23. сурет. Швелтік иіы- быи (А. В. Знаменский бойынша):

а-имаго; б-закымданган өсімдік.

жағынан айналдыра кеміріп керегесін жүқартады (яғни егсп ксссді). Зақымданған сабақтар қисайып немесе құлап калады. Мүндай жағдай астықты орып жинап алу жүмысын қиындатады. Өнімнің шығыны көбейеді. Личинкалардың коректенуі салдарынан астык дәндерінің аб­солютах салмагы да кемиді. Өнімнің жалпы шығыны гектарына 0,5- 1,0 центнерге дейін жетеді. Олар әсіресе бидай мен кара бидайды қатты зақымдайды.

Шведтік шыбындар. Екі түрі кездеседі, арпаның шведтік шыбыны — Oscinella pusilla Mg. және сүлының шведтік шыбыны — 0. frit L. Олар кос канаттылар (Diptera) отрядының астык шыбындары (Chloropidae) түкымдасына жатады. Ore кең таралған жэне астык түкымдас өсімдіктер өсетін жсрлердің барлығында ксздсссді. Қазакстанда көбінесе Солтүстік жэне Орталык Қазакстанның далалык және орманды-далалык аудандары мен оңтүстік-шығыс жәнс шығыс облыстардың тау етектеріндегі аудандарында сдәуір зиян келтіреді.

Дене қүрылысы жағынан шведтік шыбындар бір-біріне өтс үксас, со- ндықтан бүларды бір-бірінен тек тіршілік ету срекшеліктері аркылы ғана ажыратады. Арпаның шведтік шыбыны көбінесе арпа, бидай және сүлы егістерінде кездеседі. Ал сүлының швсдтік шыбыны-сүлыны кебірек үнатады жэне ол өте ылғал сүйгіш(гигрофильді) болады.

ІІІыбынның үзындығы 1,5-2,0 мм. (23-сурст). Негізгі түсі кара, күрсағынын астыңғы жагы акшыл-сары, басы және мүртшалары кара. Қанаттары металдык жаркылы бар мөлдір. Алдыңғы және ортаңғы сирактары түтасымен, ал арткы сирақтарының үштары сары. Бүйір жағынан қарағанда конып отырған шыбынның жотасы дөнес, бүкір сияқты көрінеді.

Жүмырткалары үзынша цилиндр тәрізді, түстері ак, үзындығы 0,6 мм. Личинкасы да алдыңғы жағы сүйірленген цилиндр пішінді. Жас личинкалары мөлдір, жоғарғы жастағылары ак сары түсті болады. Ауыз ілмектері орақ тәрізді. Жалған пілләнің (пупарийдің) үзындығы

2. 3 Мм, қызғылт-қоңыр түсті болады. .

Шведтік шыбындар толык жетілген личинка фазасында күздік дакылдардың және көпжылдык астық тұқымдас өсімдіктердің са- 190

бактарының ішіндс қыстап шыгады да, көктемдс сол жсрде қуыршакка (пупарийға) айналады. Шыбындардың ұшып шыгуы оңтүстік облыстарда сәуір айының екінші жартысында, Орталық және Солтүстік облыстарда мамыр айының бірінші жартысында байқалады. Шыбындардың тіршілік әрекеттері үшін ең қолайлы температура 15- 24°С аралығы. Температура 8°С-тан төмен болған кезде қимыл әрекеттерін тоқтатады.

' ¥рық клеткаларының жетілуі үшін шыбындар қосымша қоректенуді қажет етеді. Бүл үшін олар әр түрлі өсімдіктердің гүл не- ктарын және тозаңын, сонымен қатар астық тұқымдас есімдіктердің сабағынан бөлінетін сұйық затты пайдаланады.

I Шыбындар жұмыртқалау үшін астық тұқымдастардың көбінссе 2-3 жапырағы бар жас өсімдіктерін үнатады. Әдетте олар жүмыртқаларын жапырак түтікшесінің үлпегіне салады. Ауа райының жағдайына бай­ланысты 3-8 күннен кейін салынған жұмыртқалардан личинкалар шығады да өсімдік сабағының ішіне енеді.

Личинкалар өсімдіктің жүмсақ тканьдарымен қоректсніп, сабақтың эмбрионалдық бөлігін және масақ бастамасын зақьімдайды. Нәтижесінде көп кешікпей-ақ Зақымданған өсімдіктің орталық жапы- рағы солып, сарғайып кетеді. Осы арқылы егіннің бұл зиянксспсн зақымданғанын білуге болады.

Личинка 2-3 жеті қоректенген соң қуыршаққа айналады. Қуыршақтан шыбынның үшып шығуы үшін 12 күн керек.

Қазакстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс облыстарында шы­бындар жылына 4-5, ал солтүстік облыстарында 3-4 генерация беріп дамиды. Зиянкестің жеке генерацияларының даму мерзімдерінің шүбалыңқы болуына байланысты eric далаларында шыбындарды жаз бойы кездестіруге болады. Сондықтан оның генерацияларының даму кезеңдері арасындағы шекараны анықтау өте қиын. Осыған байланы­сты шведтік шыбын туралы сөз болғанда тек оның жаппай үшу ке- зеңдері туралы ғана айтылады. Ондай кезендер үшеу. Бірінші кезең жаздық егіннің көктеуі мен түптенуі. Бидай, арпа, сұлы және жүгері дақылдарының негізгі зақымдануы осы кезеңде байкалады. Екінші кезең (зиянкестің ең кеп болатын кезі)— арпаның масақтану фазасы. Үшінші кезеңі тамыз және қыркүйек айларында байкалады. Бүл кез­де олар күздік егіннің көгінде жэне басқа көпжылдық астық түқымдас өсімдіктерде кездеседі.

Қазакстанда шведтік шыбындар егінді негізінен кектемде зақымдайды. Ерте себіліп, шыбындардың жаппай жұмыртқалайтын мерзімі басталғанша түптену фазасына квшкен өсімдіктердің көбінесе жанама сабақтары, ал кешігіп себілген өсімдіктердің негізгі са- бактары закымданады. Сондықтан шведтік шыбынның зиянкестік әрекеті кешігіп себілген егістерде жоғары болады. Себебі негізгі сабак зақымданса енімнің 50%, ал жанама сабақ закымданса 20% кемиді.

Гессен шыбыны — Mayetiola destructor Say. Қос қанаттылар (Diptera) отрядының галлица (Cecidomyiidae) тұқымдасына жататын үсақ масаға үқсас насеком (24-сурет). Денесініц ұзындыгы 2,5-3,5

24. сурет. Гсссеи шыбымы: а-имаго; б-личимка.

мм, үстіңгі жағы күңгірт-сүр немесе сарғылт-қоңыр, бауыр жағы акшьгл, үргашыларының қүрсагында қызғылттау немссс қызғылт- қоңыр түсті дақтар болады. Басы кішкентай, көздері кара. Мұртша- ларының түсі қоңыркай-сары, 17 буыннан тұрады, оның ұзындыгы үргашысында денесінің 1/3, ал ерксгіндс — 2/3 бөлігінс тен- Жүмыртқалары цилиндр пішінді, үзындығы 0,5 мм шамасы, жацадан салынғандарының қызғылт дақтары бар, мөлдір түсті жылтырап түра- ды. Личинкалары жасылдау жолактары бар кызғылт-сары түсті, де- нссінің үзындығы 4,5 мм жетеді. Жалган пілләсі (пупарий) сарғылт-қоңыр, пішіні жәнс түсі зығырдың тұкымына үксайды.

Біздің слдс кең таралған зиянкес. Ресейдің свропалык балігінің бар- лык аймақтарында (Қиыр Солтүстіктен баска), Сібірдс, Күңгсй Кавказ­да, Орта Азияда, Қазакстанда кездессді, кара топыракты аудандарына катты зиян келтіреді. Қазакстанның Солтүстік облыстарының далалык аудандарында да ол басты зиянкестердің катарына енсді.

Гессен шыбыны жылына бірнеше генерация бсріп өсіп-өнсді. Гене- рацияларының саны ауа райы жағдайларына байланысты. Ересек ли­чинкалары пупарий ішінде күздік бидайдың көгінің нсмссс астык түқымдас арам шөптердің жапырак түтікшссінде, ал Солтүстік Қазакстанда көбінесс аңызда қалған өсімдік сабақтарының ішкі қуысында қыстайды.

Солтүстік Қазақстан жағдайында кыстап шыккан личинкалар ма­мыр айының бас ксзіндс пупарий ішінде куыршакка айналады. Шы- бындардыц жаппай үшьіп шығуы мамыр айының бірінші жартысы мен маусым айының басында байқалады. Бұл кез дәнді дакылдардың жаппай кектеп шыгуына тура келеді. Осы ксздс олар жүмыртқаларын бірнешедсн тізбектеп жапырактың үстіцгі бетінс са­лады. Өсімталдығы — ар үрғашы шыбынға 50-500 жүмырткадан ке- леді. Личинкалар 5-6 күннен кейін шығады. Олар жапырак түтікшесінің ішіне еніп, сабактың буынға таяу сң жұмсақ шырынды 192

жсрін сүлікшс қадала сорып корсктснеді. Бір сабакта бірнсшс личин­ка болуы мүмкін. Қорсктенуі- аяқталған соң личинкалар сол жердс куыршакка айналады. Шыбындардың үрғашылары 5-7 күн омір сүрсді, жүмырткаларыңың дамуы да осындай уакытка созылады, ли­чинкалары 15-25 күн, куыршактары 10-12 күн дамиды.

Зиянксстің сан мелшсрінің көп нс аз болуы жсргілікті жсрдің ауа райының жағдайларына, әсіресс температурасы мсн ылғалдығына бай­ланысты. Зиянксстің барлық стадияларының дамуы үшін үйлесімді тем­пература — 16-24°С аралығы. Температура бүдан төмсндеп кстсс, онда шыбындармсн олардың личинкаларының біркатары кырылып калады. Ауа райы ыстык жәнс кұрғак болса, онда личинкалардың көпшілігі ди­апаузага кстіп, кслссі гснсрацияның үрпактарының саны аз болады. Мүндай жағдай Қазакстанда жиі байкалады.

