбатионның 40% с. е. (1500-2000 л/га) срітіндісімен фумигациялау. Карбатионның орнына кешстті отырғызудан 20 күн бүрын 50% ДД-ны пайдалануға болады (700 л/га).

Бүлдірген кенесін кұрту үшін өнімді жинап алғаннан кейін өсімдіктсрді орып алып, баска жакка әкету, одан ксйін плантацияны акарицидтердің бірсуімен өңдеу керек.

Бізтүмсыктылар мен жапырак жемірлсріне карсы күресте планта­цияны өсімдіктері бітеу гүлін шығарған кезде (бірак гүлдің ашылу- ынан аз дегенде 5-6 күн бүрын) карбофостың 50% к. э. (0,5-1,2 л/га) бүркуге болады.

ҚАРАҚАТ ПЕН ҚАРЛЫҒАННЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ

Қарақаттың мөлдір қанатты көбелегі — Synonthebon tipuliformis СІ. Қабыршак канаттылар (Lepidoptera) отрядының мөлдір канаттылар (Aegeriidac) түкымдасына жатады. Қазакстанныц батыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік аймактарында таралған.

Көбелсктің дснесін көкшіл кара түсті кабыршактар баскан. Қүрсағында сакина тәрізді орналаскан ақшыл-сары түсті жіңішкс жо- лактар болады. Олардың саны еркектсрінде 4, “үрғашыларында 3. Қанаттарының түсі шыны тәрізді мөлдір. Алдыңғы канаттарының сырткы жиегінде кызғылт-сары түсті кемксрмс орналаскан. Қанаттарының өрісі 20-28 мм. Жүлдызкүрттарының жалпы түсі ак, басы мсн көкірск бөлімдері және аналь калканшалары коңыр. Үзын- дығы 30 мм жетеді (43-сурет).

Зиянксстің жүлдызкүрттары каракат есімдігі сабагының ішіндс (түбіне таяу бөлігінде) кыстап шығады да көктемдс сонда куыршакка айналады. Көбелектер мамырдың аяғы мен маусымнын бас ксзіндс шығып, көп кешікпей-ақ өсіп-еніп кебеюге кіріссді. Олар 280

жұмыртқаларын бір-бірлеп қарақаттың (кейде қарлмганнмң) са- бағындағы бүршіктердің жанына орналастырады. Әрбір үрғашы көбс- лектің салатын жұмыртқаларының саны 40-60 болады. Жаңа шыккан жұлдызқұрттар өркенді кеміріп жеп, оның ішінс енсді. Одан сон са- баққа өтіп, оның ішінде жоғарыдан төмен қарай жылжып жол сала­ды. Сөйтіп, ол сабақтың төмснгі бөлігіне жетіп, сол жсрдс қыстап шығады. Генерациясы бір жылдық.

Мөлдір қанатты көбелектің жұлдызқұрттары закымдаған өсімдік сабақтары тіршілігін біржола жойып, қурап калады.

Қарлығанның қан көбелегі — Zophodia convalutella Hb. Қабыршақ канаттылар (Lepidoptera) отрядының кан көбслсктср (Pyralidae) түкымдасына жатады. Қазакстанның орталык жэнс солтүстік аймактарында таралған.

Көбелектің алдыңғы канаттарының түсі көлдснсң сызыктар мсн дактары бар қоңыр болады. Ал артқы канаттары ак шашакты акшыл- қоңыр. Қанаттарының өрісі 30 мм жетеді. Ең жас жүлдызкүрттары ақшылдау, ал ересек жұлдызқүрттарының түсі акшыл жасыл, ксйдс қоңыркай рсңді, басы және көкірек қалканшасы кара, ұзындығы 100 мм дейін жетеді.

Бүл зиянкес куыршақ күйінде қарлыған мен каракат бүталарынын айналасында, топырақтың үстіңгі қабатында кыстайды. Көбслсктср куыршақтан ерте көктемде үшып шығады да көп ксшікпсй-ак есіп-

өніп көбсюге кіріссді. Ұрғашы көбелск жұмырткаларын карлыган мсн каракаттың гүлдеріне бір-бірлеп немесе топтап (5 жұмырткага дсйін) орналастырады. Әрбір үрғашы көбелск 200 жүмыртка салады.

Жүлдызкүрттар қарлыган мен қарақаттың жидсктсрін өрмек жіптсрімсн шырмап алып, соларды жеп, қатты зиян кслтірсді. Закымдалган жидсктер шіріп кетеді немесе қурап калады. Өсіп- жстілгсн жүлдызқүрттар қоректенуін тоқтатқаннан ксйін топырак арасына сніп куыршакка айналады да сол жсрдс қыстап шыгады. Ге- нсрациясы бір жылдық.

Қарлыганның сары егеушісі — Pteronidae ribessi Sc. Жаргак канаттылар отрядының (Hemcnoptera) кэдімгі сгсушілер (Tcnlhrcdinidae) түкымдасына жатады. Кең таралган зиянкес. Әсірссе Қазакстанның солтүстік жәнс солтүстік-шығыс аймактарында катты зиян кслтіреді.

Ересск насекомның денссі үзынша цилиндр пішінді, кокірегі мсн күрсагы жирен түсті. Ұрғашыларының алдыңғы жотасында 3 кара дақ болады, еркектсрінің алдыңғы жотасы біркслкі коңыр түсті. Аяктарының түсі сары, дснссінің үзындығы 7-8 мм.

Зиянксстің жалган жұлдызкүрттарында 3 жұп көкірск аяктары жәнс көгілдір жасыл түсті 7 жүп жалган аяктары болады. Басы жэне көкірск аяктарының түсі кара, денесін кептегсн кылшыкты сүйслдср баскан, жалпы түсі сүрғылт жасыл. Ұзындығы 16 мм дсйін жстсді.

Зиянксс жалған жүлдьізкүрт күйінде топырак арасында кыстайды. Ерте коктемде жалған жүлдызкүрттар сол кыстап шыккан жсрлсріндс куыршактанады да олардан көп кешікпсй ересек насекомдар үшып шыгады. Ұрғашы насекомдар жүмырткаларын карлыган мсн каракаттың жапырактарының астыңғы бетінс (жүйкс бойына) сала­ды. Олардың өсімталдығы 100 жүмырткаға жетсді. Жүмырткадан шыккан жалған жүлдызкүрттар алғашында жапырактьіц астынғы бстінің парснхимасын кеулеп жеп үсак тесіктср жасайды, ал одан соң тек ірі жүйкслсрін ғана калдырып, жапыракты түгслдей жсп кояды. Личинкалардың коректенуі 20-25 күнгс созылады, одан сон олар топыракка сніп, піллә жасайды да соның ішіндс куыршакка айналады.

Қуыршактардан 15-20 күннсн кейін жаңа үрпактың сресск насс- комдары шыгып, жүмыртқалауга кіріседі. Өсімдіктсрді бірінші үрпактың жалған жүлдызкүрттары калай зақымдаса, скінші үрпактікі де сондай дәрежедс закымдайды. Сөйтіп, егеушілсрдің бүл түрі жы- лына 2 үрпак беріп өсіп-өнеді.

Бітелер — Aphididae. Қазақстанда қаракат пен карлыганның эр түрлі сорттарын бітелердің негізінен екі түрі закымдайды-кызыл қаракат бітесі (Cruptomyzus ribis L.) жэне карлыган бітссі (Aphis grossulariae Kalt.). Бүл зиянкестер топ-топ болып тыгыз шогырланып, өсімдік жапырактарының астыңғы бстінде жэнс өрксннің үшында тіршілік стеді. Бітслердің зақымдауынан жапырактар бүрісіп, пішінін өзгсртсді, ал өркендер кисык-кыңыр болып бүралып өседі. Қызыл 282

ка ра кат бітссі закымданганда жапырақтың үстіңгі бстіндс кызгылт нсмесе саргылт түсті ісік тәрізді төмпешіктер пайда болады.

Қарақаттың бүршік кенесі — Cecidophyes ribis Westw. Өсімдік корскті кснслсрдің төртаяқтылар (Eriophyidae) тұкымдасына жатады. Қаракат өсетін, әсірссе ылгалдылығы мол аймақтарда ксң таралган.

Үрғашы ксненің дснс пішіні кұрт тәрізді, түсі сүттей ак, үзындыгы 0,3 мм, арка калканшасында кснелердің баска түрлсріндс ксздссстін бүдырлар мсн қылшықтар мүнда болмайды. Аяқтарының саны төртсу, сондықтан бүл тұкымдаска жататын түрлсрді төрт аякты кснслср дсп тс атайды.

Кдракаттың ксне мсксндегсн бүршіктсрі біркалыпты өспсй, көбінссс күздсн бастап пішіні шар тәрізді болып өзгсрсді де, көктсмдс ашылмай тіршілігін біржола жояды. Кенслердің бүршік ішіндс коректенуі салдарынан өсімдіктің жапырактары қикы-жикы болып, көріксіз өссді, гүлдсрі мүлде жсміс салмайды. Кснслср жаппай өсіп- еніп катты зақымдаған жагдайда қарақат плантацияларының бсрстін өнімі кілт төмсндсйді.

Кәдімгі өрмекші кене — Tetranychus urticae Koch. Қазакстанда тсгіс таралган, бірак жидек дақылдарын Солтүстік Қазакстанда көбірск закымдайды.

Ерссек кенслср жерге түсксн жапырактарда кыстайды. Көктемде жидск бұталары бүршік атқан кезде олар кыскы мсксндсрінсн шығады да біраз күн қоректенген соң өсіп-өніп көбсйс бастайды. Кс- нслсрдің өздері жәнс олардың личинкалары өсімдік шырынын сорып оның бсрстін өнімін сдәуір дәрежеде төмендстеді. Бүл зиянксс жылы­на 4—5 ұрпақ беріп, өсіп-өніп көбейсді.

Күрес шаралары. Ертс көктемде жидск бүталары бүршік атпай түрганда олардың зақымданган бұтақтары мсн өрксндсрін кссіп алып өртейді. Одан соң түбіндсгі топырағын қопсытып, бүталарды жәнс то- пырақты 40% ДНОК-тың 1% ерітіндісімен (8—15 кг/га) нсмссс нит- рафсннің 60% ұнтагының 2% ерітіндісімсн (40 кг/га) өндсйді.

Бүршік кенесіне қарсы гүлін шашпай түрған ксздс қаракат бүта- сын акрскстің 50% с.ұ. (1,5—3,0 кг/га), ал аналық плантацияда ти- оданның 50% с.ү. (3—6 кг/га) еңдейді. Соңгы жағдайда каракаттың жидегін пайдалануга тыйым салынады.

Қарлығанның қан көбелегіне немесе егеушілсргс қарсы гүлдсну кс- зсңі өтксн соң жидек бүталарын метафостың 40% к.э. (0,4—1 л/га) бүрксді, сонымсн қатар энтобактеринді (3—5 кг/га) пайдалануга бо­лады.

Жидек бүталарын өрмекші кене мекендегсн жагдайда оган карсы гүлдемсй түрғанда және өнімді жинап алганнан ксйін акрскстін 50% с.ү. (1,5—3 кг/га), ал мөлдір қанатты көбслекке, бітслсргс, сгс- ушілерге жэне баска зиянкестерге қарсы гүлдсну ксзсңінсн 10—15 күн етксн соң карбофостың 50% к.э. (1—2,6 л/га) колданылады.

ЖҮЗІМЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ

шығады да жұмыртқаларын бітеу гүлдерге салады. Бұл ұрпактын жұлдызқұрттары бітеу гүлдерді, ашылған гүлдерді зақымдап бүлдірсді жэнс оларды өрмек жіптерімсн орап тастайды. Екінші үрпактың көбслсктері маусым айында шығады да жүмыртқаларын піспегсн жа­сыл жидектерге салады. Екінші үрпақтың жүлдызқұрттары сол жи- дсктермсн қоректенеді, әрқайсысы оншакты жидекті закымдайды. Әсіресе үшінші үрпақтың жұлдызқүрттары кеп болады: олар пісіп- жстілген жидсктсрмсн қоректенсді. Зақымданған жидсктср ауа райы жауын-шашынды болса шіріп, ал қуаңшылык болса курап кстсді.

Екі үрпақты жапырақ ширатқыш — Eupoecilia ambiguclla Hb. Жапырак шираткыш көбелсктер тұқымдасының бұл түрі Қазақстанда Шымкснт, Жамбыл облыстарында зиян кслтірсді.

Көбслектің канаттарының өрісі 13—15 мм, алдыңгы канаттары трапеция тәрізді күңгірт жолагы бар сары түсті болады. Жұлдызқұрттарының ұзындығы 12 мм жетеді. Жалпы түсі алғашында жасылдау, одан соң дами келс қоңырқай кызыл, басы мсн арка қалканшасы жылтыр кара болады.

Зиянксс жылына 2 ұрпак бсріп дамиды. Ақ түсті пілләга оранған қуыршак күйіндс әр түрлі агаштардың кабыгының астында жәнс тағы баска таса жерлерде қыстайды. Көбелектер көктсмдс шыгады да жұмыртқаларын гүл шоғына салады. Бірінші үрпактың жұлдызкүрттары гүл шогын өрмск жіптсрімсн шырмап алып, бітсу гүлдср мсн гүлдерді, ал скінші үрпақтың гусеницалары жидсктсрді закымдайды.

Жүзім филлоксерасы — Viteus vitifolli Fitch. Тсң канаттылар (Homoptera) отрядының филлоксера тұкымдасына жатады. Бүл зиян- кестің отаны Солтүстік Американың оңтүстік-шығыс бөлігі. Европага XIX гасырдың аяғында әкелінгсн. 1880 жылы ол Қырымда, одан ксйінгі жылдары Кавказдың Қара теңіз жағалауында, Кубаньда жәнс Тбилисидің маңында табылган. Қазіргі уакытта филлоксера Молдова- да, Украинада, Солтүстік және Күңгей Кавказда таралган. Карантин зиянкссі болып ессптследі. Тек жүзім өсімдігін ғана закымдайды.

Филлоксераның тіршілік әрексті мен өсімдікті закымдау сипаты жагынан бір-бірінсн өзгеше болып келетін 2 түрі ксздсссді; тамырлык және жапырақтық түрі.

Тамыр филлокссрасының қанатсыз үрғашыларының пішіні со- пакша, түсі сарғылт-қоныр, арқасы мен бүйір жақтарында 6 катар болып, бойлай орналаскан күңгірт түсті бұдырмактар болады, тұмсыгы үзын, арткы аяктарының денемен жалғасатын дснгейінсн асып түрады, мүртшалары кыска, 3 буыннан түрады, дснссінің ұзын- дыгы 1 мм шамасындай. Бүл белгілер (денесінің үзындыгынан басқасы) тамыр филлоксерасының личинкаларына да тән. Жүмырткалары алғашында акшыл-сары болады да соңынан коңыр * түске көшеді, үзындығы 0,3 мм шамасындай. Жапырак филлокссра- > сының қанатсыз ұрғашысы саргылттау жасыл түсті, жүмыр дснслі, үзындығы 1,25 мм-дсй болады, тұмсығы қыска, арткы аяктарының _; дснемсн жалғасатын деңгейінен аспайды, аркасы мсн бүйір

285

жактарында бұдырмактар болмайды. Филлокссраның бүлардан баска нимфа, канатты жәнс жынысты ұрпақ дсп аталатын түрлсрі дс бо­лады.

Жүзімнің америкалык сорттары мсн америка-свропалык буданда- рында филлоксера толык ңиклді болып, екі түрдс дс дамиды. Ал жүзімнің европалык жэнс азиялык сорттарында тек тамыр филлоксс- расы гана дамиды.

Филлоксера толык циклмен дамығанда оның I—II жастагы личин­калары жүзімнің тамырында кыстайды. Көктемде топырактың темпе­ратурасы 13°С-қа жсткенде олар жіңішке тамыршалардың шырыні>ш сорып, коректене бастайды. 20—30 күннсн кейін личинкалар тамыр түрінің канатсыз партсногенездік үрғашыларына айналады. Олардың әркайсысы 40—100 жүмыртка салып, одан соң өледі. Солтүстік аудандардың жүзім шаруашылыктарында филлокссраның бүл түрі осындай жолмен өсіп-өніп 4—5, ал оңтүстік аудандарда 7—8 үрпак бсріп ламиды. Жаз ксзінде личинкалардың бір белігі (ксзбслср) жер бстіне шыгады. Одан соң жердің жарыктары аркылы топыракка кайтадан енеді дс көрші өсімдіктердің тамырларын мсксндсп. тіршілік әрекетін жалғастыра береді.

Маусым айының орта кезінен бастап ксзбс личннкалардыц ксйбіреулсрі жүзім сабағының бойымен өрмслсп жоғары көтсрілсді де канатты үрғашы бітслергс айналады. Олар үшып-конып жүрін жүмырткаларын жүзім өсімдігінің жер үстілік мүшелсрінс салады. Жүмырткалардың үлкен-кішілігі әр түрлі болады. Олардың ірілсрінен филлоксераның үрғашылары, ал үсақтарынан срксгі дамиды. Одан соң үрғашы бітелер ағаш кабығының ішінс кыстайтын жүмырткаларды салуға кіріседі. Олардың әркайсысы бір-бір жүмыртқадан ғана салады. Көктемдс сол жүмырткалардан шыккан личинкалар жапырактың үстіңгі бстіне сүлікше кадалі.іп шырынын сора бастайды. Закымданған ткань қалыптан тыс есіп, жапырактын астыңгы жағынан бүлтиып шыгып тұрады, сөйтіп бсріш пайда бола­ды. Ал личинкалар беріштің ішіндс коректеніп, дамуын одан әрі карай жалғастыра бсреді. 18—25 күннен кейін бүл личинкалар жа пырак филлоксерасының канатсыз партеногенетикалык ұрғашыларына айналады. Олар беріштің ішіндс 500 дсйін (лр кайсысы) жұмыртқа салып, одан соң өздері өлсді. 6—8 күннен кейін бүл жүмыртқалардан личинкалар шыгады да жапырактарда корсктеніп, жаңа бсріштер түзеді. Закымданған жапырактардың асси- миляциялык кызметі нашарлайды, өсімдіктің өсуі тсжслсді, бсрстін өнімі азаяды, көпшілік жагдайда өсімдік біржола тіршілігін жояды. Филлоксераның бүл түрі бір маусым ішінде 7—9 үрпак беріп өсім- енсді.

