жүлдызкүрттарь» әдсттс арам шөптерде нсмссс сртс көктсгсн дақылдарда дамиды. Кобелектер ымырт ксзінде жәнс түндс гана бсл- сснді тіршілік стсді, жасанды жарық көзінс жаксы үшады. Зиянкестің өсімталдыгы өтс қүбылмалы — әрбір үргашы кебслск 200-300 тіпті 2000 дсйін жұмыртқа бсрс алады. Ол оның қосымша корсктснуінің қаркындылығына байланысты. Жүмырткаларын топтап (250 дсйін) корсктік өсімдіктердің жапырагына орналастырады. Бірінші гснсраци- яның көбелсктері жүмырткаларын әр түрлі жабайы есімдіктсргс (көбінссе алабота түқымдас өсімдіктерге), ал келссі гснсрациялардың көбслсктері жоңышқа, макта жәнс т. б. дақылдарға салады. Эмбри- оналдық даму жаз айларында 2-4, күздс 10 күнге дсйін созылады. Ал жұлдызкүрттардың дамуы жазда 2-2,5 жетігс, күздс 3-4 жстігс созы­лады. Сол мсрзім ішіндс олар 4-5 рет түлеп, 5-6 личинкалык жастан өтсді. . _/

Карадриннің жүлдызкүрттары алгашында (төмснгі жастагылары) бір-бірінсн ажыраспай топталып тіршілік етеді дс, ксйіннсн жан- жакка таралып, жекс-жске тіршілік етсді. Олардын өсімдікті зақымдау сипаты да өзгеше болады. Жас жүлдызкүрттар жапырактың жүйкелсрінс тимей жүмсақ тканьдсрін ғана жсйді. Ал срссск жүлдызкүрттар жапырактьі ойып-ойып тсседі нсмссс түгелдсй жсп қояды. Олар мақтаның сабагы мен гснсративті мүшслсрін дс зақымдайды. Ауа райы ыстык болтан кезде жәнс түндс топыракка, жердің жарыгына, өсімдік калдықтарының астына сніп жатады.

Дамуы аякталған сон жүлдызкүрттар топырак арасында 3-5 см тс- рсндіктс қуыршаққа айналады. Қуыршақ фазасыныц дамуы жаз айларында 1-2 жетіге, күздс 3-4 жстіге созылады.

Кэдімгі өрмекші кене — Tetranychus urtica Koch. Акариформды- лар (Acariformcs) отрядының ормскші кенелср (Tclranychidac) |үқымдасына жатады. Огс ксң таралган, әсіресс оңтүстік аймактарда мақтага жэнс баска дакыЛдарга катты зиян кслтірсді. Солтүстік аудандарда жабык орындарда өсірілстін өсімдіктсрді закымдайды.

Ұрғашы кененің дснс пішіні сопакша (32-сурст) үзындыгы 0,43 мм, түсі сүрғылт-жасыл немесе саргылт-жасыл, жазда бүйір жактарында кара дактары бар, кыста біркслкі саргылт-кызыл болады, псритремнің соңғы бөлімі бүтақталмаған, 4 камсралы. Ерксгінің арткы жагы бірден кілт сүйірленген ұзынша (үзындыгы 0,28 мм) бо­лады. Жүмырткасы шар тәрізді, жасыл рсңді малдір, диамстрі 0,14 мм, үрыктың даму барысында күңгірттсне ксле, личинка шыгар ал­дында күлпырган інжу тәрізді түскс көшеді.

¥рықтанған үрғашы кенелер макта өсірілген егістік далаларда, со- лардың аралыгындагы баска учаскелсрде, арык жәнс жол жағаларында жерге түскен жапырактардың, баска да өсімдік дралдыктарының, топырак түйірлері мен ксссктсрінің, ағаш Кабығының астында жәнс т. б. жерлерде кыстайды.

I Көктемде орташа тәулік бойынша жылылык 7-10°с-ка жстксндс кенелер кыскы үйқыдан оянып, алгашында жабайы өсімдіктер мсн ағаш-бүталардың жапырактарын мекендейді де, ксйіннсн мактаға

227

К

32-сурет. Өрмекші кеііе — мақта өсімдіі іііің жаиыраімпда.

кешсді. Жұмыртқаларын сол өздсрі қорсктснгсн жапырактарға бір- бірлсп салады жэне сонымен қатар мсксндегсн жапырактарының ас- тыңғы бстін етс жіңішке өрмск жіпшелермен шырмап тастайды. Өсімталдыгы — әр үрғашы кенеге 100-120 жүмырткадан кслсді. Кс- нснің бір гснерациясының дамуы жазда 10-12 күнгс созылады. Оның дамуы үшін сң үйлссімді температура 29-ЗГС, ал ауаның салыстыр- малы ылғалдылығы — 35-55%. Шымкснт облысында 15 генерация беріп дамиды.