Бүл түрдің сан мөлшсрінің өзгсріп түруына оның табиғи жаулары да сдәуір эсер стсді. Солардың ішіндс Plaligaslcr (жүмыртка паразиті) жәнс Merius (пупарий паразит) дсп аталатын шаншарлардыц маңызы отс зор.

Гссссн шыбынының әсірссс көктсмгі бірінші гснсрациясының ли­чинкалары қатты зиян кслтірсді. Осы кездс, яғни жаздык бидайдың сабактануына дейін зақымданган өсімдіктср өсіп-дамымай аііп калады. Ал скінші гснерацияның шыбындары маусым айының аягы мсн шілдснің басында шыгады жәнс бүл ксзсң жаздық бидайдың са- бактану жәнс масактану фазаларына тура кслсді. Бүл гснсрацияның личинкалары мсксндсгсн өсімдік сабактары әлсіз жіңішкс болып ессді дс, сынып нсмесс жантая қүлап калады (сгср бір сабакта бірнешс ли­чинка болса). Закымданган өсімдіктср өсуін тоқтатпайды, бірак олар- дың масактанған сабактарында бүгілістср пайда болып, тіке оспейді. Бүл жағдай астыкты орып жинау жұмысын киындатады және сдәуір шығынға да ұшыратады.

Гссссн шыбынының зияндылыгі>іның жогары нсмссс темсн болуы- на сгінді ссбу мсрзімі дс белгілі бір дәрсжедс эсер стсді. Солтүстік Қазакстан жағдайында сртс ссбілгсн сгін бүл зиянксспсн кобірек закымданады.

Тары қүмыты — Stcnodiplosis panic! Rodd. К,ос канаттылар (Diplcra) отрядының галлица (Cccidomyiidac) түкымдасына жатады. Дснссінің үзындығы 1-3 мм. Көкірск жәнс күрсак бөлімдсрінің үстіңгі жактары коңыркай, мүртшалары үзын жәнс кызыл түсті, үргашыларының ұзын жүмыртка салғыш қынабы болады. Личинкала- рының түсі кызыл, дснссінің скі жағы бірдсй сүйірленгсн. Қуыршағының да түсі қызыл, үзындығы 2 мм шамасындай.

Тары қүмытының ареалы тары жәнс арам шөп-күрмсктің (тауык тары) таралуымен тығыз байланысты. Қазакстанда батыс жәнс оңтүстік облыстарда, сонымсн катар Семей облысының онтүстік аудандарында сгінгс зиян кслтірсді. Қазакстаннан баска Украина да- лаларында. Қара. тсңіз жағалауларындағы зонада, Кубанда жәнс Ор­та Азияда тара.іган.

7-816 193

Қазақстан жагдайында тары қүмыты жылына 4, ал күз айлары жылы жәнс қүрғак, болған жылдары 5 генерация бсріп дамиды. Оцтүстіктс толығымсн 5 генерация береді. Ол личинка фазасында егін далаларындағы төгілген нсмесе жиналмай қалған тары дәндерінің ішіндс, топан жэне сабан арасында, сонымсн қатар күрмек дәндерінің ішінде қыстайды. Қуыршақтану процссі дс сонда өтеді. Ересек құмытыларды маусым айынан бастап, қыркүйек айына дсйін ксздестіруге болады. Олар қорсктенбейді, 2-4 күн ғана өмір сүрсді. Тек ертеңгі және ксшкі сагаттарда ғана үшады да, күндіз тарының шашақ гүлдерініц арасын паналап жатады. Жұмыртқаларын ашыл- маған тары гүлдсрінің масақша кауыздарының астына орналастыра- ды. Кейде олар шашак гүлге және түтікшесінсн толық шыға қоймаған жапыракка да жүмырткалайды.

Бірінше генсрацияның срссск құмытылары әдсттс тарының ма- сақтану кезсңінсн бұрынырақ шығады. Сондықтан олардың копшілігі жүмыртқаларын ертерск масақтанатын күрмектің шашақ басына са­лады. Зиянксстің скінші жәнс үшінші гснсрацияларыныц үрпактары тары егісінде қорсктсніп дамиды. Ал төртінші гснсрацияның үрпақтары өнімді жинау ксзінде немесс одан ксйін шығады. Со- ндықтан олардың личинкалары нсгізінен күрмсктс корсктеніп жетіледі. Қүмьітының бір генерациясының дамуы үшін 12-15 күн ке­рек.

Зиянксстің личинкалары тұқым түйінінде жәнс гүл үлпсгі мсн оның сабағында қорсктснсді. Нәтижссіндс гүлдің аталық жәнс аналык мүшелері дамымайды, зақымданған шашақ баста дәнсіз ак ма- сақшалар пайда болады. Зиянкес жаппай есіп-еніп кебейгсн жылдары тарының шашақ басындағы дәнсіз масақшалар 30-40 дейін жстсді. Көктсм жэнс жаз айлары жылы және ылғалды болған жылдары зи- янкестің өсіп-өніп көбсюіне қолайлы жағдайлар туады.