Екінші үрпактан бастап жапырак филлоксерасының арасында үзын түмсыкты личинкалар да пайда бола бастайды. Олар топыракка сніп, одан тамырга өтеді дс тамыр филлоксерасына айналады. Біртс-бірте тамырга көшетін үзын түмсыкты личинкалардың саны осе бастайды- 286

Күзгі суық басталысымен жапырак филлоксерасьшың личинкалары түгсл қырылады да тек тамыр филлоксерасы гана қалады.

Филлоксера зақымдаған өсімдік тамырында пішіні қүстың түмсығына үксас ірілі-үсақты ісік тәрізді өсінділср пайда болады. Олар әр түрлі микроорганизмдердің әссрінен тез бұзылып, шіри ба- стайды. Тамырдың өсуі тежеледі. Нэтижесінде закымданган жүзім бүталары біржола өледі.

Күрес шаралары. Ерте көктемдс бүршік жарылмай түрғанда жа­пырак ширатқыш көбелсктердің қыстап шыққан куыршактарын жәнс кенслсрді кұрту үшін жүзімнің сидам сабақтарын (штамбы) жэнс эның тарамдарын ескі кабықтарынан тазарту. Одан соң оларды ак- рскстің 50% к.э. (1,6 кг/га) немесе антионың 25% к.з. (1,2—4 л/га) бүркіп өңдсу.

Жапырак шираткыш көбелектердің жұлдызкүрттарына карсы (кебінссс Оңтүстік Қазакстанда) жүзім бүталарын бірнешс рст бүрку- гс тура келеді: көктемдс жүзім гүлдемей түрған ксздс (бірінші урпакка қарсы) жидсктер өсіп келе жатқан кезде (скінші үрпакка қарсы), жэне жидектср пісер кезде (үшінші ұрпакка қарсы). Бүрку үшін мына препараттардың біреуін қолдануға болады: фозалон 35% к.э. (1,0—2,8 кг/га), фосфамид 40% к.э. (1,2—3 л/га), карбофос 50% к.э. (1,0—2,5 л/га), антио 25% к.э. (1,2004 кг/га).

Фозалон зиянкестің бірінші жэне екінші ұрпактарына карсы қолданылады. Ал көрсстілген препараттардың баскаларын өнімді жи­нау мерзіміне 30 күн қалғанға дейін пайдалануга болады.

Жүзім плантацияларында филлоксерамен күресу шаралары мына- дай 3 зона бойынша дифференциаланады: 1—филлоксера жок зона,

2. филлоксера бірен-саран таралған зона, 3—филлоксера мсксядегсн зона. Филлоксера жок зонада (мысалы, Қазақстанда) жаңа планта­ция жасауда жэне ескі плантацияларды жондеудс филлоксераныц жапырақпсн қоректенетін түрі дами алмайтын сорттарын (свропалык жэнс азиялық мсншікті тамырлы) пайдалану, сонымен катар каран­тин срежесін бұлжытпай орындау керек.

XIV-ТАРАУ. АСТЫҚ ЖӘНЕ БАСҚА АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ӨНІМДЕРІ ҚОРЫНЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ

44. сурст. К,амба бізтумсыгы <11. II. Богда- нов-Катьков бойынша):

а-имаго; б-личинка; в-задамданган бидай дэндері.

Қоңыздың үзындығы 2—2,5 мм, түсі күңгірт-қоңыр, нсмссс аздап жылтыр, арқа сақинасында тығыз орналаскан көптсгсн ірі шүңкырлар бар, үстіңгі канаттарының әрқайсысында кызғылт түсті 2 дақ болады. Артқы канаттары жаксы дамыған. Личинкасы сырткы пішіні жағынан қамба бізтүмсығының личинкасына үксас.

Қоңыздар 3 айдан 8 айға дейін өмір сүреді. Осы уакыт ішінде үрғашыларының әрқайсысы 500 дейін жүмыртка салады.

Жүмыртқаларын біреуден дәннің ішіне орналастырады. Ұрыктың да­муы 4—8, личинканың дамуы 25—30, куыршақтың дамуы 5—8 күнгс созылады. 18°С температура жағдайында бір үрпактың дамуы 3,5 айға, ал 21—22,5°С 1,5 айға дейін созылады. Қолайлы жағдайлар болса, солтүстік облыстарда жылына 7—8 үрпаққа дсйін бсріп есіп- өнеді.

Қамба бізтүмсығымен салыстырғанда күріш бізтүмсығы сдәуір жы- лу сүйгіш насеком, оның белсенді тіршілігі үшін үйлесімді темпера­тура 27—29°С шамасында. Суықка ең төзімдісі-жүмыртка, одан ксйін төзімдірегі қуыршақ пен личинка, сң төзімсізі — ересек коңыз. P. С. Ушатинскаяның (1954) мәліметі бойынша минус 10°С сресек коңыз 15, куыршақ 27, личинка 24, жүмыртка 90 сағаттан кейін тіршілігін жояды.

Дәннің дымқылдылығы 10%-тен төмен болған жағдайда коңыздар дами алмайды. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 73% болғанда салатын жүмырткаларының саны азаяды, ал 50% коңыздар қырылады. Личинкалардың дамуы үшін дәннің дымкылдығы 17%-тен асқанда, ал ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 80—90% болғанда ғана қолайлы жағдайлар туады.

Қамба бізтүмсығына қарағанда күріш бізтүмсығы өтс көп қоректілерге жатады. Ол масақты дақылдардың көптегсн түрлерінің, күріштің, жүгерінің дәндерін жәнс әр түрлі жармаларды, үннан жа- салған тағамдарды, бүршакты, мақта түқымын, темскіні, шошка жаңғағын, тағы басқа көптеген өсімдік өнімдерін закымдайды. Ол қамба бізтүмсығына қарағанда жақсы үша алады және сгіс далала- рында масақты, пісіп келе жатқан астық дәндерін де закымдайды. Одан соң ол астықпен біргс қоймаға енеді.

¥н қоңызы — Tenebrio molitor L. Қатты канаттылар (Colcoplera) отрядының кара денелілер (Tenebrionidae) түкымдасына жатады. Қазақстанда кең таралған, әсіресе Солтүстік және Батыс Қазакстанда жиі кездеседі.

Қоңыздың үзындығы 12—16 мм, түсі майлы жылтыры бар кара- қоңыр, үстіңгі канаттарында көптеген нүктелерден түратын бойлык айғыздар орналаскан. Мүртшалары кысқа, олардың үш жағы аздап жуандау, алдыңғы арқа сақинасы едәуір жалпақ. Жүмырткасы со- пақша келген, үзындығы 1,6—1,8 мм, түсі сүттей ак, жылтыр. Ли- чинкасын «ұн күрты» деп атайды. Олардың үзындығы 25—30 мм жетсді, түсі кошкыл сары, алдыңғы аяқтары ортаңғы жэнс арткы аяқтарына қарағанда үзын. Қуыршағының үзындығы 16—18 мм, түсі сарғылттау, қүрсак бунактарының бүйір жактарында тарак тәрізді 290

төрт бұрышты қосалқылары және денесінің артқы жагында мүйіз тәрізді екі өсінді болады.

Зиянкес личинка фазасында үнның арасында, үннан жасалған тагамдарда немесе қойманың керегелерінің жарықтарында, қаптардың тігістерінде және басқа паналарда қыстайды. Суық жай- ларда жылына бір, жылы жайларда екі үрпақ беріп дамиды. Личин­калары қыстап шыққан жерлерінде көктемде куыршакка айналады. Қуыршақтың дамуы 18°С температурада 10 күнге созылады. Қоңыздар кешке және түнде ғана үшады. Жүмыртқаларын шашыра- тып немесе азғанадан топтап, үнға, үнтаққа немесе үннан жасалған тағамдарга, олар жоқ болтан жағдайда керсгснің жарықтарына, қаптардың үстіне салады. Олардың үсті сілекейлі болады да көрсетілген заттарга жабыстырыла орналастырылады нсмссе оған үн жабысып, түйіршік қамыр тәрізді болып көрінеді. Қоңыздар 25°С тем­пература жағдайында 100 күндей өмір сүреді. Осы уакыт ішінде үрғашы қоңыздардың әрқайсысы 300 дейін жүмыртқа салады. Ұрықтың дамуы 19—21°С температурада 10 күннен 19 күнгс созыла­ды. Личинкалар температураға және басқа жағдайларға байланысты 280 күннен 600 күнге дейін тіршілік етеді. Суыққа өтс төзімді — ми­нус 10°С температурада 1 айдан кейін, минус 18°С бір күннсн кейін өледі.

Қоңыздардың өздері де, личинкалары да зиян келтірсді. Личинка­лар үнды және үнтакты, (әсіресе өте дымқыл жэнс жатып калган үнды) сонымен қатар жармаларды, піскен нанды, ксптірілгсн нанды, темекіні жэне т. б. зақымдайды.

Кіші ұн қоңызы — Tribolium confusum Duv. Бүл да кара дс- нелілер (Tenebrionidae) түқымдасына жатады. Ұзындыгы 2,6—4,4 мм, кара немесе коңыркай түсті кішірек қоңыз. Личинкаларының түсі саргылт-қоңыр, үзындығы 6—7 мм, денесінің арткы жатында үшбүрышты ілмек тәрізді екі өсіндісі болады. Қуыршактарының үзын- дыгы 2,7—3,5 мм, ақшыл сары, күрсак бунактарының бүйір жактарында үшында қылшыктары бар өсінділер болады.

Барлық аймақтарда тегіс таралтан. Бүл коңыз әдсттс диірмсн, ма­карон фабрикасы, наубайхана, жарма және күрама жсм заводтарын мскендейді. Қоңыздардың ездері кыстап шыгады. Ал жылы жайларда зиянксс жыл бойы үзіліссіз өсіп-өніп көбейсді. Жұмырткаларын қоректік заттарының үстіне бір-бірлеп орналастырады. Орташа өсімталдыгы 500 жүмырткаға жетеді. Қоңыздар 3 жылга дсйін өмір сүреді де есіп-өнуі жыл сайын қайталанады. ¥рықтың дамуы 6—15 күнге созылады. Личинка жазда 20—30 күн, ал кыста одан үзағырак дамиды да қоректенген жерінде куыршакка айналады. Қуыршактың дамуы орта жағдайларына байланысты 5 күннен 28 күнгс дсйін да­миды. Жылылық 27—30°С, дәннің дымқылдығы 14,5% жэнс одан жоғары болганда зиянкестің дамуы үшін ең колайлы жағдайлар ту- ады. Осы жағдайларда оның бір генерациясының дамуы 30—40 күнге созылады. Қоңыздардың бүл түрі жылытылмайтын жайларда бір жаз ішінде 2—3, ал жылы жайларда 4—5 үрпаққа дейін өсіп-өнсді.

Қоңыздар және олардың личинкалары үнмен, үнтақ жарма жәнс басқа жармалармен, үннан жасалған тағамдармен, астык дәндсрімсн жэне баска дақылдардың тұқымдарымен, кептірілгсн жсміс және көкөністермен, темекі жэне оның өнімдерімен коректснеді. Закымдалған үн иленіп, кесек-кесек немесе түйір-түйір болып қалады, дэмі және исі үнамсыз болады. Ондай үн тамакка жэнс мал жемі үшін пайдалануға жарамайды.

Шоқпар мүртты үн қоңызы — Tribolium castaneum Herbst. Бүл да қара денелілер (Tenebrionidae) түқымдасына жатады. Қазакстанда тегіс таралған, эсіресе оңтүстік аудандарда жиі ксздсссді. Сыртқы қүрылысы және тіршілік әрекеті жағынан кіші үн коңызына үксас. Одан негізғі айырмашылығы-мүртшаларының соңғы 3 бунағы шокпар (күрзі) тэрізді болып, жуандаған.

Қоңыздар жэне олардың личинкалары көп қоректі, үнды, жарма- ны, күнбағыс түқымын, үрпақты, күрама жем-азыктарды, кептірілгсн жемістерді жэне басқа көптеген өсімдік тектес өнімдсрді катты зақымдайды. Уатылған дәндерді көбірек үнатады, бірак өтс дымкыл болған жағдайда түтас дәндермен де қоректенеді. Қоңыздар 2 жыл өмір сүреді. Әр үрғашы қоңыз орта есеппен 400 дсйін жүмыртка са­лады. Зиянкестің дамуы үшін ең колайлы температура 27—30°С. Қолайлы жағдайлар туған жағдайда жылына 6—8 үрпакка дейін беріп дамиды.

Суринам үн жемірі — Oryzaephilus surinamsis L. Қатты канаттылар (Coleoptera) отрядының жалпақ денслілер (Cucujidac) түкымдасына жататын үзындығы 2,5—3,5 мм, кара коңыр түсті қоңыз. Алдыңғы арка бунағының бүйір жактары ара тісі тәрізді кср- тешті болады. Мүртшаларының шоқпар тәрізді үшы 3 бунактан тұра- ды. Личинкаларының үзындығы 2,5—3,5 мм-ге дейін, түсі сарғылттау ак, пішіні цилиндр тэрізді, көкірек бөлімінде 3 жүп аяғы бар. Қуыршағының үзындығы 2,5—3,2 мм, түсі сарғылттау ак, көкірск бөлігінің бүйір жақтарының әркайсысында 6 тікенск болады. Ал қүрсақ бунақтарының бүйір жақтарында олардың саны бір-бірсудсн ғана.

Кең таралған зиянкес. Әр түрлі қоймаларда, диірмендсрде, мака­рон және тэтті тағамдар жасайтын фабрикаларда, дүксндср мсн түрғын үйлерді мекендейді. Табиғатта ағаштардың сскі қабықтарының астында кездеседі.

Қоңыздар 6 айдан 10 айға дейін, кейде 2 жылға дсйін емір сүреді. Жүмырткаларын көктемде бір-бірден жекелеп немесс 3—5 данадан топтап, үнға, әр түрлі тағамдарға, койма керегелерінің жарыктарына, қаптарға жэне т. б. жерлерге салады. Ұрғашы коцыздардыц әрқайсысы 300 дейін жүмыртқа салады. Қоймаларда жылына 5, ал жылытылатын жайларда 7 үрпакка дейін беріп өсіп-өнеді. Бір үрпақтың дамуы жазда 1 айға, көктемде 2 айға, ал күздс 2—3 айға созылады.

Суринам үн жемірінің суыкка төзімділігі онша жоғары смес. Бүл жағдай оған қарсы астык немесе баска тағамдар корын бслгілі бір 292

дәрежеге дейін салқындату жолымен күресуді жеңілдстсді. Мысалы, минус 10°С қоңыздар 3 тәуліктен кейін, олардың личинкалары 2 тәуліктсн ксйін өледі. Ал минус 15°С зиянкестің барлык фазалары бір тәуліктен кейін қырылып қалады. Төменгі темпсратураға оныц жұмыртқа фазасы төзімдірек келеді. Зиянксс жоғары тсмпсратураға да төзімсіз. Мысалы, 50°С темпсратурада қоңыздар мсн олардың ли­чинкалары 40 минуттан кейін қырылып қалатыны бай калган.

Суринам үн жемірінің қоңыздары мен личинкалары үнды, үннан жасалған азықтық тағамдарды, әр түрлі жармаларды, үрпакты, ксптірілген жемістерді қатты зақымдайды. Ал астық түкымдас дақылдардың бітеу дәндері ете дымқыл болса немссе оларды баска. зиянкес (мысалы, қамба бізтүмсыгы) кеміріп үсақтаған жагдайда ғана зақымдайды.

Табиғатта суринам қоңызы жыртқыш болып саналады. Ағаш қабығының астын мекендейтін үсақ насекомдарды (кабык жсгіштсрді т.б.) жсп қүртады.

Тері жемірі — Attagenus simulans Soil. Тсрі жсмірлсрі (Dermestidae) түқымдасына жататын қоңыз. Қазақстанның оңтүстік, батыс аймақтарындағы қоймаларда кездеседі. Бидай, арпа, сүлы, жүгері, күріш дәндерін, үнды, сонымен катар қоймалардағы тсрілсрді, насекомдардың коллекцияларын зақымдайды.

Личинкалар алғашында астық дәнінің үрық бөлігін жсп, одан әрі тсреңдете үңгіп, эндоспермін зақымдайды. Олар закымдаған үнның түсі сүрғылт, дәмі нашар болады.

Тері жемірі личинка күйінде қыстап шығады да, көктсмдс сауірдің аяғы мен мамырдың басында қуыршақтанады. Қоймаларда қоңыздардың жаппай ұшуы мамырдың бас ксзіндс байкалады. Ұрғашы қоңыздар қуыршақтан шыққаннан кейін 5—6 күн өтксн соң жүмыртқалауға кіріседі. Олардың әрқайсысынын салатын жүмыртқаларының саны 90 дейін барады. Жұмырткаларын олар кс- регенің, еденнің жарықтарына және басқа қалтарыс жсрлсргс орна- ластырады. Қоңыздар қоректенбейді. Жүмыртқасын түгсл салып бітісімен өледі.