Кәдімгі өрмскші кене —өсімдіктсрдің әр түрлі түқымдастарға жа­татын 200 шамасындай түрлерімсн қорсктсне алатын копқорскті зи- янкес. Әсірссс мақта, соя, бүршак, бүлдіргсн, қызылша, бақша жәнс т. б. дақылдарға зиян келтіреді.

Кснелср мсн олардың личинкалары макта өсімдігі жапырағының астыңғы бстінде шоғырлана колония қүрып тіриіілік стсді. Қатты зақымданған жапырактардың түсі қоңырқайланып курап калады. Ал мақтаның кейбір сорттарының жапырақтары кенслсрдің зақымдауынан қызғылт-қоңыр түскс айналып, одан соң қурай бас- тайды. Жапырактарыныц түсіп қалуы және зат алмасу процссінің бұзылуы салдарынан мақтаның бітсу гүлдері мсн гүлдері түсіп қалады, қауашақтарының салмағы ксміп, талшыктарының сапасы төмсндейді.

228

Күрес шаралары. Ауыспалы егісті ендіру және дакылдар ксзсгінің ретін сақтау, егістік танаптарды жэне олармен шсктсс арык, жол жағаларында арам шөптерді құрту; өнімді жинап алған соң сгістік жсрді всімдік қалдықтарынан тазалап, терең етіп сүдігер жырту.

Ерте көктемде (наурыз, сәуір айларында) өрмекші кене, бітслер, трипсілср сияқты сорғыш зиянкестерді құрту үшін мақта сгісінің айналасындағы арам шөптсрді (1 шаршы метр жергс кслетін кснснің саны 20 данадан асқанда) нитрафеннің 65% пастасымен (40-75 кг/га+1000 л су) бүркеді. Мақта егісі көктеп шыққан кездс күздік көбелектің жүлдызқүрттарының 1 шаршы метр жерге келетін саны 0,4 мөлшерінсн асқан жағдайда егісті децистің 2,5% к. з. (0,7-1 л/га) бүркеді.

Сорғыш зиянкестерге қарсы күрестс (егер 100 жапыраққа келетін кенелср саны 150, ал бітелер 50 данадан артса) фосфамидтің 40% k. э. (1,5-2,5 л/га) немесе антионың 25% к. э. (2-2,5 л/га) қолданылады. Жүмсалатын сүйықтық мөлшері 100 л/га.

Кенелерге қарсы екінші күресте мильбекстің 50% с. ү. (2-2,5 кг/га) немесе кельтанның 20% к. э. (3-5 л/га) немесс акрекстің 50% с. ү. (2 кг/га) қолданылады. Жұмсалатын сүйықтық мөлшсрі 600 л/га. Кенеге қарсы үшінші жэне одан кейінгі күресулердс сгісті кол- лоидтық күкірттің ертіндісімен (6-8 кг/га) өңдейді.

Мақтаның жаппай шанақтану фазасында мақта көбелсгі мсн ка- радриннің жұлдызқұрттарына қарсы (егер 100 өсімдіккс келстін жүлдызқүрттардың саны 8-12 данадан асса) севиннің 85% с. ү. (2-2,5 кг/га) немесе фозалонның 35% к. э. (2,5-3 л/га) қолданылады. Со- нымен қатар дендробациллин (2 кг/га) мен ссвиннің 85% с. ұ. (0,3 кг/га) қоспасын және битоксибациллинді (3-4 кг/га) пайдаланады. Бүл инсектицидтер өндірістен шығып қалса, олардың орнына қолдануға рүқсат етілген препараттар пайдаланылады.

Кеміргіш көбелсктерге (күздік кебелск және т. б.) жәнс мақта көбелсгі мен карадринге қарсы биологиялық күрестс трихограмма аз дегенде 3 рет пайдаланылады, 1-рст көбелектердің жүмыртқалау ке- зеңінің басында — 1 гектарға 60 мың, 2-рет 5-6 күн өтксн соң, 1 гектарға 80 мың, 3-рет тағы 5-6 күн өткен соң, 1 гектарға 60 мың трихограмма жіберіледі. Мүнымен қатар мақта көбелсгіне карсы би- ологиялық күресте оның маманданған паразиті габробракон пайдала­нылады. Көбелектің жүлдызқүрттарының 100 өсімдікке кслетін саны 5 данадан" асқан жағдайда, 1-рет 10 зиянкеске 1 паразит, 2-рст 5 зи- янкеске 1 паразит есебінде жіберіледі.

КҮНБАҒЫС ЗИЯНКЕСТЕР!

Күнбағыс көбелегі — Homoeocosoma nebulella Hd. Қабыршак. Қанаттылар (Lepidoptcra) отрядының қан көбелектсрі (Pyralidac) игұқымдасына жатады. Ресейдің европалық бөлігінің далалық зонасын- да, Сібірде, Орта Азияда және Қазақстанда таралған.

229