Жаға шыбыны — Ephydra macellaria Egg. Қос қанаттылар (Diptera) отрядының Ephydridac тұқымдасына жатады. Күріш дақылдарының басты зиянкесі. Қазақстанда күріш өсірілстін аудан- дардың барлығында тсгіс таралған. Әсіресе Қызылорда облысында қатты зиян кслтірсді.

Шыбынның ұзындығы 4 мм, қанаттары мөлдір, аяктары қызғылттау жасыл, кеудесі мен қүрсағы жылтыр-жасыл түсті. Личин- касының түсі бозғылт, дснссінде лупамсн қарағанда ғана керінстін кептеген қоңыр түсті жіңішке тікснсктер болады. Денссі 12 сақинадан түрады. Жақтары жаксы жетілгсн. Қүрсағының үшында тыныс тссіктері бйр екі үзын түтікшс, 8 жүп жалған аяктары бар, әр аяқта артқа қарай қайырылған скі қатар қара түсті ілмектср болады. Ересек личинкаларының үзындығы 7 мм. Пілләсінің түсі кара-қоңыр, бас бөлігі сүйір келеді.

Қызылорда облысында жаға шыбындары жылына 4 генерация бсріп өсіп-өнеді. Ерссск шыбындар қураган өсімдік калдықтары мсн аібан ас- тында егістік алкаптың төңірегіндегі үйлердің шатырында жәнс т. б. 194

жсрлсрде қыстайды. Қыстап шыққан шыбындардың тіршілік әрскеті көктемде ауаның тсмпсратурасы 10-12°С жеткенде басталады.

Шыбындар жұмыртқаларын күріш егісінің суында калкып жүргсн өсімдік қалдықтарына жәнс су бстіне салады. Бірінші гснерацияның личинкалары мамырдың І-ІІ онкүндігінде шығады. Бүл ксзсн, күріш көгінің көктеп шығуына тура кследі. Ал екінші генерацияның личин­калары күріштің түптсну кезінде, яғни маусым айының 1-II онкүндігінде шығады. Күріш сгісін негізінен І-ІІ генсрацияның ли­чинкалары зақымдайды. Шыбынның личинкалары күріш көгінің та- мырын қырқып жеп корсктснеді. Олар әсіресе жалғыз гана тамыры бар жаңа көктеп шыққан өсімдіктср үшін өтс қауіпті. Зақымданған жас өсімдіктер біржола еліп қалады. Сондықтан қатты зиян шскксн егінді қайта себуге тура кследі. Ал тамыр жүйесі жаксы жстілгсн өсімдіктерді бүл зиянкес зақымдаса, онда олар басқа зақымданбаған есімдіктергс Караганда баяу өсіп, нашар дамиды, түптсну дарсжссі төмендсйді. Шашақ басындағы дән салмаған гүлдсрдің жәнс толмай ссміп қалган дәндердің саны көп болады. Өнімнің шығыны 2-3% жс- тсді. Жаға шыбынынан әсіресс ксшеуілденіп ссбілгсн жәнс суы тұзды, топырағы сортаң сгіс катты зиян шсгеді.

АСТЫҚ ТҰҚЫМДАС ДӘНДІ ДАҚЫЛДАР ЗИЯНКЕСТЕРІМЕН КҮРЕС ШАРАЛАРЫНЫҢ ЖҮЙЕСІ

Агротехпикалык; жәпе шаруашьиіық-ұйымдастыру шаралары. 1) Ауыспалы егісті енгізу және дакылдардың кезектілік тәртібін сактау зиянксстсрдің таралуын тежейді, әсіресе барылдак коңыздың, гссссн шыбыны мен жаға шыбындарының, сабақ егеушілердің көбсймеуінс эсер етеді. 2) Егістік жерлерді үйлесімді мсрзімдерде сапалы етіп жыртып, топырақты баптау-бидай трипсісінің, дәннің сүр көбслсгінің, гесссн шыбыны мен астық шыбындарының, сабак сгсушілердің жәнс т. б. қыстауға кететін жэне кыстап шыккан фазаларының сан мөлшерін едәуір азайтады. Маусым айының бірінші жартысында пар егістіктерінде топырақты баптау кезінде дән көбслсгі қуыршақтарының көпшілігі қырылады. 3) Зиянксстсрдің даму срск- шеліктерін еске ала отырып, егінді дер кезіндс жәнс кысқа мсрзім ішіндс ссбу — өсімдіктердің даму фазасы мен зиянкестсрдің арасын- дағы синхрондықты бұзады. Солтүстік Қазакстанда үйлссімді мерзімнің соңғы кезінде себілген жаздық бидай сгісінс астықтың жо- лақ бүргесі айтарлықтай зиян келтірмейді, ал дән көбелсгінің жұлдызқұрттары жэне гессен шыбыны мен шведтік шыбындардың ли­чинкалары оны аз зақымдайды. 4) Астық енімін кыска мерзім ішінде белшектеп жинап алу дән көбелегі, зиянды бакашык, сүйір кандалалар, астық қоңыздары, гессен шыбыны, сабак сгсушілері сиякты зиянкестердің закымдауынан келетін шығынды азайтады.