Оңтүстік Қазақстанда қоңыздың личинкалары мамырдың скінші жартысында шығады. Жүмыртқаның дамуы 26—27°С тсмпсратурада 7—13 күнге созылады. Личинкалар 11 айдай өмір сүрсді. Маусым айынан бастап келесі жылдың сәуір-мамыр айларына дсйін койманың аз желдетілетін қараңғылау бүрыштарында, көбінссе ксрсгслср мсн сденнің жарықтарында, жиналған қаптардың қатар аралыктарында коректеніп тіршілік етеді. Үйме түрінде сақталатын өнімдсрдің сң үстіңгі қабатында ғана кездеседі. Төменгі жастағы личинкалар уатылған дәндермен және дән шаңымен қоректенсді. Ал төртінші жа- стан бастап олар түтас дәндердің үрық бөлігін кеміріп жсп, одан дәннің ішіне еніп, оның эндоспермін зақымдайды.

Қозғалмайтын қысқы личинкалар суыққа өте төзімді болады. Олар 19°С дейінгі аязда 30 күнге дейін тіршілігін сактайды.

¥ры қоңыз — Prinus fur L. Қатты қанаттылар отрядының кулык қоңыздар (Ptiridae) тұқымдасына жатады. Қойма зиянксстсрінің ішіндегі ең кең таралғандарының бірі. Қоңыздың ұзындыгы 2,7 мм — 4,3 мм болады. Сыртқы пішіні жағынан ермекшіге үксас. Үлксндігі, түсі және пішіні жағына қарап, ерксгі мен үрғашысын бір-бірінсн оңай ажыратуға болады. ¥рғашы қоңыздың түсі қара коңыр жэне үстіңгі қанаттарында төрт ақшыл дақ болады, құрсагының пішіні со- пақша шар тәрізді. Ересек қоңыздың түсі ақшыл-қоңыр, үстіңгі қанаттарында үрғашы қоңызда кездесетін дақтар болмайды, кұрсагы ұзынша, цилиндр пішінді. ¥рғашылар үша алады, еркектері үшпай- ды.

Бүл зиянкес ересек насеком, жұмыртқа жэне личинка күйінде қыстайды. Қыстап шыққан қоңыздардың белсенді әрексті срте коктемде басталады. Олардың өніп-өсуі үшін ауаның жәнс өнімнің ылғалдылыгы едәуір жоғары болуы қажет. Зиянкестің даму ксзсңі ауаның ылгалдылыгы 70 процент жэне температура 23°С шамасында тез аяқталады.

Қоңыздар жүмыртқаларын қоймадағы өнімдердің үстінс шашыра- тып орналастырады. Әр ұрғашы қоңыз 160 жүмыртқаға дсйін салады. Жылына 3 үрпаққа дейін беріп өсіп-өнеді.

¥ры қоңыз көп қоректі зиянкес. Астық дәндсрін, олардан жасалган өнімдерді, кептірілген жемістерді, мақта түқымын, әр түрлі тамактык концентраттарды, етті, одан жасалған өнімдерді, тағы баскаларды зақымдайды. Қоңыздар жэне личинкалар астык, үйінділсрінің тек үстіңгі қабатында ғана тіршілік етеді. Қоңыздар суықка етс тезімді, 0°С температурада олардың 210 күнге дейін өмір сүрс алатындығы байкалған.

Астық тескіш — Stegobium paniceum L. Қатты канаттылар отря- дының тескіш қоңыздар (Anobiidae) түқымдасына жатады. Қиыр солтүстіктсн баска жерлердің бәрінде тегіс таралған. Қоңыздың түсі ақшыл қоңыр немесе қызғылт-коңыр. Денесі цилиндр пішінді, ал- дыңғы арқа бунағы күләпара (капюшон) тәрізді, басын жауып түра- ды. ¥зындығы 1,8—4 мм. Зиянкестің личинкасы ерскшс көп коректі, алуан түрлі дақылдардың дәндері жэне олардан жасалған тағамдарды, сонымен катар ет пен сүттен жасалған тағамдарды, ксптірілгсн жемістер мен көкөністерді, тамыр және түйнек жсмістсрді, кептірілген қызыл бұрышты, темекіні, дәрілік шикізаттарды жәнс басқа азық-түлікті закымдайды. Личинкалар қағаздан, картоннан және целлофаннан жасалған орауыштарды, кітаптардың былғарыдан жасалған мүқабаларын, гербарийлерді кеміріп бүлдірсді.

Қоңыздар қоректенбейді, өте жақсы үшады. ¥рғашылары жүмыртқаларын 40—80 данадан топтап, келешектс личинкалары қоректенетін орындарға 5—8 күн ішінде салып бітіреді. Әрбір үрғашы қоңыз 60 жүмыртқаға дейін салады. Ауа жылылығы 17°С болганда 37 күннен кейін, 24°С болғанда 17 күннен кейін, 28°С болғанда 3 күннен кейін личинкалар жүмыртқадан шығады. Олар дәннің ішін үңгіп жол салып, сонда қоректснсді. Ал үнда жэнс баска үсак 294

өнімдерде тіршілік етсе, онда оларды желімдеп көлсмі 1 см домалақ- камера жасайды да соның ішінде қоректенеді жэнс кслсшсктс сонда куыршақтанады. Личинкалар 1,5—3 ай, қуыршактар 15—20 күн да­миды. Личинка күйінде қыстайды. Қуыршақтану процссі сртс көктемде өтеді. Ішінде личинкалар қоректеніп, одан соң коңыздар ұшып шыққан дәндер және басқа азық-түліктердің түйіршіктсрі бы- тыра тигендей шүрык-тесік болып калады. Осы бслгі арқылы өнімдсрді қоңыздың личинкалары зақымдағанын білугс болады.

Зиянкестің өсіп-жстілуі үшін ең қолайлы температура 26—27° С. Осы температурада оның жүмыртқадан бастап, срссск коңызға дейінгі даму кезеңі 3 айға тең, ал 17° С температурада ол 6 айға дейін созылады. Қазақстанда жылына 2 үрпақ беріп өсіп-өнеді, ал Орта Азияда 3 үрпаққа дейін береді.

Дән тескіш — Rhizopertha dominica F. Қазақстанның оңтүстік об­лыстарында таралған. Қатты қанаттылар отрядының жалган кабык жегіштер немесе капюшондылар (Bostrychidae) түкымдасына жата­тын қызғылт-қоңыр түсті жылтыр қоңыз, үзындыгы 2—3 мм, ал- дыңғы арқа бунағы капюшон тәрізді басын үстінсн жауып түрады. Личинкасының түсі ақ, үзындығы 3 мм жетеді, доғаша иілгсн, 3 жұп көкірек аяқтары болады.

Зиянкес жыл бойы үздіксіз өсіп-өніп көбсйсді. Үйлссімді жағдайларда (30°С жылылық және дәннің дымқылдығы 14%) жылы­на 8 үрпақ бсріп көбеюге қабілеті бар. Ұрғашы коңыздар жұмыртқаларын бір-бірден немесе топтап дәннің немесе азык- түліктің басқа түрлерінің үстіне орналастырады. Олардың аркайсысы 500 жүмыртқаға дейін салады. 26—30°С температурада үрықтың да­муы 5—11 күнге созылады.

Жүмыртқадан шыққан личинка дәнді ксміріп ішінс енсді де, оның эндоспермасымен қоректеніп дамиды жэне сонда қуыршактанады. Зи- янкестің бір үрпағының дамуы үшін 1,5—2 айдай уакыт керек.

Бүл түрдің қоңыздары да жэне личинкалары да зиян кслтіреді. Олар астық түқымдас дақылдардың барлығының дсрлік дәндерін, қонақ жүгері мен қара қүмықтың түқымдарын, әр түрлі жармаларды, нанды, кептірілген нанды, печеньені, макаронды, кейде үрпакты және теріні де зақымдайды. Қатты закымданған астык дәндсрі қиқымға айналады.

Қамба күйесі — Nemopogon grannellus L. Нағыз күйелср түқымдасына (Tineidae) жататын кобелек. Барлық жсрлсрде тегіс та­ралган. Көбелектің түсі сүрғылт-сары, денесін ак қабыршактар жау­ып түрады, басы ақ. Алдыңғы қанаттарында көлдснсң орналаскан қара қоңыр жолактары бар, бозғылттау келген күміс түсті болады. Артқы канаттары ақшыл сүр. Қанаттарының өрісі 10—16 мм. Жүлдызкүрттары аксары, басы қоңырқай-сарғылт, үзындығы 6—10 мм жетсді. Бүл зиянкес жылына 1—3 үрпақ беріп дамиды.

Ересек насекомдар, яғни кобелектер, сәуірдің аяғында шыгып, скі аптадай өмір сүреді. Осы мерзімнің ішінде үргашы кобелектер жүлдызқүрттардың қоректснетін жерлеріне жүмыртка (100—160) са-

295

лады. Олардан 1,5—2 жетіден соң (17—20°С температурада) жүлдызқұрттар шығады. Олар 45—60 күн шамасындай уақыт емір сүріп, астық дәндерін, олардан жасалған азық-түліктсрді, жоңышқаның түқымын, кептірілген жеміс, көкөніс, түйнск жемістерді, жарғақты зақымдайды. Қатты зақымданған астык дәндсрі нс түқымдыққа, не тамаққа, тіпті малға азық ретінде дс пайдалануга жарамайды.

Жүлдызқүрттар жаз бойы қоректенеді, дымқылдығы жогары азык- түлікті үнатады. Сондықтан олар нашар желдетілетін, көгергсн, исі шығып түратын жайларда көп болады.

Күзде жүлдызқүрттар қойманың керегелерінің, едсннің, төбенін жарықтарына еніп, немесе тақтайды кеміріп шүңкырлайды да, сонда пілләнің ішінде қыстайды. Қыстап шыққаннан ксйін олар сртс коктемде қуыршаққа айналады. Қуыршақтың дамуы 1,5—2 айға со­зылады.

Оңтүстік қамба көбелегі — Plodia interpuntella Hb. Қан көбслск- тер (Pyralidae) түқымдасына жатады. Қазақстанның оңтүстік жәнс оңтүстік-шығыс облыстарында кең таралған, қоймаларда жэнс баска орындарда сакталатын ауыл шаруашылығы өнімдсрін катты закымдайтын зиянкестердің бірі.

Көбелектің канаттарының өрісі 13—20 мм. Алдыңғы канаттарының түпкі бөлігі акшыл сары, үшына қараған бөлігі кызғылт сары. Жүлдызкүрттары солғын кызғылт немесе жасылдау түсті, үзындығы 12—16 мм.

Оңтүстік қамба көбслегі Шымкент облысында 3 үрпак бсріп өсіп- өнеді. Көбелектер мамырдың орта немесе аяк ксзіндс шығады. Ұрғашы қоңыздар жүмырткаларын жүлдызкүрттар корсктснстін азық-түліктің үстіне шашыратып салады. Олар барлык жүмыртка корын 4—5 күнде салып бітіреді. Көбелектің әркайсысынын салатын жүмыртқасының саны 300, ал ерекше колайлы жағдаиларда 600 дейін жетеді.

Жүмыртканың дамуы колайлы жағдайларда 2—3 күн ішіндс аяқталады, ал 17°С температурада 17 күнге дсйін созылады. 15— 16°С температурада көбелектср жүмыртқалауын мүлдс токтатады.

Жүлдызкүрттардың даму үзактығы әр түрлі жағдайларға байланы­сты өте күбылып түрады. Қоректік заттар жеткілікті болған жағдайда жүлдызкүрт пен қуыршактың даму жылдамдығы олардың тіршілік еткен ортасының температурасына тікелей байланысты болады. Олардың дамуы үшін ең жылы (27—30°С) жайларда нсбары 27, салкындау жайларда —110, ал 15—18°С температурада 305 күн ке­рек.

Қуыршак 22—26°С температурада өзінің дамуын 14 күнде, 16— 19°С температурада 24—28 күнде аяқтайды.

Бүл көбслектің жүлдызкүрттары өте көп коректі. Астык дандсрінің барлық түрлерін, кептірілгсн жемістер мен көкөністсрді, әр түрлі жаңғактарды, бадамды, көкнәр мен кориандр түқымдарын, тәтті тағамдар жэне баска азық-түліктерді закымдайды. Жүлдызкүрттар 296

құрғақ дәндсрдің тек ұрығын ғана кеміріп жеп, эндоспсрмінс тимсйді. Бірақ дымқылдығы 16,5—Л1 проценттен асатын дәндердің үрығымсн қатар эндоспермін де зақымдайды.

Жұлдызқүрттарға қарағанда зиянкестің жүмыртқалары мсн қуыршақтары төменгі температураға және улы химикаттардың әссріне төзімді келеді. Қуыршакка айналар алдындағы «тыныштык» кезіндс жүлдызқүрттар едәуір төзімді болады, бірақ қоректену ксзіндс төмснгі температураның және улы химикаттардың әссрінс етс сезімтал келеді.

Оңтүстік қамба кебелегінің барлық даму кезеңдері ауа райының суықтығы 1—4°С болса 90 күннен кейін, 7—8°С кезінде 8, 12—16°С жағдайында 3, ал 16—18°С шамасында 1 күннен ксйін кырылып қалады. Осыған байланысты ауылдық қоймаларда оңтүстік камба көбелегі қысы өте суық болған жылдары жоғалып кстеді дс, қысы жылы жылдары қайтадан бірте-бірте көбейеді.

Какао көбелегі — Ephestia elutella Hubn. Қазакстанда Шымкент, Жамбыл жэне Алматы облыстарында таралган. Көбслсктін қанаттарының өрісі 12—20 мм, алдыңғы қанаттары күлгін түсті, скі ақшылдау белдеме жолақтары бар. Артқы қанаттары акшыл сүр. Жүлдызқұрттарының үзындығы 13—15 мм жстеді. Төмснгі жас- тағыларының түсі қызғылт, ал жоғарғы жастағыларының түсі сарғылт, арқа жағында екі қатар болып орналаскан үзын қылшықтары бар қара дақтар орналаскан.

Жүлдызқүрттары астық дәндерін, олардан жасалған тағамдарды, күнбағыс түқымын, какаоны, бүршақты, ксптірілгсн жсмісті жәнс көкөністі, темекіні, тэтті тағамдарды, әр түрлі жсмістсрдің, көкөністердің және орман ағаштарының түқымдарын закымдайды. Олар қабырғалардың жарықтарында, бүршактарда, катарлап жи- налған қаптардың аралығында, тағы баска паналарда кыстайды. Кобелектер бірнсшс күн ғана өмір сүреді. Сол мсрзім ішіндс әрбір ұрғашы кобелектер келешек жүлдызқүрттар қоректенетін өнімдсргс 280-ге дейін жүмыртқа салады.

Күн жыльілығы 28,5°С кезінде жүмыртқадан личинка 3 күннсн кейін, ал 19,5—24°С болғанда 6 күннен кейін шығады. Орта сссппсн Орта Азия жағдайында жаз айларында 30 күннен 50 күнгс дсйін өмір сүреді. Қуыршақ жаз кезінде 11—14, ал күздс 15—25 күн дамиды. Қыстап шыккан жүлдызкүрттар мамырдың аяк ксзіндс куыршақтанады. Қазакстанның оңтүстігінде бүл зиянкес 3 үрпак беріп өніп-өседі.

Диірмен қан көбелегі — Anagasta kuchniella Zell. Қазакстаннын барлық жерлерінде, әсіресе оңтүстік-шығыс және батыс облыстарда көп кездеседі.

Көбелектің алдыңғы канаттары үстінде ирск кара жолактар жәнс шеттерінде қара нүктелер орналаскан, қорғасын реңді сүрғылт түсті болады. Арткы канаттары акшылдау. Қанаттарының өрісі 17—27 мм. Ересек жүлдызқүрттардың үзындығы 22—25 мм, түсі корсктік затта-

297

рының түрлеріне байланысты ақшыл-сары, жасылдау жэнс кызғылт болады.

Диірмсн көбелегі жабық жайларда, эсіресе диірмсндср мсн жарма заводтарында тіршілік етеді. Оңтүстікте ол жылына 3 үрпак бсріп өніп-өседі. ¥ргашы көбелектер жүмырткаларын 5—6 данадан топтап нсмссс ретсіз шашыратып өнім үстіне салады. Өсімталдыгы 190—270 жүмыртқа. Диірмен көбслегі жылу сүйгіш насеком, оның тіршілігі үшін ең тиімді температура 26°С. Бір үрпақтың дамуы темпсратурага байланысты 39 күннен 100 күнге дейін созылады.

Жүлдызқүрттар масақты дақылдардың дәндерін, олардан жасалган тағамдарды, жүгеріні, күрішті, мақта түқымын, эр түрлі жаңғақтарды, кептірілген жемістерді, көкөністерді,

саңыраукүлактарды жэне баска да өнімдсрді закымдайды. Олардың ішінде эсіресе үнататын азьіғы — бидай үны.

Қоймаларда жүлдызқүрттар дәннің жармаларын нсмссс үнның түйіршіктерін өрмск жіптерімен шырмап кішкентай түтікшс жасайды да соның ішінде тіршілік етеді. Кейде түтікшеден тыс орындарда да коректенеді. Бір үйіндіден скінші үйіндіге көшкенде олар жаңа орын- да кайтадан түтікше жасайды. ¥нның үйіндісінде жүлдызкүрттар 2 см тереңдіктен төмен бармайды. Өсіп-жетілген жүлдызкүрттар коректенген орындарынан шығып, қуыршақтану үшін койманың кс- регелері мен еденнің жарыктарына және саңылауларына снеді дс өрмек жіптерінен жеңіл піллә токиды. Соцғы үрпактың жұлдызкүрттары сондай пілләнің ішінде кыстайды.

Диірмен көбелегінің жүмырткасы мен ссейген жүлдызкүрттары (куыршактанар алдында) және қуыршағы суыкка төзімді болады. Оның барлык даму кезеңдері минус 1—3°С болғанда 116 күннсн кейін өледі. Ал минус 20°С температурада жүлдызкүрттар бір тәуліктен ксйін-ак тіршілігін жояды.

АСТЫҚ КЕНЕЛЕРІ

¥н кенесі — Acarus siro L. (Tyroglphus Fazinae L.). Астык кснс- лерінің ішіндегі кең таралған жэне өте катты зиян кслтірстіндсрінің бірі. Денесі мөлдір, үзындығы 4—07 мм. Аяктары мен ауыз аппарат- тары кызғылт-коңыр. Еркек кененің алдыңғы аяктары баска аяктарына қарағанда жуан (45-сурет).

Бүл көп қоректі кене, күнбағыс, зығыр, макта, кыша тәрізді тсх- никалык дакылдар мен көкөністердің түқымдарын, ксптірілгсн стті жэне баска азық-түлікті закымдайды. Осылардың ішінсн эсірссе үна- татыны ұн (ірі тартылғаны), бидай және зығыр дэндсрі. Астык дәнінің үрык белігін қатты закымдайды. Дэннің ішінс ол көбінссс оның үрык бөлігі аркылы енеді. Қойма, диірмен жэнс баска жабык жайлармсн катар, үн кенесі олардан тыс орындарда да — кырманда, жиналган сабандарда, тегілген дәндерде жэне т.б. тіршілік стсді.

¥н кснесі суыкка төзімді, бірақ 4—5°С температурада өніп-өсуі ба- яулайды. Ол жаксы дамуы үшін температураның 20—25°С, ал дэннін дымкылдылығының 16—17 процент болуын калайды. Осы 298

44. сурст. К,амба кенелері (Т. Хьюз жэне А. Хьюз бойынша):

а-үн кснссінін, еркегі; б-үн кенссінің ак- тиаті гипопусының арқа жағынан қарағандагы көрінісі; б-оның бауыр жағынан клрагакдағы көрінісі; г-кәдімгі түкті кененің өрекетсіэ (қимылдамайтын) гипопусы.

шамасынан, ал дәннің дымқылдылығы 12—13 процснттсн төмсн болтан жағдайда кенснің осіп-өнуі тоқталады.

Родионов кенесі — Caloglyphus rodionovi Lachv. Ұн кснслсрі (Acaiidae) тұқымдасына жатады.

¥рғашы кененің дснесі ірі (0,8—1 мм) домалак шар тарізді, дамып келе жатқан жүмыртқаларының саны коп болса, қампиып кстсді, түссіз жэне жылтыр тері қабаты кедір-бүдырсыз тсгіс боладі>і. Еркск- тсрінің денесі үршық тәрізді, үзындығы 0,6—1 мм.

Жылу сүйгіш және өтс гигрофильді түр. Дамуы үшін үйлссімді жағдайлар — жылылык 30°С және азьіқ-түліктің дымкылдіяғы 22— 25% (бірақ 80% жогары смсс, 20% төмсн емсс). Бүл жағдайларда зиянкестің бір генерациясының дамуы 7—11 күнгс созылады. Қолайсыз жағдайлар туса активті гипопусқа айналады.

Үйлесімді температура мен дымқылдық болған жағдайларда бүл кене масақты дақылдардың барлығының дәндерін, тсхникалық жәнс майлы дақылдардың түқымдарын, жармаларды жәнс тағы баска өнімдсрді закымдайды. Ол өте көп мөлшерде кекөніс жәнс жеміс дакылдарыньің өнімдері сақталатын қоймаларда да кездссіп, карто- пты, пиязды, кызылшаньі, жсмістсрді (эсірссс алмүртты) закымдайды.

Кәдімгі түкті кене — Glcyphagus destructor Schrank. Түкті кенс- лср (Hycypagidae) тұкымдасына жатады. Кең таралған түр.

Ұрғашы ксненің сопакша келген күңгірт денесі бунакталмаған, үзындығы 0,4—0,56 мм. Арка жағындағы кауырсын тэрізді кылшықтардың үзындығы дснесінен 1,5—2 ссе үзын. Ерксгінің дснссі үзынша келген 0,35—0,5 мм, пішіні алмүрт тәрізді.

Түкті кене коректік мамандану жағынан үн кенесінс жакын. Би­дай, арпа, сүлы дәндсрін, үнды, күрама жемді, майлы дакылдардың түқымын, кептірілгсн жемістерді, ірімшікті, насеком коллскцияла- рын, сүт қоректілердің терісін жэне баска музей экспонаттарын да закымдайды. Көбінесе астык коймаларында жиі кездсседі. Тары мсн зығыр тұкымдарының, өте үсатылған жармалар мен үнның арасында кенелсрдің өрмелеп жүруі киындайды. Сондыктан түкті кенелер мүндай азық-түлік үйінділерінің тек үстіңгі кабатын ғана мсксндсйді. Табиғи жағдайларда түкті кене негізінен түрғын үйлергс жакын жи- налған шоп, сабан, топан арасында, сонымен қатар ксмірушілердің індері мсн жабайы аралардың үясында ксздессді.

Үйлссімді жағдайларда (температура 24—29°С, дәннің дымкылдығы 14% төмен смес) кснснің бір үрпағының дамуы үшін 25—27 күн керек. Бір үрғашы кене 105 жүмырткаға дсйін салады.

Қолайсыз жағдайлар басталысымсн тіршілік кабілсттігін 2 жылдан артык уакытқа дейін сактай алатын, қозғалмайтын гипопустар пай­да болады. Олар әсірссе фумиганттардың (көгсртетін кышкыл буы, хлорпикрин және т.б.) әсеріне өте тезімді келеді жәнс малдардың ас корыту мүшелері аркылы өткенде тіршілігін жоймайды.

Күрес шаралары. Астык пен азық-түлік корын закымдайтын на- сскомдар мен кенслердің барлык түрлері тсмпсратурасы мсн 300

ылғалдылығы жоғары, ауасы алмастырьілмайтын лас коймаларда және басқа орындарда тез өсіп-өніп, жылдам кебсйсді. Сондыктан тұқымдық және азық-түліктік астықтың, ұнның, жармалардың жәнс басқа азық-түліктің қорын қорғаудың негізгі шарты зиянксстсрдін да- муына мүмкіндік туғызбайтын жағдайларды жасауға жэне санитар- лык ережені бүлжытпай сақтауға бағытталған шаралар жүйссін іскс асыру.

Ерте көктемде ауа райының түрақты жылынуы басталмай тұрғанда қоймалардың айналасын, қырмандарды, калкаларды сыпы- рындыдан, төгілген дәндерден және өсімдік қалдықтарынан тазарту. Эларды жинап, 40 см тереңдікпен жерге көму немссс өртсу. Бүл ша­ра қыстап шыққан зиянкестерді жан-жаққа өрмелеп кстпсй түрғанда ^үртуға мүмкіндік туғызады.

Қамба түқымдық және азық-түліктік астық пен жсмшөптсн боса- :ымен оның ішін түгелдей, яғни қабырғаларды, арқалық мәткслерді, гденді, жер астылық галлереяларды және барлық қойма жабдықтары йен механизмдерді қоса, сыпырып, сүртіп, астық калдыктарынан та- зартады.

Қамбаның қабырғаларын сылау, жарықтары мен саңылауларын зітеу жэне тышқан үяларының аузын бекіту, цсмснттсу, ағарту :ияқты жөндеу жүмыстарына тек химиялық баптаудан ксйін ғана кірісу керек. Керісінше болған жағдайда зиянкестер қабырғалардың карықтары мен саңылауларында және індердің ішіндс қалып қояды ра химиялық препараттардың әсеріне үшырамай, үзақ уакыт бойы эсіп-өніп көбейе берулері мүмкін.

Қыс кезінде қоймаларда насекомдар мен кенелсрді таратушы гышқандар және басқа кемірушілермен күресу. А стык үймслсрін гөменгі температурада үстау. 0°С температурада 1,5—2 айдан ксйін, т минус 15—17°С кезінде бір тәуліктен кейін койма зиянксстсрінің Зарлығы түгелдей қырылады. Азык-түлікке және желігс арналган ас- гықты кез-келген температураға дейін «салқындатуға» болады. Ал гүқымдық астык дымқылдығы 18% аспаған жағдайда жәнс ауа тсм- аературасы -10°С-тан томен емес кезде ғана тоңазыту ксрск. Ауаның гемпературасы астык үймесінің температурасынан жоғары болса, он- ра оны аударыстырып салқындатуға болмайды. Ссбебі астык дәндері герлеп, дымқылдығы көтеріледі де өздігінен кызуы мүмкін.

Қойма зиянкестерін химиялык күрес тәсілімен қүртудың 3 түрлі колы бар. Олар химиялық препараттардың сртіндісін бүрку, аэро­зол ьдық баптау жэне фумигациялау (немесе газбен өңдсу).

Химиялық препараттардың ертіндісін бүрку сыпырындмлардан кәне басқа қалдықтардан үкыптьі түрде тазартылған бос коймаларда күргізіледі. Ертіндінің шығыны: койманың іші үшін 0,4 л/м^, едйманың айналасы мен еден асты үшін 0,6—1,0 л/м^- Химиялык ірепараттардан мына төмендегілердің біреуін пайдалануга болады: нетатион 50% к.э. (0,8—1,2 мл/м^), лейбацид 50% к.э. (0,6—1 ил/м^), актелик 50% к.э. (0,5 мл/м^).

Герметикалық (ауа кірмейтіндей етіп жабылған) бос коймаларды аэрозольмен баптау үшін инсектицидтік «гамма» күтысы 1 тскшс метрге 0,5—1,0 есебімен пайдаланылады (экспозиция 2 тәуліккс со- зылады).

Газбен баптау (фумигациялау) — әдейі осыған арналған жаб- дықтарды және көп еңбек сіңіруді керек етстін шара. Санитарлық және техникалық түрғьщан кез-келген қоймаларды жәнс басқа жай- ларды фумигациялауға мүмкіншілік бола бермейді. Сондықтан бүл жүмысты маманданған фумигациялаушы отрядтар ғана орындайды. Фумиганттармен жұмыс істегевде мамандардың қауіпсіздік тсхникасы туралы нұсқаулары міндетті түрде орындалуы ксрек.

XV - ТАРАУ. ЗИЯНКЕС КЕМІРГІШТЕР

ЗИЯНДЫ КЕМІРГІШТЕРДІҢ КЛАССИФИКАЦИЯМ!

қысқа болып көрінеді. Ауыл шаруашылық дақылдарының аса қауіпті зиянкестері қатарына жататын түрлсрі: кәдімгі токалтіс, дала

тоқалтісі, табынды тоқалтіс, дала алақоржыны жәнс т.б. 2 т

ҚОЯН ТӘРІЗДІЛЕР — Lagomorpha. Tic формуласы І-г, Р тү,

3—2

М Біздің слдс 2 тұқымдасы ксздеседі: шақылдактар жәнс

қояндар. Шақылдақтар тек мал жайылымдарына ғана аздап зиян келтіреді. j 3 3

Қоян тұқымдасы — Lepioridae. Tic формуласы Р М

Нағыз қояндар мен үй қояндарынан түратын едәуір ірі ксміргіштср. Кейбіреулері бақтарға, жүзім плантацияларына, жсміс жәнс орман агаштарының питомниктеріне зиян келтіреді.

ЗИЯНКЕС КЕМІРГІШТЕРДІҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ

Ксміргіштср кең таралған, көп қоректі зиянксстсргс жатады. Олар далалық дақылдардың және көкөністср мсн жсміс-жидск

дақылдарының көптсген түрлерін зақымдайды. Тсплицалар мсн пар-

никтердегі өсімдіктерге және әртүрлі қоймаларда сақталатын азық- түлік қорына да едәуір шығын кслтіреді. Сонымсн катар ксміргіштердің бірқатары адамның және үй жануарларының жүқпалы ауруларын таратады.

Қазақстанда зиянкес кеміргіштердің 30 астам түрлсрі ксздессді. Төмсндс солардың ішіндсгі ең қауіптілеріне ғана тоқталамыз.

масындай. Қысқы ұйқыға кетер алдында салмағы әдетте 300—400 грамнан аспайды. Жотасының жүні сүр, аздаған сары күрсң теңбілдері болады. Бауыр жағы ақшыл болып келеді.

Қазақстанда бұл кеміргіш Атырау, Батыс Қазақстан, Актөбс жәнс Қостанай облыстарының барлық аудавдарында, Ақмола облысының оңтүсгігінде, Қарағанды облысының солтүстік және батыс, сонымсн қатар Қызылорда облысының солтүстік аудандарында тараған. Ол көбінесе сортаң топырақты келген жусанды далаларда өсімдігі сирек жерлерді мекендейді. Сонымен қатар елді мекендсрдің төңірегіндсгі жайылымдық жерлерде, жол бойында және егіс маңында көп ксздс- седі. Ал кейбір аудандарда күздік бидай және көпжылдык шөп егістерінде түрақты тіршілік етеді. Тың және тыңайған жсрлерді игерген аудандарда жыртылмай қалған жерлсрді мсксндсйді. Бүл жерлерде тіпті егістікте де көптеп кездесе беретіні байкалып отыр.

Кішкене саршүнақ шөбі аласа өскен жерлердсн ін қазады. Саршүнақтың басқа түрлеріне қарағанда інін бірнсше жыл бойы қатарынан пайдаланады. Оны жыл сайын тереңдстіп, жср бстіне 1 — 1,5 текше метр топырак шығарады. Міне осыдан барып далада төбешіктер пайда болады, оларды «саршүнак төбешіктері» дсп атай­ды.

Саршүнақ мекенінде уақытша және түпкілікті індср болады. Уакытша індер карапайым келеді. Олардың терендігі 50—80 см, ұзындығы 80—100 см аспайды. Бүл індерін күндіз корсктснугс шыкканда немесе қауіп қатср төнген кезде пайдаланады. Түпкілікті індері қүрылысы жағынан күрделі, әрі терсң болып кследі. Кіреберісінде төмпешігі, ал ішінде жатып дамылдайтын 1—2 үясы бо­лады. Жер астында жүретін жолының үзындығы 3—5 мстргс созылып жатады. Бұл іннің шығар аузы екеу болады. Біріншісі көлбсу, екіншісі — үясының үстіңгі жағынан жер бетінс карай тік казылған «түндік» сияқты болып келеді. Ол жер бетіне аз-ақ жстпсй токтайды. Осы інде бір саршүнақ қысқы ұйқыға кетеді. Ұзак ұйкыға кстср ал­дында көлбеу іннің аузын топыракпен тығындап, бскітіп тастайды. Көктемде оянысымен «түңдігін» тесіп сыртка шығады. Қыста бір індс бір саршұнак кана үйыктайды. Тік іннің аузында топырак болмайды, оның себебі — саршұнак інді ішінен казады да, бос топыракты көлбеу іннен сыртка шығарып тастайды.

Саршүнак кыскы ұйкыдан коктемде кар кетісімсн оянып, тіршілік ете бастайды. Оңтүстік аудандарда наурыз айында оянса, Орал, Актөбе облыстарында наурыздың аяғында, сәуірдің бас ксзінде ояна- ды.

¥рғашылары індерінен сыртка шыккан соң бірнешс күннсн ксйін- ақ шағылыса бастайды. Шағылысу кезеңі 10—20 күннсн артпайды. Балаларын 22—26 күндей көтерсді. Республиканың батыс облыста­рында саршүнақтың балалайтын уакыты сәуірдің скінші жартысына тура келсді. Балалары кызылшака, соқыр болып туады. Көздсрін 20 күн дегенде ашып, 25 күн шамасында жер бстіне әр іннсн 4—5-тен шыға бастайды. Олар алғашқы кезде індерінсн алыс кетпей 306

өсімдіктердің нәзік жасыл жапырақтарымен, енссінің сүтімсн қорсктенеді. Бүл кезде әрқайсысының салмағы 40 грамм шамасындай болады. Ал салмағы 60—80 грамға жеткен кезде жан-жакка тарап, өздері ін қазып алады немесе ескі уақытша індсрде тіршілік стс ба­стайды.

Мамыр айының аяғы мен маусымның бас кезінде саршүнактардың срксктерінің салмағы 400—500 грамға, үрғашыларының салмағы 300—350 грамға дейін жетіп, аз уақыттан кейін ерксктсрі қыскы үйқыға кетеді. Содан кейін шілде айында көктемдс балалаған үрғашылары, ал ең соңында — тамыз айында жас саршұнақтар үйқыға 'кетеді. Жас саршұнақтардың өлім-жітімі 50 процснттсн 80 процентке дейін барады. Біразы қыста ұйқыда жатып арықтап өлсс, бір тобы көктемгі қар суынан інде түншығып өледі. Бірсыпырасы жаз айларында жыртқыштарға жем болады. Саршүнақтардың сн нсгізгі жаулары — қарақүс пен дала күзені.

Кішкене саршүнақ әр түрлі өсімдіктердің, әсіресе астык тұкымдас өсімдіктердің тамырларымен, жапырақ сабақтарымен қорсктснсді. Кейде насекомдарды да қорек етеді. Ал егіс төңірсгін мсксндсйтін саршүнақтардың қорегінде дәнді дақылдар негізгі орын алады. Дәнді дақылдармен қоректснген саршүнақтар қарқынды түрдс өсіп-өніп, тсз семіреді.