Химиялық күрес тәсілі — зиянкестердің сан мөлшсрі зияндылық критериясынан, яғни экономикалық табалдырыктан аскан сгіс. дала- ларында ғана қолданылады. Егіннің көгін барылдак коңыздың личин-

195

касынан қорғау үшін түкыммсн қосып базудиннің нсмссс волатонның 5%-тік түйірлі прспараттарын топыракка сіңірсді (50-75 кг/га.)

Астықтың жолак бүргссі мсн сабақ.бүргслсрінс қарсы күрссті дэнді дақылдарды ссбудсн бүрын бастайды. Ертс кектсмдс қыстап шыққан қоңыздардың шоғырланған жсрлсрінс, сай мсн жыраларға жәнс баска сгістіккс жакын учаскслсргс 40% э. к. мстафос (гсктарына 0,5-1,0 л) бүрксді.

Дәнді дакылдар көктсп шыкканнан ксйін зиянксстсрдің комп- лсксінс қарсы күрсс, егср сгіннің 1 шаршы мстрінс келстін жолак бүргснің саны 400-500, кандалалардьщ, цикадалардың, сабак бүргс- лсрінің жалпы саны 200 шамасынан, ал гссссн шыбынының энтомо- логиялық сачокпсн 100 рст какканда түсстін саны 10 артса ғана жүргізілсді. Бүл жағдайда сгіскс мстафос 40° к. э. (0,5-1 л/га) бүрксді.

Ертс көктсмдс нсмссс күздс күздік бидайдың сгісіндс, сгср барыл­дак қоңыздың личинкаларының 1 шаршы мстр жсргс кслстін саны 2 (сгіннің шыгымы калыптағыдай болса) нсмссс 4 шамасынан (сгін си- рск болса) артса, онда сгіскс мстафос 40% к.о. (0,5-1 л/га), болмаёа базудин 60% к. о. (1,5-1,8 л/га) бүрксді.

Егср жаздык бидай сгісіндс кыстап шыккан сүлікшс коңыздардың 1 шаршы мстр жсрге келстін саны 10 артса, онда сгіскс мына прс- параттардың бірсуін бүрксді: мстафос 40% к. э. (0,5-1 л/га), вофа¹ токс 30% с. ү. (0,7-1,4 кг/га), фозалон 35% к. э. (1,5-2 л/га), фосфамид 40% к. э. (0,6-1,5 л/га). Судын шығыны самолстпсн бүрікксндс — 50 л/га, жсрдс бүрікксндс 100-150 л/га.

Көктсмдс зиянды бакашыктың кыстап шыккан кандалаларының 1 шаршы мстр жсргс кслстін саны жаздык астык егісіндс бірсудсн, күздіктс екідсн артса, сгіскс мына төмсндс көрсстілгсн прспараттар- дың біреуін бүрксді: волатон 50% к. о. (1,6 л/га), мстафос 40% к. э. (1 л/га) вофатокс 30% с. ү. (1,4 кг/га). Өтс аз көлсмді бүрку (УМО) үшін карбофос колданыладія. Бұл прспараттың шыгыны 1,5-3 кг/га. Көктсмгі ауа райы кұрғак болып, сгістің шығымы нашарласа, 1 шаршы мстр жсрдегі кандалалардың саны күздік сгістс бірсудсн, жаздыкта 0,5 шамасынан артса гана жүргізілсді.

Жаздық астыктың түптснуінің аяк ксзі мсн сабактануының бас ксзіндс сүлікшс коңыз личинкаларының әр 10 өсімдіккс кслстін саны бсстен артса, сгіскс мстатион 50% к. о. (0,6-1 л/га) болмаса фозалон 35% к. э. (1,5-2 л/га) бүрксді.

Бидайдың түптсну фазасында жэнс масактануының бас ксзіндс бидай трипсінс және астық бітслсріне карсы күрсссді, Трипсігс карсы күрсс тұкымдық егісте олардың сачокпсн 20 рет какканда түсстін саны 600 шамасынан, эр өсімдіккс кслстін саны 10 асканда жүргізілсді. Ал бітслсрге қарсы күресті олардың таралуы сгіс капсмінің 50% камтып, эр өсімдіккс келстін саны тэлімі учасксдс 10-15, суармалы учаскедс 30- 40 мөлшсрінсн асканда жүргізу ксрек. Бүл зиянксстсрмсн күрссудс мы­на төмсндсгі прспараттардың бірсуі колданылады: фосфамид 40% к. о. 196

(0,7-1,5 л/га), карбофос 50% к. э. (0,5-1,2 л/га), мстафос 40% к. э. (0,5-1 л/га), вофатокс 30% с. ү. (0,7-1,4 л/га).