Қүрғақшылық болған және саршүнақтар жаппай көбсйген жылда­ры олардың әрқайсысы егіннің түсімін 7—10 кг/га дсйін ксмітсді. Жүгері мен күнбағыс егістіктерінде тек алғашқы өніп кслс жаткан көктерін ғана немесе дәнін қазып жеп зиян келтірсді.

Мал жайылымдарында мортық, изен, қоңырбас сияқты шөптср өскен бір гектар жерде 40 саршүнақ мекендейтін болса, онда олар скі центнерге дейін шепті жеп, қатты зиян келтіреді. Ін қазған кездс жер қыртысын едәуір бүлдіреді. Кейбір аудандарда топырак зрозия- сының күшеюіне себепші болады. Сонымен коса саршүнак оба ауру- ының індстін таратады.

Қызыл үртты саршүнақ — Citellus erythrogenus Вг. Кішкснс саршұнақтан сад ғана ірілеу келеді. Дсне тұрқы 20—30 см, кұйрығы

4. 8 См. Жота жүні сүрғылт-кызыл, ара-арасында білінср-білінбес қоңыр дақтар болады. Бауыр жағы акшыл сары. Ең нсгізгі бслгісі — үртында жирен түсті дактар болады.

Қазақстанда қызылұрт саршұнақ негізінен тың және тыңайған жерлерді игерген ауданда көп тараған. Ол Қостанай облысының солтүстік-шығыс бөлігінде, Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Көкшстау, Павлодар, Семей, Шығыс Қазақстан, Қарағанды облыстарының бар- лык аудандарында жэне Жамбыл, Алматы, Талдыкорган облыстары- ның солтүстігінде кездеседі. Бүл елді мекендсрдің төңірсгіндсгі жайылымдарды жэне мал фермаларының маңын, сай-саланың бст- кейлерін, өзен, көл бойындағы шалғындықтарды, сондай-ак сслдір шепті, жусанды-кермекті жерлерді мекендейді. Біркатар аудандарда сгістік жерлердің төңірегінде ғана емес, егістіктің өзінде дс көптсп ксздеседі. Әсіресе көпжылдық шөп егістіктерін қалап мсксндснді. Бұл

зот

түрдіц кіші саршүнақтан бір өзгешелігі — індерінің шыгар аузында төмпешіктер болмайды, тек аздаған бос топырақ қана жатады.

Қызылүрт саршүнақтың қорегі — өсімдіктердің жапырак, са- бақтары, дәндері жэне насекомдар. Ол шамамен 40 түрлі өсімдікті қорек етеді. Мүның ішінде қарақүмықты, көдені, сбслскті, бедені, май таспаны, жусанды, жауқазынды, баданалы қоңырбасты т. б. өсімдіктерді кебірек үнатады.

Қазақстанның солтүстік-шығысында саршұнақтардың бүл түрі на- урыздың аяғында, ал оңтүстік-шығыста осы айдың бас кезіндс қыскы үйқыдан жаппай ояна бастайды. Бір үрғашы саршұнак орта ессппсн 7,5—10 баладан туады. Жас саршұнактар мамыр айының үшінші онкүндігінсн бастап іннсн жер бетіне шыға бастайды. Қүрғакшылык жылдары олар өте тез тарап кетеді. Бүл кездс саршүнактар корек іздеп егістіктсрге дс өтеді, сай-салалардағы жасыл шөп өскен ойпаң жерлерге ығысады. Ал жауын-шашын мол болып, шөп калың өсксн жылдары алысқа қоныс аудармайды.

Республиканың солтүстік-шығыс аудандарында срссск саршұнактар маусым айының аяғында, шілденің бас кезіндс ұйқыға кстеді. Індерінің қүрылысы жэне оларды пайдалану жағдайы кішкснс саршүнаққа үқсас деуге болады. Тек іннің кірср ауызының диамстрі кеңдсу (6—7 см) кслсді. Қыстайтын үясы 180 см тсрсңдіктс болады. Таралған аудандарының тың жерлерінде бір саршүнакка гектар сай­ын 8—10 іннен, егінді жерлсрде 2—3, көп жылдық шөп стістіктсріндс

4. 6 Іннен келеді.

Қүрғақшылық жылдары қорек іздеген саршүнактар жерден егістікке қоныс аударып көп зиян келтіреді. Дәнді дақылдар көктеп шыққаннан бастап піскенге дейін бір саршүнак сгіннің 6-8 кг дәні мен сабағын жейді.

Саршұнақтар мал жайылымдарындағы өсімдіктсрді де отап, тап- тап, қыруар зиян келтіреді. Бір гектар жайылымда 15—20 саршүнак мекендесе, бүл жердің шөбін 40—50 процент азайтады.

Қызғылт-жирен саршүнақ — Citellus шаіог Pall. Дсне түркы 25— 34 см, құйрығының үзындығы 5—9 см, біршама ірі ксміргіш. Ұйкыға кетер алдында ерксктерінің салмағы 900—1500 грамға дсйін барады. Жотасы жылтыр сары немесе сүрғылт-қоңыр. Оның скі үртын қызғылт-жирен қоңыр дақтар, көзінің айналасын дөңгслсне біткен қоңыр сақина тәрізді жолақ қоршап тұрады.

Қазақстанда саршүнақтың бүл түрі Батыс Қазақстан, Атырау, Ақтөбе, Қостанай облыстарының кейбір аудандарында тараған. Оның шығыстағы таралу шекарасы Есіл өзеніне дейін барады.

Қызғылт-жирен саршүнақ боз бен коде өсстін қара топыракты қүмайтты жәнс жусан мсн бстеге өсетін ойпаң жерлсрді, сай-саланың бсткейлерін, жайылымдарды, орман маңын, өзен, кел бойындағы шалғындықтарды мекендсйді. Сонымен қатар егістіктсрдс, бау бакша дақылдары егілген жерлердс де кездесе береді.

Індерінің төңірегіндс темпешік болмайды. Уақытша індсрін 1—2 мстрдей тсреңдіктс көлбсу стіп қазады да, оның түп жагын кснейтіп, 308

сол жерде өсімдік қалдықтарынан ұя жасайды. Қыскы нсмссс тік індері уақытша індерінс қарағанда (кішкене саршұнақтікі сиякты) күрделілеу келеді. Қысқы ұйқыдан саршұнақтар сәуір айының бас ксзінде оянады.

Қызғылт-жирен саршұнақ қоректену ерекшелігі жағынан кызылұрт саршұнаққа ұқсас, 50 түрлі өсімдіктермен қорсктснс алады. Олардың басым көпшілігі астық тұқымдас және бұршақ түкымдас өсімдіктср. Табиғи жағдайда бір саршүнақ бір күнде орта сссппсн 150 грамдай осімдікті жсп қүртады.

Басқа саршүнақтарға қарағанда бұл кеміргіш өтс өсімтал кслсді. Жылына бір рёт балалап, 11 дейін өсім бсрсді. Жас саршұнактар індерінен жср бетінс мамыр айының аяғында, маусымның бас ксзіндс шыға бастайды. Ал толық таралуы маусым айының скінші жарты- сында аяқталады. Қысқы үйқыға кетер алдында (шілдс айының аяғында) кейбіреулерінің салмағы 800—880 грамға дсйін жстсді.

Ғалымдардың зерттеулсрі бойынша (Қыдырбасв, Төлсбасв, Әлімбаев, 1970) қызғылт-жирен саршүнақтың зиянксстік дәрсжссі кіші жәнс қызылүртты саршүнақтардың келтірстін зиянынан 2 ссс асып түседі. Бір саршүнақ жаз бойы бір пүтқа дейін астық жсйді.

Қызыл-жирен саршүнақтар мал жайылымына да сдәуір зиянын тигізеді. Ол жайылымдағы өсімдіктерді жеп қана қоймай, ін казу арқылы топырақтың қүнарын қашырып, сортаңдандырып жібсрсді.

Зорман немесе балпак, — Citellus fulvus Licht. Бұл сң ірі саршұнақ. Солтүстік-батыс аудандарда (Орал облысында) дснс түрқы 30—38 см, үзақ үйқыға кетер алдындағы салмағы 1,5—3 кг-ға жс- тсді. Ал оңтүстік-шығыс аудандарда (Алматы облысында) дснс тұркы 30 см, салмағы бір кг шамасынан аспайды. Арка жоны кара кылшык аралас қоңырлау, бауыр жағы сарғылт болып келсді. Бұл ксміргішті Алматы облысында «сартышкан» деп те атайды.

Зорман негізінен Атырау, Батыс Қазакстан облыстарының батыс шекарасынан бастап Іле өзеніне дейінгі аралыктарда жаткан шел жэне шөлейт жерлерді мскендейді. Ол әсіресе Актөбс (Ырғыз, Қарабүтақ аудандарында), Торғай (Амангелді, Жангелді аудандарын­да), Жезқазған (Жезді ауданында), Алматы (Жамбыл, Қаскслсң аудандарында) облыстарында өте көп таралған.

Батыс аудандарда зорман кебінесе қүм дөңестср мсн олардың ара- сындағы ойпаң жерлерді топырағы берік каткылдау, жусанды шөлсйтті жерлерді мекен етеді. Ал оңтүстікте бүлардын калап мсксн- дсйтін жерлері өзен, көл жағалары, тау аңғарлары, сай-салалар, су- армалы жерлер және бақшалар. Астыкты аудандарда сгіс төңірсгін, ксйдс тіпті егістіктің өзін мекендейді.

Зорманның негізгі қорегі — изен, жусан, алабота жәнс баданалы өсімдік түқымдастар. Ол сусыз жерде тіршілік етсді. Жсйтін шебінің құрамындағы ылғал зорманның шөлін қандыруға жсткілікті.

Батыс аудандарда зорман қыскы үйқыдан наурыздьщ скінші жар- тысында оянса, оңтүстікте-ақпанның алғашқы күндеріндс, ал оңтүстік-шығыста (Алматы облысында) акпанның аяғында — наурыз-

309

дың бас кезінде оянады. Батыста және Орталық аудандарда зорман- дар жылына бір рет орта есеппен 9 данадан балаласа, оңтүстік- шығыста 7 бала туады.

Зорманның басқа саршүнақтардан бір ерекшелігі — ол жср бстінде небары 3—4 ай ғана болады да, қалған 8—9 айды үйқымсн өткізсді. Бұл жануарлар арасында өте сирек кездесетін қүбылыс.

Бұл түрдің тараған жері көп территорияны қамтып жатканымсн, мекендері ойдым-ойдым болып әр жсрде кездессді. Зорман мсксн- дейтін көптеген жерлердс бір гектарға есептегендс 20—30 іннсн нс- месе 2—5 саршүнақтан, ал рсспубликаның орталык жәнс оңтүстік-шығысында — 100—150 іннен немесе 10—20 саршүнактан келеді.

Соңғы жылдары оңтүстік-шыгыс аудандарда (мысалы, Алматы об- лысында) зорман ауыл шаруашылық дақылдарына сдәуір зиян келтіреді. Ол көбінесе бидай, арпа, жүгері, бүршақ, қарбыз, кауын, т.б. дақылдарға қауіп төндіреді. Сонымен қатар ол көпжылдык. шөптерді, әсіресе бедені, күнбағыстың көктерін жеп, отап кстсді. Бір зорман күніне 200 грамм, ал жаз бойы бір пүтқа дсйін өсімдікті жсп қояды.

Ұзын қүйрық саршүнақ — Citellus undulatus Pall. Дснс түрқьі 21—28 см, басқа саршүнақтарға қарағанда қүйрығы жүндсс, әрі үзмн келеді.

Саршүнақтың бүл түрі Қазақстанда тек Оңтүстік Алтайда, Кдлба жотасында және Жоңғар Алатауында өсіп-өнеді. Биік тау бстксй- лерін, ондағы тас қуыстарын, тау өзсндерінің бойындагы ойпандар мен аршалы бұта арасындағы ашық жерлерді мексндсйді. Сонымсн бірге, Өскемен төңірегіндегі бозды-бетегелі далада, кіші-гірім тебслср^ де және егістіктсрде де тіршілік етеді.

¥зын күйрық саршүнақ негізінен жайылымға зиян кслтірсді. Бір саршұнақ күніне шамамен 140 грамм, ал жаз бойы 25 кг жасыл шоп жейді. Егер бір гектар жерде орта есеппен 7—8 саршүнак мсксндссс, онда жаз бойы олар гектар сайын 175—200 кг бағалы шөпті кұртып жібереді.

ТЫШҚАН ТӘРІЗДІЛЕР

Тышқанның жеті түрі кездеседі. Олардың ішіндс Қазакстанда та- раған 4 түрінің үшеуі ауыл шаруашылығына зиянын тигізсді. Олар: қаптесер, дала және орман тышқандары. Бүлардың тіршілік сту жағдайы да, дене қүрылысы да бір-біріне үқсас. Қүйрыгы, арткы са- усагы, құлақ қалқаны үлкендеу және тұмсығы аздап сүйірлсу кслсді, жақсы жүгіреді және секіреді.

Қаптесер — Mus musculus L. Бүл түрді үй тышқаны дсп атайды. Дене түрқы 10—11 см, қүйрығы 9 см жетеді. Арқа жүнінің түсі күл тәрізді сүрғылт, кейде қызғылт-сары, ал бауыр жагы ак нсмссс жыл­тыр сұр. Жоғарғы күрек тісінің артқы жагы шошактау кслсді. Осы белгісі арқылы оны басқа тышқандардан оңай ажыратуга болады. 310

Қаптесер Қазақстанның барлық жерлерінде тараған. Ол тсңіз дсңгейінен 1500—2000 метрге дейінгі биіктікте де ксздессді. Далалык аймақтарда тсреңдігі 25—40 см келетін ін қазып алып сонда түрады. Ескі қүрылыстарды мекендейтін қаптесерлердің азық қорын жинай- тын қоймасы да болады.

Тышқан негізінен дэнді дақылдар, бүршақ түкымдас жәнс күрдслігүлділер сияқты өсімдіктсрдің дәндері және жапырактарымсн қоректенеді. Қорегінің қүрамында насекомдардың қалдыгы жиі ксз- дссіп отырады. Өсімдіктердің дәнімен олар жыл бойы қорсктенстін болса, жапырағымен көбінесе күзде, ал қабыгы жәнс тамырымсн караша-жслтоксан айларында да қоректенеді.

Кдптесерлер көбінесе қараңгы түскен кезде әрекст стсді. Күннің жылы ксздсріндс жарықта да жер бетіне шығып 'жүреді. Олар кыста үйқыга кетпейді. Ауа райы жагдайларына байланысты жылына 1—5 рет балалайды. Эр жолы 5—11, орта есеппен 6—7 бала табады. Ба- ласын 20 күндей көтереді. Үйлерде және шөп маяларында тіршілік ететін қаптссерлер жыл бойы көбейе береді.

Қаптссср тек азық-түлік өнімдерін ғана емес, тіпті жсугс жара- майтын әр түрлі заттарды, материалдарды да кеміріп, көп зиянын тигізеді. Ол көбінесе дәнді дақылдарға, пішенге, сабанга әусс кслсді. Сондай-ақ бақша мен көкөніс дақылдарын жэне теплица мсн парник- терде өсірілетін өсімдіктерді зақымдайды.

Дала тышқаны — Apodemus agrarius Pall. Денс түркы 11 —12, қүйрығы 9—10 см. Арқасының жүні үзына бойына созылған қара жо- лагы бар қызғылт түсті болады. Бауыр жағы сүрғылт ак, күлағы қыскалау, көзі орман тышқанына қарағанда кішілсу келеді.

Тышқанның бүл түрі Қазақстанның солтүстік-шығыс жәнс рңтүсгік-шығыс белігінде кең таралған. Әсіресе, Шығыс Қазакстан, Талдықорған жэне Алматы облыстарының таулы аудандарында көбірек кездеседі. Іле Алатауыньщ төменгі етектсріндс ол бидай, жүгері, күнбағыс, беде егілген жерлерді мекендейді. Шалгынды жср- лерде пішен шөмелелерінде, ал далалық жерлерде тал, итмүрын, сора сияқты өсімдіктсрдің арасында тіршілік етеді. Сонымсн катар ол жеміс бақтарында жәнс скпе агаштардың арасында да ксздсссді.

Дала тышканы қаптесер сияқты тереңдігі 30—40 см кслетін індерде тіршілік етеді. Інінде жататын үясы жэне сыртка шығатын

2. 3 жолы болады. Ұясының үзындығы 12—16, ені мсн биіктігі 10— 15 см, ал індегі жолдарының үзындығы 70 см жетеді. Інді көбінссс өзсннің немесе арықтың баурайынан, ағаш-бүталардың түбінсн қазады. Көбінесе түнде эрекет етеді. Қаптесер сияқты бүл да кыскы үзақ үйқыға кетпейді. Ауа райы жағдайларына байланысты жылына

3. 5 Рет балалайды. Эр жолы 4—10, көбінесе 6—7 баладан туады.

Дала тышканы эр түрлі өсімдіктердің, солардың ішіндс бидай, та­ры, арпа, жүгері дақылдарының дәндері жэне баска мүшслсрімсн қорсктсніп, едэуір зиян келтіреді. Көкөніс жэне бакша дакіялдарынан қияр, сэбіз, помидор, картопты жэне қарбыз бен кауынды көбірск

311

ұнатады. Жас талдың, қара ағаш, үйеңкі, алма сияқты агаштардың қабығымен де қоректенеді.

Орман тышқаны — Apodemus sulvaticus L. Кішілеу кслгсн үзын құйрықты кеміргіш. Дене тұрқы 12—14 см, ал қүйрығы 9—11 см. Арқа жүні қара немесе сұрғылт-бурыл, ал бауыр жағы біріңғай ақ түсті болады. Дала тышқанына қарағанда қүлағы ұзындау жәнс көзі үлкендеу.

Орман тышқаны Қазақстанда кең таралған. Республиканың орта­лык және оңтүстік бөлігіндегі шөлді аймақтардан баска жерлсрдің бәрінде кездеседі. Көбінесе ормандарда, егіс қорғау алкаптарында, бақтарда, және бүталы жерлерде мекендейді. Сонымен катар биік шөптердің арасында, егістік және шабындык жерлсрдс, бау- бақшаларда да тіршілік етеді.

Тышқандар інін бұталар мен ағаштардың түбінсн, тастардың ара- сынан қазады. Кейде басқа үсак кеміргіштердің ескі інін де пайдала- нады. Іннің тереңдігі 30—50 см аспайды. Ішіндс бір-скі ұясы жәнс сыртқа шығатын екі-үш жолы болады. Осы жолдардың ұзындығы 3,5 метрге жетеді.

Орман тышқаны қоректену үшін қараңғы түсе өрсді дс, тәңсәріде қайтадан ішіне кіреді. Негізінен түрлі өсімдіктердің дәнін жәнс жсміс ағаштарының мәуесін қорек етеді. Сонымен бірге ол өсімдіктсрдің жапырағы мен сабағын, ал қыста ағаштардың қабығын жсйді. Бүл да баска тышқандар сияқты жылына бірнеше рет балалайды. Әр жолы 2—8, көбінесе 6 баладан табады. Жаппай өсіп-өніп көбсйгсн жылда­ры ауыл шаруашылығына едәуір зиян келтіреді.

ТОҚАЛТІСТІЛЕР НЕМЕСЕ СУРТЫШҚАНДАР

Тышқандарға қарағанда тоқалтістілердің құйрығы кслтслсу келсді. Денесі жіңішкелсу, жатаған, алдыңғы және артқы аяктарының үзын- дығы бірдей. Түмсығы жалпактау, қүлағы шүнак болады. Олардың кеміргіштердің басқа түрлерінен ең бір негізгі айырмашылығы — күрск тістерінің жоғарғы күйсеу бсті жалпақ жәнс әрбір тісі үшбүрыш тәрізді ілмек келеді.

Қазақстан территориясында тоқалтістілердің 18 түрі ксздсссді. Олардың ішінде 5—6 түрі ауыл шаруашылығына зиян кслтірсді.

Кәдімгі тоқалтіс — Microtus arvalis Pall. Дене түркы 9—13 см, қүйрығы 4—5 см кішкентай кеміргіш. Ересектерінің орташа салмағы 40 грамнан аспайды. Арқа жүнінің түсі кара немссе бурыл, бауыр жағы ақшыл.

Бүл кеміргіш Қазақстанның көптеген аймактарында тараған. Ол әсіресе Орал, Ақтөбе, Қостанай облыстарында етс кеп болады. Көбінесе шабындык жерлерде өсіп-өнеді. Ін қазып алып, сонда ссмь- ясымсн түрады. Негізгі інінің сыртқа шығатын 4—5 жолы болады. Жататын үясы жер бетінсн 20—25 см тереңдікте орналасады. Ұясы- ның ені 15—18, биіктігі 10—12 см үяны өсімдіктсрдің жапырағынан немссе баска жүмсақ материалдардан жасайды. Түракты іннің маңында уақытша паһалайтын тағы да 2—4 іні болады. Уакытша 312

ініне ол қорек іздей жайылуға шыққанда жауларынан жасырынады, кейде оны азық сақтауға да пайдаланады.

Тоқалтіс қысқы ұзақ ұйқыға кетпейді, жылына 2—3 рст, ал ауа райы қолайлы болған жагдайда 4—6 ретке дейін балалайды. Эр жо- лы 2—8, көбінесе 4 баладан табады. Балаларын нсбары 20 күндсй ғана көтереді. Үрғашыларының жыныстық қабілеті 15—20 күндс, ал еркектерінікі 1—1,5 айлығында жетіледі. Бұл ксміргіш жаппай өсіп- өніп көбейген жылдары ауыл шаруашылығына, әсіресе дәнді дақылдар мсн көпжылдық шөптердің сгісіне, сондай-ак шабындық және жайылымға едәуір зиян келтіреді. Мысалы, Ілс Алатауының етегінде орналасқан колхоздар мен совхоздарда ол сгінгс, әсіресс би­дай мсн жүгеріге зиянын тигізеді. Жоңышқа егісіндс мсксндсйтін тоқалтіс бірыңғай сол өсімдікпен қоректенстіндіктсн, оған сдәуір нүқсан келтіреді. Сонымсн қатар көкөніс және бақша дақылдарын да закымдайды.

Дала тоқалтісі — Microtus socialis Pall. Мүның сыртқы түрі кәдімгі тоқалтіске үқсайды, бірақ одан айырмашылығы аркасының түсі сарғыш сүр, ал бауыры ақшыл сұр, жүні жұмсак кслсді. Дснс түрқы 8—10 см, қүйрығы 2 см.

Дала тоқалтісі Қазақстанның кейбір аудандарында ғана тараған. Ол Жайық өзенінің сағасында, Шымкент облысының Түлкібас ауда- нында, Жамбыл облысының Жуалы және Қордай аудандарында, Ал­маты облысының Жамбыл, Қаскелең, Іле аудандарында жәнс Талдықорған облысының оңтүстігінде кездессді. Көбінссс куаң дала­лык аймактарда, әсіресе шөлді, жусанды жерде, сирск өсксн ши, то- былғы мен қараған арасында және ұсак тасты жоталардың баурайында қоныстанады. Сонымен катар астык түқымдас жәнс көкөніс дақылдар егістігінде мекендейді.

Кеміргіштердің бүл түрі үйір-үйірімен тіршілік «стеді. Інінің ішкі қүрылысы түрліше келеді, оның көлемі 5—10 шаршы мстргс дсйін барады. Ішінде оншақты үясы, азық қорын жинайтын бірнсшс қоймасы болады. Сыртқа шығатын жолының саны 40—50, ал жаппай өсіп-өнген жыддары бірнеше жүзге дейін жетеді.

Дала тоқалтісі қысқы үзақ үйкыға кетпейді. Жылына бірнсшс рст балалап, ауа райы қолайлы болған жағдайда тсз көбсйсді. Өтс көбейіп кеткен жылдары егінге, жайылымға едәуір зиян кслтірсді. Ол ең алдымен көпжылдық шөптерге, ал көкеністерден — сәбізгс, капу- стаға, қызылшаға, картопка әуес келеді.

Табынды тоқалтіс — Microtus gregalis Pali. Кеміргіштің арка жүні қара-сүрғылт, бауыры жылтыр сүр келеді. Басынан бастап бслінс дейінгі аралықта көлденең келген кара жолағы болады. Дснс тұркы дала токалтісіне қарайлас. Қазақстанның солтүстік, шығыс жәнс оңтүстік-шығыс бөліктерінде тараған. Негізінен Солтүстік Қазакстан, Көкшетау, Акмола, Павлодар облыстарының көптсгсн аудандарында, ал Қостанай, Қарағанды, Семей облыстарының тек солтүстігіндс ғана өсіп-енеді. Сонымен катар Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазакстан об- лыстарының таулы аудандарында кездеседі.

Табынды тоқалтіс көбінесе бетеге мен кеде және әртүрлі шел тск­тес өсімдіктер өсетін далалық аймақтарды мекендейді. Сонымсн бірге егістік пен шабындықта, ал қыс айларында маяланган сабан мсн пішен арасында тіршілік етеді. Бүл тоқалтіс тс үйір-үйірімсн қоныстанып, әр үйірінің іні 30—60 шаршы метр жсрді алып жатады. Інінің қүрылысы басқа тоқалтістердің ініне өте үксас кслсді, ягни жа­татын үядан, қоймадан және жолдардан түрады.

Қысқы үзақ үйқыға кетпей, жыл бойы активті тіршілік стсді. Олардың әрекеті кешкі және ертеңгі уақытта күшейсді.

Көбінесе астық түқымдас өсімдіктермен қоректенсді. Әсірссс боз бидайықты қатты үнатады. Қысқа дейін едәуір азык корын жинап алады. Қоймаларына жабайы өсімдіктердің, дәнді дакылдардың тамыр сабағы мен дэнін тасиды. Бір тоқалтіс күніне 5 грамм дән жсйді.

Дала алақоржыны — Lagurus lagurus Pall. Баска токалтістсрдсн айырмашылығы-қыраркасында түмсығынан қүйрығына дсйін со- зылған қара жолағы бар. Арқа жүні сүрғылт түсті, бауыр жағы акшыл сарғылт келеді. Дене түрқы 10—12, қүйрығы 1—1,5 см, сал- мағы 40—45 грамдай. Қазақстанның солтүстік бөлігіндс ксң таралган. Көбінесе боз, көде, көде жусан өскен жайылымдарда, тыңайған жср- лерде, егінжайда коныстанады. Өте өсімтал келсді. Іні баска тоқалтістердің ініне үксайды. Өсімдіктерді онша талғамай жсйді. Ша- мамен жүз түрлі өсімдікті оның ішіндс бидай, сүлы, арпа, тары сияқты дәнді дақылдарды қорек етеді. Қысқа карай аздаган азык қорын жинайды.

Соқыртышқан — Ellobius talpinus Pall. Жүні сары коңыр, ал ксй­дс бірыңғай кара, жүмсак әрі калың болып келеді. Бүйірінің жүні са­ры. Дене тұрқы 9—11 см, қүйрығы 0,7—1,4 см. Көзі өтс кішкснтай. «Сокыртышқандар» деген атының өзі содан шығуы ыктимал.

Соқыртышкан Қазакстанның барлык жерінде кең таралған. Ал сң жиі кездесетін жерлері республиканың оңтүстік аудандары.

Кеміргіштердің бүл түрі жер астында тіршілік етсді. Әр ссмьясы- ның ондаған іні болады және оның сыртқы аумағы 6000—7000 шар­шы метр жерді алып жатады. Осы індерде оншакты' сокыртышкан тіршілік етеді. Олар жердің астынан қабат-кабат жолдар казады, оның диаметрі 4,5—5 см, ал барлық жолдарының үзындығы 100—150 метрге дейін жетеді. Жол қазған кезде жср бетіне топырак үйіндісін шығарып тастайды. Осы арқылы оның мекендеген жсрін оңай білугс болады.

Сокыртышкан жабайы өсімдіктердің 60 жуык, мәдени өсімдіктсрдің 20 астам түрімен қоректенеді. Інінің ішіндегі қоймаларында кыскы азық қорын жинайды. Күзде бір семьяның інінен 2—3 кг, ал ксйдс одан 2—3 есе көп азык корын кездестіруге болады. Азык корлары көбіне өсімдіктердің тамыры мен жуашықтарынан (баданадан) түра- ды. Ол күніне орта есеппен шамамен 40—50 грамм шеп жсйді.

Зиянкес жылына 2—3 рет балалап, көбінесе жазғытүрым жәнс жаз айларында өсіп-өнеді. Баласын 3 жетідей көтереді. Кдзакстанныц 314

оңтүстік-шытыс аудандарында эр жолы 1—5, көбінссе 2—3 баладан, ал орталық аудандарда -3—8, орта есеппен 5 баладан табады.

Сокыртышкандар — ауыл шаруашылығына зиян келтіргіштсрдің бірі. Шымкент, Жамбыл, Алматы жэне Талдықорған облыстарында ксйбір жылдары өнімді 10—30% төмсндетеді. Алматы облысының ксйбір аудандарында ол қызылша өнімінің 20% зақымдағанія байкалган. Дэнді дақылдар егісіне, мақтаға және бакша (карбыз, қауын, асқабақ), көкөніс (пияз, шалғам, сэбіз, капуста, помидор) дакылдарын да зақымдайды. Сондай-ақ ол жеміс-жидск өсімдіктсрінс де зиян келтіреді. Жеміс ағаштарының қабығын жер бстінсн 20—100 см биіктікке дейін кеміріп қояды. Соның салдарынан зақымданған жас агаштар қурап қалады.

ЕГЕУҚҮЙРЫҚТАР

Қазақстанда егеуқұйрықтың 3 түрі бар: қамба сгсукүйрыгы, су сгсуқұйрыгы, түркістан егеуқүйрығы. Олар жабайы жәнс мэдсни өсімдіктердің дэнімен қоректенеді. Өсімдіктерден баска күс балапан- дарын жэнс жүмырткаларын жейді.

Қамба егеуқүйрығы — Rattus norvegicus Berk. Денс түркы 15—25 см, құйрығы 10—12 см, салмағы 570 грамға дейін жстсді. Артқы аяқтарыньің бакайлары бір-біріне жарғақ арқылы косылған. Сакина тәрізді майда дактары айкын көрініп түратын үзын құйрығы дөңгслек егеуге ұксайды. Арка жүндерінің арасында қылшык тэрізді сирск түктері болады.

Қазакстанның шөлейт жэне шөл белдеулерінсн баска Батыс Қазакстан, Ақтөбе, Қарағанды облыстарының солтүстігіндс, Атырау облысында, барлык солтүстік және шығыс облыстарда мскендсйді.

Ауылдық жерлерде егеуқүйрыктар еден астында, кора-жайларда, диірмсндсрде, астык қамбаларында жэне т. б. жерлсрдс ксздссе бе- реді. Жаз кезінде көкөніс егісінде, үй маңайындағы арам шөп өсксн қалың курайлардың арасына, шөп-шалаңға, орман алкабына, сгістік жсрлерге коныс ауыстырады. Ал суық түсе бастағанда слді мсксндср- гс кайтып оралады.

Қамба егеуқүйрығы жем талғамайды, эсіресс астык пен ст тағамдарына эуес келеді. Кейде қүстардың балапандарын, үлуларды, балыкты жэне баска да тірі жэндіктерді жейді, тіпті бір-біріндс жсп қоятын ксздері болады.

Қамба егеуқұйрығы өте сезімтал келеді. Ұрғашылары бүкіл жыл бойы 2—8 ретке дейін балалап, эр жолы 4—22 дейін өсім бсрсді. Ба- лаларын 22—26 күндей көтереді.

Ауыл шаруашылығына егеуқұйрык өте көп зиян кслтірсді. Олар коймалардағы астыкты жеп кана қоймай, ініне тасып қор жинайды жәнс ластайды. Мамандардың есебі бойынша, бір сгсукүйрык тәулігіне 50—100 грамға дейін, ал жылына 12—18 кг дсйін астык дакылдарын жейді. Бүлар азык-түлік, өндіріс бүйымдары дүксндерінің қоймаларына кіріп каптарды теседі, ет, май, қымбат бағалы конфет-

315

тсрді жейді, киім, мата т.б. заттарды іске жарамсыз етіп ксміріп та- стайды.

Түркістан егеуқұйрығы — Rattus turkestanicus S. Сыртқы пішіні қамба егеуқүйрығына үқсас. Дене түрқы 23 см, құйрығы дснесінің үзындығына тең. Қүлағын алға қайырғанда көзінс дсйін жетсді. Жо- тасы қоңыр жирен немесе қара-қоңыр, бауыры акшыл-сары. Қүйрығының астыңғы жағы ақшылдау.

Қазақстанда Талас және Қырғыз Алатауының жәнс Қаратаудың етектерінде жиі кездеседі (Шымкент, Жамбыл обыстары). Көбінесс су қоймаларының жағасындағы қоға мен бүта өсксн ормандарда сай- салалардың бойын және суармалы егістердің төңірегін мсксндсйді. Өсімдіктердің жапырақ-сабақтарымен, дәндерімен қорсктснсді. Жаңғақ псн дәнді дақылдардан және кептірілген жсмістсрдсн азык қорын жинайды. Бұл кеміргіш жылына 5 ретке дейін балалайды. Әр жолы орта есеппен 8 бала табады.

Су егеуқүйрығы немесе су тышқаны — Arvicola terastris L. Дснс түрқы 15—22 см, қүйрығының ұзындығы 13 см дсйін барады. Денс жүндері ақшыл-қоңыр немесе қара-қоңыр. Бауыры жотасына қарағанда ақшылдау. Қызылорда, Шымкент, Жамбыл облыстарынан басқа жерлердің бәрінде тараған. Қостанай, Солтүстік Қазакстан, Көкшетау, Ақмола облыстарының көптеген аудандарында, осірссс Торғай, Есіл өзендерінің бойын мекендеп, іргелес жаткан бау- бақшаларға, егістік жерлерге қоныс аударып отырады.

Су егеуқұйрығының індерінің құрылысы күрделі болады. Бір інінің жолдарының жалпы ұзындығы 50 метрге дейін жстсді. Осындай індерді тышқандар тобы мекендейді. Олар су жағасында жэнс суда асетін өсімдіктердің жапырақ-сабақтарын, тамырларын жсйді. Егср таяу жерде сәбіз, қызылша, картоп сияқты дақылдар болса, оларға едәуір зиян келтіреді. Бұлар да қысқа қарай азык қорын жинайды.

АЛАМАНДАР НЕМЕСЕ АТЖАЛМАНДАР - CRICETIDAE

Бұл тұқымдасқа жататын кеміргіштердің жаксы дамыған ұрт қалтасы болады, сол арқылы індеріне азық тасиды. Аламандардың денесінің үзындығы мен жүнінің түсі түрлішс болып кслсді' Тістерінің жоғарғы шайнайтын бетінде екі катар орналаскан темпешіктер болады. Сезім мүшелерінің ішінде иіс мүшссі срекше да- мыған.

Қазакстанда аламандар тұкымдасына жататын ксміргіштсрдің 5 түрі тараған. Солардың үшеуі ауыл шаруашылығына зиянын тнгізсді. Олар сүр атжалман, эверсман атжалманы жэнс аламан. Бүлардың тіршілік сту жағдайы, биологиясы біріне-бірі үксас кслсді.