Жаздык бидай дәнінің толысу ксзіндс дәннің сур көбслсгінің томенгі жастағы жұлдызкұрттарына қарсы олардың 100 масакка кс- лстін саны ауа райы жағдайларына байланысты тұкымдык учасксде

7. 15, баска учаскслсрдс 15-30 болғанда жүргізілсді. Ауа райы салкын жэнс жауын-шашынды болса теменгі критерия, ыстык жәнс күрғак балса, жоғарғы критерия алынады. Бұл зиянкескс мына төмендсгі прспараттардың біреуін самолстпен бүрксді: мстафостың 40% к. э. (0,5-1 л/га), вофатокстың 30% с. ү. (0,7-1,4 л/га).

Осы кездс, ягни дәннің толысу фаздсында бакашык кандаланың личинкаларына қарсы күрсссді. Олардың 1 шаршы метр жсргс кс- лстін саны 10 шамасынан көбсйген ксздс күрсс жүргізілсді.

Біраз күн өтксн соң, ягни бидай дәнінің сүттену фазасында, бакаиіық кандаланың жогаргы жастагы личинкаларының 1 шаршы мстр жергс келстін саны 2-3 артса, күрсс кайталанады. Қыстап шыккан кандалалармен күрссу үшін пайдаланылатын препараттар олардың личинкаларына да жаксы эсер етсді.

Егер осы ксздс егісте астык коңыздарының 1 шаршы мстр жсргс кслстін саны 2-3 артса, онда бакашык кандалага карсы колданылатын прспараттардың шығынын 25% кебсйтеді.

Күріштің зиянксстсрімсн күресуде күріш танабында ауыспалы сгісті мсңгсру, дақыл ксзсгін сақтау, күріш стісіндсгі судың үйлссімді дсңгсйін кадагалау, суару тәртібін бүлжытпай орындау, түкымды 1-2 см тсреңдіккс снгізе отырып үйлссімді мсрзімдс ссбу сиякты агротсх- пикалык шараларды іскс асырудың маңызы өте зор.

Жаға шыбындарының жаппай ұшып шығуының бас ксзінде сгіскс вофатокс 30% с. ү. (0,7-1,4 к/га) бүрксді. Прспаратты сріту үшін жұмсалатын судың шыгыны — гектарына 100 л. Жаға шыбынының личинкалары жэнс баска суда болатын зиянксстер жаппай кобейген ксздердс күріш танабын октын-октын кыска мсрзімді (2-3 күнгс) күргату тәсілі өтс тиімді. Бұл кезде зиянксстер жаппай кырылып калады.

Х-ТАРАУ. БҰРШАҚ ТҰҚЫМДАС ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ

БІР ЖЫЛДЫҚ БҰРШАҚ ДӘНДІ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ

Бір жылдық бүршақ дәнді дақылдарға VIII-тарауда таныскан көпқоректі зиянкестерден басқа бұршақ түқымдас өсімдіктермсн ғана қоректенуге бейімделгсн насекомдардың көптеген түрлері зиян кслтірсді. Төменде солардьтң ішіндегі ең қауіпті зиянксстсрге сипат- тама беріледі.

Бүршақ бітесі — Acyrtosiphon pisi Kalt. Тең канаттылар (Homoplcra) отрядының бітелер (Aphididae) түқымдасына жатады. Қазақстанда тегіс таралған. Жасыл баркыт түсті, былкылдақ дснслі үсақ насеком. Басы сарғылт-жасыл, көздері кызыл-қоңыр, мұртшала- ры маңдай төмпешігіне орналаскан, денесінен үзын, 6 бунактан түра- ды — I-IV бунақтарының түсі жасыл, V-VI бунактары кара-коңыр, аяқтары ұзын, түстері жасыл, сирақтарының төмснгі жагы мсн та- бандары қара түсті.

Ауыл шаруашылык дакылдарын закымдайтын бітслердің ішіндегі ең ірісі — қанатсыз партеногенетикалық үрғашысының үзындыгы 4- 5,6 мм жетеді, ал қанатты үрғашы бітенің үзындығы 5 мм. Жаңадан салынған жұмырткалары көгілдір жасыл түсті болады да кейіннсн караяды.

Бұршақ бітесінің жүмыртқалары көпжылдык бүршак тұқымдас өсімдіктердің әр түрлі мүшелерінде қыстап шығады. Көктемде олар- дан личинкалар шығып, 10-15 күн өткен соң канатсыз «нсгіз салу- шы» деп аталатын үрғашы бітелерге айналады. Бітслер' етс тез өсіп-өніп көбейеді, бір жаз ішінде 10 генерацияға дейін берсді. Пар- теногенетикалық үрғашы бітёлердің әрқайсысы 50-120 личинка туа- ды. Маусым-шілде айларында қанатты үрғашы бітслср шығады да бұршақ түқымдастардың баскаларына, ең алдымен бір жылдық бұршақ дәнді дақылдарға таралып, өсіп-өніп қаптап кстсді. Тамыз айында, яғни бір жылдық бүршақ дәнді дақылдардың ткані катайган кезде, бітелер көпжылдық бүршақ түқымдастарға көшсді. Күздс үрғашы бітелер сол өсімдіктерге жекелеп немесе топтап жүмьтртқаларын салады. Орта әсімталдығы әр үрғашы бітегс шамамен 10 жүмыртқадан келеді.