Аламан — Cricetus ericetus L. Ел ішінде бұл ксміргішті әр түрлі атайды: бір жерде алақоржын деп атайды, екінші жсрдс — аламан немесе атжалман дсйді.

Қазақстанда кездесстін аламан түкымдасына жататын кеміргіштсрдің ішіндсгі сң ірісі: дене түрқы 26 см, салмағы 450—500 316

грамдай. Арқасының жүні қызыл-қоңыр, жауырыны мсн капталында ақшыл дақтар бар, бауырының жүні қара.

Солтүстік Қазақстан, Көкшетау, Павлодар, Семей облыстарында көбірек кездеседі.

Аламан негізінен орманды және далалық аймактарды жиі мсксн- дейді. Орман ағаштарының, бүталардың арасында және шалғынды жерлсрді қоныстайды. Сонымен қатар егіс маңында, бау-бакшаның және дәнді дақылдар егістіктерін де жиі мекендсйді. Әсірссе бидай, арпа, тары егісінде ін қазып алып, сонда түрады. Окта-тсктс түрғын үйлерде және астық қоймаларында да кездеседі.

Аламанның іні сырттай Караганда саршүнақтардың ініне ете үксас кследі. Олардың індерін тек ішкі қүрылысы арқылы ғана бір-бірінен айыруға болады (саршүнақтардың інінде азық қорын сактаіітын қойма болмайды). Аламан інінің ішкі қүрылысы жсрдің топырагына байланысты түрліше келеді. Мысалы, Ақмола облысында дәнді дақылдар егісінде оның азық қорын сақтайтын інінің ұзындыгы 32— 110, ені 24—78, биіктігі 12—35 см болған. Ал көкөніс сгістігіндс оның үзындығы 110, ені 78, биіктігі 35 см жетсді.

Аламан жылына скі рет балалайды. Эр жолы 14—20 бала табады. Алғашқы жолы туған балалары іннсн жердің бстінс мамырдың аяғында, ал екінші жолғысы-маусымның аяғында шығады. Ол күндіз інінен сирек шығады, нсгізінен түнгі мезгілдс әрскст стсді. Коктсм, жаз айларында өсімдіктсрдің сабақтары мен тамырларын, ал күздс дәні мсн түйнектерін қорск етедһ Қысқа қарай коймасына 10—20 кг дсйін азық қорын жинайды. Күзге салым біртіндсп қыскы үйкыга кс- тс бастайдк. Бірақ олар саршүнақтар сияқты үздіксіз ұйыктап жат- пайды. Қыста бірнешс рет оянып, інінен жер бстінс шығып жүрсді. Бүл кездс коймаларына жинаған азықтарын қорск стсді.

Қазақстанның далалық аудандарында аламан наурыздың аягында нсмссс сәуірдің басында інінен жср бетіне шығып, қорсктсне бастай­ды. Азық іздсп жайылуға шыққан кезде інінсн 1 —1,5 киломстргс дейін қашықтайды. Осындай жерлерден сгіннің дәнін үрт калтасына салып, індсгі қоймаларына тасиды. Бір аламанның үрт калтасына 40—45 грамм бидай дәні сияды.

Эверсман атжалманы — Allocricetus eversmanni Вг. Дснс түркы 15 см аспайтын, күйрығы келте, өзі дембелшслсу келген ксміргіш. Аркасы мсн бүйірі сарғылт-коңыр, бауыры ак, алкымында кссс көлдснсң қоңыр тсңбіл болады.

Қазакстанның батыс жэне орталык бөлігіндс ксң таралган. Негізінсн куаң дала мсн шөлейт жерлсрді мексндсйді. Ғалымдардың айтуы бойынша бұл зиянкес соңғы 20—30 жыл ішіндс өтс көбейіп кстті. Оның себебі — тың игсрілгсн жерлердс дәнді дакылдар сгісінің өріс алуы атжалманның тіршілік етуіне аса колайлы жагдай туғызған.

Эверсман атжалманы аламан сияқты есімдіктсрдің дәні мсн са- бағын жсп коректенеді. Кобінесе бидай, арпа, сұлы, тары, жүгсрі сияқты дәнді дакылдарды закымдайды. Оның ұрт калтасына

317

жүгерінің 18 немесе бидайдың 100 дәні, яғни 10 грамға дсйін жсм си- яды.

Сүр атжалман — Cricetulus migratorius Pall. Мұның сырткы түрі тоқалтіске немесе сұртышқанға үқсайды. Арқасының жүні сүр, кейдс сары, ал бүйір жүні жылтыр сүр болып келеді. Дене түркы —12,5 см, қүйрығы 3,5 см. Ол Атырау, Ақтөбе облыстарының оңтүстігіндс, Қызылорда, Шымкент, Жамбыл, Алматы, Талдықорған, Шығыс Қазақстан облыстарында, Семей, Қарағанды облыстарының оңтүстігінде тараған.

Сұр атжалман ауыл шаруашылығына, әсіресс бидай, сұлы, тары, бұршақ, күнбағыс сияқты дақылдарға едәуір нүқсан кслтірсді. Соны- мен қатар ол үйдегі жәнс қоймадағы астықты, ет-сүт тағамдарын жеп, тасып әкетеді. Жаз айларында оның інінен 1,2—1,5 кг дейін би­дай немесе сүлы табуға болады.

ҚҰМТЫШҚАНДАР

Қүмтышқандардың сыртқы түрі егеуқүйрықтарға үксайды, Қүйрығының үшында қара-қоңыр ұзын шашақ қылы бар, басы со- пақтау, құлағы едірейіп көрініп түрады, көзі біршама үлксн. Ал- дыңғы жағынан қарағанда күрек тістерінің бір-скі сары жолағы болады. Бұлар бүкіл жыл бойы тіршілік етеді жәнс біржарым жылдан екі жылға дейін өмір сүреді.

Қазақстанда қүмтышкандардың 4 түрі мекендейді. Солардың сксуі ауыл шаруашылыгына зиян кслтірсді.

Үлкен қүмтышқан — Rhombom opimus Licht. Қүмтышкандардың ең ірісі, әрі көп тараған түрі. Оның түрқы 16—21, қүйрығы 13—17 см, күйрығының үшындағы ұзын қылшықтары шашақталып түрады. Күрек тісінде үзынша келген 2 сары жолақ болады (баска түрлердс — біреу ғана). Арка жоны жирен-сары, бауыры акшылдау кслсді.

Қазакстанда Жайык өзенінен бастап, шығыска карай Балкаш көлінің бойына дейін кең тараған. Бүл аралыкта ол күмды шөлдерді мекендейді. Оның негізгі қорегі — сексеуіл. Сондыктан да бүлар көбінесе сексеуіл өскен жерлерде жиі кездесіп үйір-үйір болып мс- кендейді. Мекендерінің аумағы ондаған шаршы метрдсн бірнсшс мың шаршы метрге жетеді. Індерін сексеуіл, жыңғыл, караған сиякты бүталардың тамырлары астынан, 3 метрге дейінгі терсндіктс бірнешс қабат етіп казады. Кейбір жерлерін кеңейтіп үялар жәнс коймалар жасайды.

Қүмтышкан шөлді аудандарға жаксы бейімделген. Азык іздсугс тек ертеңіі және кешкі мезгілдерде ғана шығады. Ол өсімдік көктсрін өте кеп жейді. Әдетте індерінің төңірегі тып-тықыр болып жатады. Көктемде-әр түрлі эфемерлермен коректенсе, жылдың баска ксз- дерінде астық түқымдас шөптерді, алабота жэне күмда өсстін әр түрлі өсімдіктерді, сексеуілдің, т.б. бүталардың жапырак-сабактарын корск етеді. Бүлар кыска карай азык корын да дайындайды. Әр күмтышкан осы кезде 20—30 кг дейін шөп жинап бір жерге үйсді, үйіндідегі шеп кепкеннен кейін індеріне тасиды. Қазақстанның оңтүстік-шығыс 318

аудандарында тышқан 40 түрлі өсімдікті жейді, бұлардың кепшілігі изен, шөл қияғы, ебелек, жусан, түлкімасақ, ақбас жоңышқа, сартас- па, ксндірмасақ, қүмаршық сияқты мал азығы үшін аса күнды шөптер. Ксй жерлерде ауыл шаруашылық дақылдары сгісінс дс зиян келтіреді.

Қызылқүйрық қүмтышқан — Meriones erythrourus Gray. Бүл түрдің сыртқы пішіні және түсі ірі құмтышқанға үқсас, бірак. одан кішірек келеді. Дене түрқының үзындығы 13—16 см, күйрығы 12—16 см, салмағы 70—125 грамдай. Күрек тістерінің бір ғана сары жолағы болады. Үлксн қүмтышқан сияқты бүл да Қазақстаннын оңтүстік бөлігінде ксздессді, көбінесе тау етектерін, өзен аңғарларын жәнс сгін алқаптарының төңірегін мекендейді.

Қызылқүйрық қүмтышқан өсімдіктердің 50 жуық түрін жсп азы к етеді. Қоныстанған жерінде ең алдымен мортық, изсн, сбслск, қарақүмық, бидайық, т.б. астық тұқымдас өсімдіктсрмсн қорсктснеді.

Қоймаларына 9—12 кг дейін қысқы азық қорын жинайды. Азык. қорында жоғарыда аталған өсімдіктердің дәндері мен сабактары, ал егін төңірегінде немесе егістің өзінде қоныстанса, бидай, арпа, тары және басқа дақылдардың масақтары мен дэндері көбірск ксздсседі.

Наурыз айының аяқ кезінен маусым айына дейін жсдсл өсіп-өнсді. Қыстап шыққан құмтышқандар 2 рет балалайды, эр жолы орта сссп- пен 7 баладан табады. Тышқандар үйір-үйір болып қоныстанады. Қоныстарынын аумағы 40—100 шаршы метрдей, сгістік жсрлсрдс 30—40 шаршы метрден аспайды.

Қызылқүйрық құмтышқандар көбейіп кетсе, мал жайылымдарына, егістіктергс едәуір зиян кслтіреді. Алматы облысының мал жайыла- тын өңірлерінде көктемде және күзде бұлар мал азығы болатын қүна- рлы шөптердің 20—30 процентін жеп, өрістің отын төмендстсді. Мақта егетін аудандарда мақта егісіне де зиянын тигізсді. Астык, қоймаларын мекендеп, олардың қабырғаларын теседі, астыкты жсп, түқымды ластап едәуір шығын келтіреді.

КЕМІРГІШТЕРГЕ ҚАРСЫ КҮРЕС ШАРАЛАРЫ

Саршүнақтар таралған аудандарда егіс далаларындағы барлык, жолдардың екі жағындағы бос жерлерді жыртып, одан соң бірнсшс рет тырмалап тастау керек. Жол бойындағы арамшөптср жой- ылғаннан кейін саршүнақтар бүл жерде қоныстай алмайды. Тың кетерген кезде жерді жал қалдырмай тегіс жыртуга срскшс көңіл бөлгсн жөн. Саршүнақтардың егінге түсуіне орман алкаптарын отырғызу да едәуір кедергі болады.

Тышқан тәрізді кеміргіштергс қарсы күресуде олардың зиянксстік әрекетін болдырмаудың бірінші кезектегі кепілі — алдын алу шара- лары. Оларға егістік жердің топырағын дүрыс өндсу, арамшөптсрді отау, астықты төкпей-шашпай жинап алу, егістіктсн сабанды уақытынды тасып әкету, егіс төңірсгіндегі қураған шөптерді күрту жэне т.б. жатады.

Зиянксс кеміргіштерді құртуда механикалық тәсіл де ксң қолданылады. Көктемде саршүнақтар оянысымсн олардың тік індсрінс төңіректсгі сай-салаларда, шүңқырларда іркілгсн кар суын күйып күртуға болады. Ксйінірек кар суы таусыла бастағанда саршүнактарды арнаулы қакпандармен және түзақпсн үстаған тиімді.

Зиянды кеміргіштерге қарсы химиялық тәсілмсн күрссудс улы еліктіргіш жем пайдаланылады. Қазіргі кезеңде уландырғыш рстіндс ұсынылатын родснцидтер: фосфид цинкі, глифтор, бродифагум, ра- так, талон.

Улы еліктіргіш жсмді мсйлінше нығыздап тапталған нсмссс ас- фальттанған болмаса бстонданған көлсмі 100 шаршы мстрлік алаңда даярлайды. Оны даярлау үшін күнбағыс майы, жсмдік сұлы (саршүнактар үшін) немесс бидай (тышқан тәрізділер үшін) пайдала­нылады.

Кіші саршүнак үшін фосфид цинкті сліктіргіш даярлау үшін 100 кг сұлы дәніне жүмсалатын күнбағыс майының мөлшсрі 4 кг, фосфид цинктікі 15 кг. Глифторлы сліктіргішті даярлау үшін 100 кг дәнгс жұмсалатын глифтордың мөлшсрі саршұнак үшін 2 л, тышкан тәрізді кеміргіштер үшін 0,5 л; судың шығыны оның тсмпсратурасына бай­ланысты, 10°С болса 10 л, 10—12°С болса 15 л, 20°С шамасынан жоғары болса 20 л. 100 кг қүрғақ дэнге жұмсалатын күнбагыс май- ының мөлшері 1—1,5 кг.

Бродифагум ұнтак препарат. Тышкан тәрізді ксміргіштсрге карсы күресуде бидай дәнін алдымсн күнбағыс майымсн (100 кг дэнсс 2 кг май) одан соң бродифагуммен (100 кг дәнгс 1 кг) араластырады. Саршүнакка қарсы күресуде бродифагум косылған сүлы дәні (100 кг дәнге 3 кг препарат) пайдаланылады. Ратак жэнс талон бірдсн қолдануға болатын түйіршіктслген дайын препараттар.

Саршұнактарға карсы улы еліктіргіш жсмді РПГ-100 нсмссс РОП-

1. Маркалы

Ойлы-қырлы, кедір-бұдырлы жерлерде және сгіс далаларында улы жемді шашу жүмысын қүрамы 20 адамнан аспайтын бригада жаяу орындайды. Ол үшін ішінде улы жем бар бидон нсмссс шслек жәнс металдан жасалган өлшсуіш пайдаланылады. Бригада адамдары арақашықтыгын 5—12 мстрден өлшсп алып, қатар түзсп алга карай жүреді де жол жөнскей әр төмпешікке нсмесе үяға 20 грамнан улы жсм шашады. 1 гсктарға жүмсалатын фосфид цинкті жсмнің мелшері

2. Кг, глифторлы жәнс бродифагумды жсмдсрдікі 1,4—1,6 кг.

Тышкан тәрізді ксміргіштерге қарсы күресуде көктсмде олардың

шоғырланган жерлеріндс күресу шараларын 5—6 адамнан түратын бригада жаяу аткарады. У шашатын жүмысшылар ашылмалы қақпагы бар бидонмсн жәнс сабының үзындыгы 30 см-дсй өлшсгіш 320

темір қасықпен қамтамасыз етіледі. Бидонның сыйымдылыгы 2 кг- дай, ал өлшсгіш қасыққа 4 грамдай жсм ілінеді. Бригада мүшслсрі арақашықтығы 5 метр болатын тізбек құрып алга қарай жүрсді дс зиянксс кеміргіштің сан малшсрінс қарай 5, 7, 8 нсмссс 10 мстр сай­ын улы жемді кездескен іннің төңірегіне 2—3 грамнан тастап оты- рады. Мұндай бригаданың бір күндік өнімділігі 50—60 гектар болады.

Тышқан тәрізділерге қарсы күресте улы жемнің шығыны — кеміргіштердің бір тәулік ішіндс 25, қақпанға түсстін саны 3-тен 5-кс жетксн жағдайда 1 кг/га, 5—8 шамасынан көп болса, 2 кг/га. Егср кеміргіштер шоғырланған жерлерде тышқандармсн жднс тоқалтістілермен қатар аламан немесе гребенчиков қүм тышканы кездесстін болса, онда 100 кг дәнге қосылатын фосфид цинктің мөлшсрі 8 кг мелшсрінс дейін, күнбағыс майы 3 кг дсйін кебсйтіліп дайындалған жсмді пайдалану ксрек.

Парниктердс, тсплицаларда улы жемді әр раманың астына 3—5 грамнан әр жерге үйіп қояды. Жемді үдайы жаңартып отыру ксрск.

Қамбада және тұрғын үйдс кездесетін тышқандарға қарсы күрссудс уланған жемді 2 грамнан тышқан індерінс салып, іннің аузын шыны үнтағы араластырылған балшықпен сылап тастаған жөн. Егер тышқан індері болмаса, онда жемді қағаз паксттсргс нсмссс фанер мен картоннан жасалған ыдыстарға салып қою керск. Үй жануарла- ры мсн қүстарды уланудан сақтау үшін коймаларда 0,5% зоокума­рин қосылған дән бактеродицидтері пайдаланылады. Улы жсмнің мөлшсрі кеміргіштердің сан мөлшері мен олардың түрлсрінс байланы­сты бір шаршы метргс 3—5 грамнан келеді.

Жыртқыш аңдар мен қүстарды қорғау. Жырткыш андар мсн қүстардың көптсген түрлері зиянкес ксміргіштермсн корсктснсді. Олар ксміргіштерді мүлдсм жойып жібермсгенімен, олардың көбсйіп кстпсуіне едэуір әссрін тигізеді. Мысалы, бір дала күзсні бір жылда 200 жуық саршүнақтарды және көптсгсн тышкан тәрізді кеміргіштерді қүртады. Ал дала бүркіті, ксзкүйрық, каршыға, дала қүладыны, ақсары үкі, жапалақ сияқты жыртқыш күстар кеміргіштердің санын күн сайын 10—50 шамасына дсйін азайтады.

Әсіресе дала бүркітінің тигізетін пайдасы өтс зор. Ол жаз айында нсгізінсн саршүнақтармен қорсктенеді. Маман ғалымдардың мәлімсті бойынша (Төлсбасв А. К. жэне басқалар, 1987 ж.) бүркіттің бір жүбы 2 шаршы километрлік учасксні мекендейтін саршүнақтардың санын 14 проценткс дсйін кемітеді.

Халық арасында пайдалы жыртқыш аңдар мсн қүстарды корғау жөніндс үгіт-насихат, түсінік жүмыстары кең ерістстілмсгсндіктсн, соңғы жылдары олардың саны едәуір азайып кетті. Сондықтан дрбір колхоз-совхоз жеріндс кездссетін пайдалы қүстар мсн андарды қорғау және көпшілік арасында олардың пайдалы сксндігін түсіндіру жүмыстары өсімдік қоргау қызметкерлері мен шаруашылық агроном- дарына жүктелуге тиіс. Кейбір жыртқыштардың пайдалы жпқтарын сске ала отырып, оларды қорғап қана қоймай, сгістік жсрлсрдің төңірсгінс жасанды үялар, оттықтар жасап үйрету ксрск.

ӘДЕБИЕТ

Бей-Биенко Г. Я. Общая энтомология. М., 1980.

Биологические методы защиты сельскохозяйственных культур в Казахстане. Сб. науч. трудов. Алма-Ата, 1983.

Бондаренко Н. В. Биологическая защита растений. М., 1986.

Бондаренко Н. В., Поляков И. Я., Стрелков А. А. Вредные не­матоды, клещи, грызуны. Л., 1977.

Бондаренко Н. В., Поспелов С. М., Персов М. П. Общая н сель­скохозяйственная энтомология. М., 1983.

Викторов Г. А. Экология паразитов-энтомофагов. М., 1976.

Вредители сельскохозяйственных культур и лесных насаждений (Под ред. В. П. Васильева). Киев, т.1-1973; т.2-1974; т.3-1975.

Воронин К. Е. и др. Биологическая защита зерновых культур от вредителей. М., 1988.

Гулий В. В. Микробиологическая борьба с вредными организмами. М., 1982.

Добровольский Б. В. Фенология насекомых. М., 1969.

Защита зерновых культур от вредителей, болезней и сорняков (Под ред. Т. Н. Нурмуратова). Алма-Ата, 1986.

Загуляев А. К.Моли и огневки — вредители зерна и продоволь­ственных запасов. M.-JI., 1965.

Захваткин Ю. А. Общая энтомология. М., 1983.

Изатулаева Р. И., Хайрушев Е. К. Картоп жэне көкөніс ауруларм мсн зиянксстсрі. Алматы, Қайнар, 1986.

Кальбергенов Г. К. Вредители зерна и зернопродуктов. Альбом. М., Колос, 1969.

Косолапова Г. Я. Вредители запасов зерна. Алма-Ата, Кайнар, 1976.

Кравцов А. А., Голышин Н. М. Химические и биологические средства защиты растений (справочник). М., 1989.

Қыдырбаев X., Төлебаев А., Әлімбаев Р. Зиянкес ксміргіштср жэне оларға қарсы күрес. Алматы, Қайнар, 1970.

Матпаева Б. Б. Ауыл шаруашылық дақылдарының зиянксстсрімсн биологиялык күрес тәсілдері. Алматы, Қайнар, 1983.

Матпаева Б. Б. Тілменбаев Ә. Т. Ауыл шаруашылыгына пайдалы жәндіктер. Алматы, Қайнар, 1973.

322

Миноранский В. А. Защита орошаемых полевых культур от вре­дителей. М., 1989.

Насекомые и клещи — вредители сельскохозяйственных культур. Л., т.1-1972; т.2-1974.

Одум Ю. Основы экологии. Пер. с англ. (Под ред. и с прсдисл. Н. П. Наумова). М., 1975.

Определитель сельскохозяйственных вредителей по повреждениям культурных растений (Под ред. Г. Е. Осмоловского). Л., 1976.

Осмоловский Г. Е. Выявление сельскохозяйственных вредителей и сигнализация сроков борьбы с ними. М., 1964.

Осмоловский Г. Е., Бондаренко Н. В. Энтомология, Л., 1980.

Өсімдік қоргаудың орысша-қазақша анықтамалық сөздігі (Қүрас- тыргандар: Қалымбетов Б. К. және басқалар). Алматы, Қайнар, 1977.

Павлов И. Ф. Защита полевых культур от вредителей. М., 1987.

Петров А. И., Харин С. А. Защита сельскохозяйственных культур от вредителей в Казахстане. Алма-Ата, 1957.

Поляков И. Я., Персов М. П., Смирнов В. А. Прогноз развития вредителей и болезней сельскохозяйственных культур (с практику­мом). Л., 1984.

Поспелов С. М. и др. Основа карантина сельскохозяйственных растений. М., 1985.

Сельскохозяйственная энтомология (Под ред. проф. А. А. Мигули- на). М., 1983.

Справочник агронома по защите растений (Под ред. Т. Н. Нур- муратова и Г. X. Шек). Алма-Ата, 1983.

Справочник по борьбе с вредителями сельскохозяйственных куль­тур (Под ред. проф. С. А. Харина). Алма-Ата, 1969.

Справочник по защите растений (Под ред. Ю. Н. Фадеева). М., 1985.

Тайбеков С. Тұқымдық бсденің зиянкеСтері. Алматы, Қайнар, 1970.

Тілменбаев Ә. Ауыл шаруашылық дақылдарының зиянкестсрі. Ал­маты, Қайнар, 1971.

Уәлиева К. К. Бау-бақша зиянкестері. Алматы, 1976.

Увалиева К. К. Слизни — вредители сельскохозяйственных куль­тур Юго-Восточного Казахстана. Алма-Ата, 1977.

Химическая защита растений (Под ред. Г. С. Груздева). М., 1980.

Цыпленков Е. П. Вредные саранчовые насекомые в СССР. Л., 1970.

Ченкин А. Ф. Экономика и организация защиты растений. М., 1978.

Шек Г. X. Совки — вредители полей. Алма-Ата, 1975.

Шек Г. X. Өсімдікті зиянды жәндіктерден қоргау календары. Ал­маты, 1975.

Щеголев В. Н. Сельскохозяйственная энтомология. Л., 1960.

Яхонтов В. В. Вредители сельскохозяйственных растений и про­дуктов Средней Азии и борьба с ними. Ташкент, 1953.

ЖӘНДІКТЕРДІҢ ҚАЗАҚША АТАУЛАРЫНЫҢ АЛФАВИТШ КӨРСЕТКІШІ

күйесі 67, 267 Алманыд жапырақ бүргссі 58

жасыл бітесі 261

қаиды бітосі 262

үтірлі қалқаншалысы 263 Алмүрт бітесі 261

жсгірі 67

Бақтыд өрмекші кенесі 90, 267 Бақша бітссі 224, 252

• кокцинеллиді 63 Бал арасы 7 2 Банхус7 2

Барылдақ қоцыздар 62 Бедо дон жегірі 64

• қоңыр көбслегі 164 Бересклет күйесі 67

Беріш нематодалары 83, 253 Бидай қодыр көбелегі 165

• нематоды 82 —г- трипсі 177 Бітелер 252, 283

Алмүрттыд беріш кетіесі 91

• жапырақ бүргсеі 58, 263 Алты нүктелі цикада I 7 1 Алтын көзділер 65 Алтын түсті фазия 76

• шыртылдак, 1 54 '

Амблителес 163 Апантелес 71, 163 Арахис нематодасы 83 Арион 94

Арпа бітесі 17 2 Асгіа баулы сирфид 75 Астық бітелері 1 7 2

• қодыздары 181

• тескіш қодыз 294

• шыбындары 190 _

Асгақгыд барылдақ қоіі,ызы 62, 187

• жолақ бүргесі 183

• қодыр кенесі 93

• сабақ егегіштері 71, 189 Лгбасарлық саяқ шегіртке 56, 141,146

Атлантикалық өрмекіиі кепе 90 Афелинус 262 Афидимиза 255 Афидиус 7 2, 199

трипсі 61

Бүршақтыд жсміс жегірі 67 Бүлдірген бізтұмсыгы 278

• кенесі 91, 277

• нематодасы 82 Бүлдіргешпд жапырак, жемірі 280

• сабақ нематодасы 82, 27 8 Бүркіт 321

г

сүгені 63

тоқалтісі 312

тышқаны 311

шілдслігі 56, 151

Е

Егеушілер (егегіштер) 7 1 Егеуқүйрық 315 Erie шілделігі 56

• шыртылдағы 62, 155

• шырышы 94

Ж

Жабайы көбелек 70, 163 Жаға шыбі.іиы 194 Жалацаш шырыш 138 Жалғаи жүлдызқүрт калқаншалы 70

• сымқүрт 63 Жалпақ шыртылдақ 154 Жапалақ 321 Жапырақ бүргелері 57 Жарғанат 109 Жасыл көзді шыбын 7 5

• сминтура 54

• шекшек 149

• цикада 266

Жеміс қоцыр кенесі 89, 267

• күйесі 67, 269

• қызыл кенесі 50, 90, 1 17 Жеті нүктелі алтынкөз 65

• кокцинеллид 63, 238 Жетісулық мэрмәрлі зауза 159 Жолақ трипсі 61

3

Зауза қоцызы 101, 158 Зер қоцыз 203 Зияііды бақашық 60, 173

• зауза 159

И

Индонезиялық цикада 57 Ипсилоіі көбелегі 70 Ирек жолақты бүрге 240

көбелегі 68, 269 Дрозофила 129

жуан аяқтысы 205

зер қоңызы 203

қандаласы 60, 206

қоцыр көбелегі 225

сүгені 204 Жүгері қоцызы 1 57 Жүзімнің беріш кенесі 91, 284

үлуы 95

шоилныц жапырак, ширліқиі і іы 284

филлоксерасы 58, 285 Жүзімніц үнды сымыры 59 Жүмсақ жалған қалқапшалы 59 Жүмыртқажегірлері (жсгіштср) 72 Жүпсыз көбелек 36, 69, 270 Жылтыр шыртылдақ 154

к

қандаласы 238

Капуста қоцыр көбелегі 70, 244

• күйесі 240

• шыбыны 76, 245 Карадрина 165, 226 Kujiion бітесі 252

• кокцинеллидасы 63

• күйе көбелегі 134

• нематоды 83

Картоптың сабақ нематодасы 81, 257 Кодімгі алтын көзді 65

• астық бітесі 172, 173

• дон көбелегі 181

• қызылша бізтүмсығы 214

• өрмекші кене 90, 227, 253,283

• сұр шекшек 1 49

• тоқалтіс 312

• трихограмма 72

• түкті кене 93, 299

• бұзаубас 152

күйе көбелегі 295 Қара бүрге 240

Қара жолақты шсгіртке 56, 147

• шыртылдақ 62, 155

• егегіш 189

• қанатты саяқ шегіртке 57, 146

• тарақан 19

• торғай 109, 154

• шілделік 56

• цикада 57, 17 1 Қаптесер 310 Қарағай көбелегі 68

• мұр көбелегі 68

Қараған қалқаншалысы 59, 264 Қарақат бітесі 283

• қүмыты 74

• мөлдір қанаты 280 Қарақаттың бүршік кенесі 91, 283 Қарлыған көбелегі 68, 281 Қарлығанның сары егегіші 282 Қарлығаш 109

Қаршыға 321

Лак сымыры 59 Лепті көбелек 70, 163 -

м

Мавр бақашығы 60, 176 Мақта бітосі 224

• қоцыр көбелегі 70, 225

• күйе көбелегі 134

• қшшлт қүрпі 134 Марокан қандаласы 239

Н

Нематодалар 77, 139

О

Оцтүстік асгық барылдагы 187

• беріш нематодасы 83, 254

• егіс шыртылдағы 155

• қамба көбелегі 2^6

П

Панискус 71 Пияз кенесі 92

• ызылдағы 75, 248

• шыбыны 75, 247

Р

Ваунвн жапырақширагқышы 67, 272 Pane егегіші 71, 234

• жапырақ жемірі 233

С

Сабақ бүргелері 185

• көбелегі 169

Сазды узьшсирақ шыбыны 73 Сақиналы көбелек 68 Саріыш томат кенесі 91 Сары коккофагус 126

• сминтура 54 Саршүнақтар 139, 305 Сауытты барид 218 Сібірлік қандала 239

• көбелек 68

• саяқ шегіртке 141. 146 Сирфид 75 Сминтура 54 Соқыртышқдн 314

Т

Табыңды тоқалтіс 313

Тапал кравчик 158

Тарна ақкөбелегі 68

Тары барылдақ коңызы 62, 188

• қумыты 74, 193 Тахин шыбындар 76, 176 Талімі шыртылдак. 155 Теленомусгар 175

Темекі трипсі 55, 235, 250, 253 Теплица акданаты 58, 252 Тері жемірі 293

тышқан 312 Сүлікше қоцыз 64, 1 86 Сүттіген бүргесі 232 Схистоцерка 56 Сцелионида 72 Сымқүрт 63, 153

Түт көбелегі 101

Түйе кене 91

Түйнск бізтумсыктылары 201 Түйнсктің жолақ бізтұмсығы 201

• қылшықты бізтұмсығы 201 Түкті

үй хенесі 92

шыртылдақ 154 Түн көбелектері 69, 101

қызылша бізтүмсмгы 216

қызылша көбелегі 220

қи коцызы 1 58 Түркмендік саяқ шсгіртке 148

Ү

Үн кенесі 92, 298

• қоцызы 290 Үшпа шегіртке 56

Ү

Үлкен шырыш 94

Үрмебүршақ қоцызы 64

Үтір тэрізді алма қалқаншалысы 59

Ф

Фитономус 99, 202 Фитосейулюс 89, 127

X

Хорогенес 7 1 Хризантема нематоды 82

ц

• қызыл кенесі 90

• үнды сымыры 59

Ш

Шие бізтүмсығы 275 Шиенің шырышты егегіші 276 Шпанка 257

Шоқпармүртты үн қон,ыз 292 Шөл шегірткесі 56, 145 Шығыс жеміс жемірі 66

• қызылша бізтүмсығы 21 6

• қыша жемірі 233 Шырмауық цикадасы 57 Шыртылдақ қоцыздар 62, 139, 152

Э

Эрнестия 76

Я

ЖӘНДІКТЕРДІҢ ЛАТЫНША АТАУЛАРЫНЫҢ АЛФАВИТТІК КӨРСЕТКІШІ

Adelphocoris lineolatus Gr. 60, 206 Aelia acuminata L. 176

• furcula Fieb. 176

• klugi F. 176

• melanota Fieb. 176

• rostrata L. 17 6

• sibirica Reut. 176 Aeolothrips fasciatus L. 61 Agapanthia dahli Rict. 230 Ageniaspis fuscicollis Dalm. 126 Agriolumax agrestis L. 94

• laevis Mull. 94

• reticulalus Mull. 94 Agriotes lineatus L. 155

• meticulosis Cand. 156

• obscurus L. 155

• sputator L. 155

• squalidus Schw. 155 Agrotis segetum Schuff. 160

• exclamations L. 163 Aleyrodes proletella Wlk. 58 Allocricetus eversmani Brandt. 317 Alophora subcoleoptrata L. 76 Amblyseius andersoni Chant. 89

• finlandicus Oud. 89

• reductus Wainsv. 89 Amphimallon solstitialis L. 159

punctiventris Germ. 64, 214

subfuscus Fst. 216 Bouretiella arvalis Fitch. 54 Brachycolus noxius Mordv. 172 Brachycaudus helichrysi Kalt. 261 Brcvicoryne brassicae L. 236

segetum Zoubkovi, Kryn. 183 Anthonomus rubi Ilrst. 279 Anthcoris nemoralis F. 60

nemorum L. 60 Apamea anceps Schiff. 178

sordens Hufri. 181 Apanteles glomeralus L. 7 1, 242

solitarius Ratz. 72 Aphelenchoides fragariae Ritz. 82

ritzemabosi Schwartz. 82 Aphelinus mali Maid. 126, 262 Aphis fabae Scop. 210

gossypi Glov. 224, 252

grossulariac Kalt. 283

pomi Deg. 261

Apthona abdominalis Dufl. 232 Aphion apricans Ilbst. 64 Apodemus agrarius Pall. 31 1

• sylvatrcus L. 312 Aporia crataegi L. 68, 269 Argyresthia conjugella L. 67 Arion circumscriptus John. 95 Arion hortensis Fer. 95

• subfucus Drap. 95 Arvicolla terastris L. 316 Athalia colibri Christ. 7 1, 234 Attagenus simulans Soil. 293 Aulacorthum solani Kalt. 252 Autographa gamma L. 70

с

sycophante L. 62 Campodea 38

Carabus scabrosus tauricus Bon. 57 Ceccidophyes puri Pgst. 91

• ribis Westw. 283 Cenopalus pulcher Cet. 90 Cepaea hortensis Mull. 95 Cephus pygmaeus L. 71, 189 Ceutorrynchus jakovlevi Schatz. 249 Cliaetocnema aridula Gyll. 185

• breviuscula Fald. 213

• concinna Marsh. 213

• hortensis Geofr. 185

• tibialis Illig. 213

floralis Fll. 75, 246 Dendrolimus pini L. 68

sibiricus Tschtv. 68 Diaspidiotus pemiciosus Comst. 59 Discestra trifolli Fluln. 165