Бітелердің бұл түрі бүршақтан баска да осы түкымдас өсімдіктердің кептсгсн түрлерін закьімдайды. Закымданган есімдіктердің жапырақтары ширатылып бүрісіп калады, сабактары 198

қнсайып, бұралып, есуі ксшеуілдсйді жәнс гснеративті мүшслсрі (тұкымдары, жсмістері және т. б.) пісіп-жетілмей солып қалады.

Ауа раныньің жылы жәнс орташа ылғалды болуы бітслердің даму­ына колайлы жагдай туғызады. Ауа райы салқын жауын-шашынды болса, энтомофторлы саңырауқұлақтар әсерінен бітелер ауруға шал- дыгады, көбеюі тсжслсді. Ал ыстық қүрғашылык ксздсрдс олар дене ылғалмның тез булануы салдарынан жаппай қырылып қалады. Бітелердіц сан мөлшерін олардың паразиттері (афидиттер — Aphidius crvi Hal., Praon dorsalc Hal. жэне т. б.) мен жырткыш насекомдар да (кокцинсллидтер, алтын көзділер, ызылдақ шыбындардың личинкала­ры жэне т. б.) едәуір азайтады.

Бүршақ қоңызы — Bruchus pisorum L. Қатты канаттылар (Colcoptcra) отрядының дэнск қоңыздар (Bruchidac) түкымдасына жа­тады.

Денссін тотық түсті түктср баскан қара қоңыз. Ұзындығы 4-5 мм. Мүртшалары 11 бунақты, алдыңғы бунақтары қызғылт. Алдынғы аркасы өте жалпақ, көлдснеңі үзындығынан 2 ссс артады. Үстіңгі қднаттарында ақшыл дақтар мен қиғаштау орналаскан ақ жолақтар бар. Қүрсағының ең соңғы бунағы (пигидий) қанаттармсн бүркслмс- гсн, онда крсст тәрізді ақ таңба болады (25-сурет). Личинкаларында аяк болмайды, жуан дснслі, үзындығы 6 мм жстсді.

Бүршақ қоңызы нсгізінсн Қазақстанның оңтүстігі мсн оңтүстік- шығысындағы облыстарында зиян келтіреді. Қазақстаннан баска да- лалық жэне орманды-дала аймақтарда, яғни Украинада, әсірссс оның оңтүстік-батыс бөлігінде, Солтүстік Кавказда, Батыс Грузияда, Арме­ния мсн Азсрбайжанда, Орта Азия республикаларында жәнс Қиыр Шығыста таралган.

Зиянксс жылына бір генерация беріп көбейеді. Көбінссс ол срссск қоңыз күйінде қамбадағы жэне енімді жинаған ксзде егіс далаларын- да шашылып қалған бүршақ дәндсрінің ішіндс қыстайды. Оцтүстік аудандарда қоңыздардың біразы дәннен шығып, ағаш кабығының ас- тын жәнс өсімдік қалдықтарын паналап қыстап шығады.

Erie далаларында қоңыздар бүршақтың гүлдсну кезіндс пайда бо­лып, гүлдің күлте жапырақтарымен және тозаңымсн қорсктснсді. Қоңыздардың жүмыртқа салу кезеңі өте шүбалыңқы. Жұмыртқаларын бүршақ жармасының үстіне салады. Орташа өсімталдьіғы әр үрғашы қоңызға 130-750 жүмыртқадан келсді. Эмб- рионалдық дамуы 6-10 күнге созылады. Жүмыртқадан шыққан ли­чинка жарма үстін кеміріп тессді де дәннің ішінс снсді. Бір дәнгс бірнешс личинка кіруі мүмкін, бірақ олардың ішінен біреуі ғана да­мып, қалғандары өлсді. Қорсктсну процесіндс личинка дәннін ішін Үнгіп едәуір кең қуыс жасайды.

Личинка мен қуыршақтың дамуы толығымен бір дәннің ішінде етеді де 1,5-2 айға созылады. Қуыршақтанар ксздс личинка дәннің керегссін ішкі жағынан кеміріп, беті жүқа кабықшамсн жабылған Дөңгслск тесік (терезс) жасайды. Қуыршақтан шықкан жас коңыз

199

осы «тсрсзе» арқылы сырт ка шығадыЛлуыршактьің дамуы 20-23 күнгс созылады.

Бүршақ қоңызының личинкалары зақымдаган бүршак дәндсрінің салмағы кеміп, сапасы нашарлайды, дәмі жагымсыз болады да, шығымдылығы 75% дейін төмсндсйді. Ондай дәндсрдің ішкі куысы личинканың экскрементімсн толы болады.

Бұршақ тұқымдастарды зақымдауга бсйімдслгсн түйнск бізтүмсықтылардың ішіндс бүршакты 2 түрі көбірск закымдайды, жо- лақ (Sitona linealus L.) жәнс қылшықты (S. crinilus Hbsl.) бізтүмсықтылар. Бүлар туралы жэнс осы туыстың (ситондардың) басқа түрлері туралы толык. маглүматтар кслссі тақырыпта бсрілсді.

Күрес шаралары. Ауыспалы егіс жүйссіндс дакылдардың кс- зсктілігін сақтау, бүршақ дэнді дақылдар өсірілген учасксдс оларды аз дсгснде 2-3 жылдан соң ғана қайталап сгу керек.Бүршак дәнді дақылдар егісін көпжылдық бүршақ түқымдас шептср сгісінсн қашықтау учасксгс орналастыру қажет. Өнімді жинап алған соң сгістік жсрді өсімдік қалдықтарынан тазартып, кыска карай тсрсң стіп жырту тиімді.

Жсрге себілген түқымды жэнс жаңадан шыккан сгіс көгін топы- рақты мекендейтін көп қорскті зиянксстердсн жэнс ауру коздырғыштардан корғау үшін ссбср алдында түкымды ТМТД-мсн 80.% с. ү. (3-4 кг/т) немссс фснтиурамсн 65% с. ү. молибдатпсн коса (4-6 кг/т) өңдейді.

Көктемде бүршактың көгіне зиян келтіретін бізтүмсык коңыздарға жэнс басқа зиянкестерге қарсы күресте мына прспараттардың бірсуін колданады: фосфамид 40% к. э. (0,5-1 л/га), вофатокс 30% с. ү. (0,35-0,7 кг/га).

Бүршақ қоңызына қарсы күрссте сгісті инссктицидтсрмсн 2 рст ендсйді. Ең алдымсн бүршақ гүлденср алдында сгістің колдснсці 50- 100 метрлік шет жиектерін, одан ксйін 10 күн етксн сон сгісті.түтас бүркіп өндейді. Ол үшін карбофос 50% к. э. (0,5-1,2 кг/га), нсмссс вофатокс 30% с. ү. (0,35-0,7 кг/га) пайдаланылады.

200

2-5-vVpCT. Ivyfunwun

деііек қонызы (II: II. Бог- данов-Катьков бонынша): а-имаго: б-личпни: в-

закымданган б^ріііа^

дондері.

ТҮҚЫМДАС ЖЕМШӨПТІК ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ

Қазакстанда жоңышка, бсдс, сиыржоңышка, эспарцет сияқты бүршак тұкымдас жемшөптік дакылдар эр түрлі табиғи жағдайларда, яғни мал қыстауларына таяу тау етектеріндсгі суармалы жәнс тәлімі жерлсрдс далалық жэнс шөлсйт аймактарда өсіріледі. Осыган байла- высты бұл дақылдардың сгістік танаптарында алуан түрлі зиянксс жәндіктсрді ксздсстіруге болады.Төмендс солардың ішіндс нсгізгілсрінс ғана токталамыз.

ТүГінек бізтүмсықтылары — ситондар. Қатты канаттылар (Colcoplcra) отрядының бізтұмсыктылар (Curculionidac) түқымдасына жататын қоңьіЗдар. Қазақстанда ситондардың 10 түрі кездсссді. Олар дснс күрьілысы жәнс тіршілік әрсксті жағынан бір-біріне етс үксас (26-сурст).

Қоцыздардың бас түтігі жуан жәнс қысқа, мүртшалары түйрсуіш басты бүгілмслі, денслерінің үзындығы 3-4,5 мм, түстері коңыр, бірак дснесін каптап түратын қабыршактарына байланысты көбінссс сүр түсті болып көрінсді. Қанаттарының үстінде ак, сүр жәнс коңыр түсті қабыршактардан түратын дақтар немссс жолақтар болады. Қылшыкты бізтүмсықтың үстіңгі қанаттарында акшыл үрпигсн кылшыктары бар. Жұмыртқалары сопақша, үзындығы 0,2 мм, алғашында ақшыл-сары соңынан қараяды. Личинкаларының басы кара, денссінің қалган бөлігі ак, аяқтары болмайды, дснссі аздап доғаша иілгсн, ұзындыгы 5 мм жетеді.

Қуыршактары ашық, акшыл-сары түсті, үзындығы 4-6 мм.

Түйнск бізтүмсықтылары жылына бір генерация бсріп есіп-өнсді. Ересск қоцыз фазасында топырак арасында нсмесе жср бстіндсгі өсімдік калдыктарының астында кыстап шығады. Тек тамыр бізтұмсығы дсп аталатын бір түрі ғана личинка фазасында топырак арасында тамырга жакын жерде кыстайды.

Қоңыздар ерте коктемде ауаныц орташа темпсратурасы 3-5°С бол- ғанда кыекы үйқыдан оянып шыға бастайды да, температура 7-9°С жетксндс қоректенуге кіріседі. Ерте коктемде олар жацадан коктеп келе жатқан жоңышқаның жэне баска да бүршак түкымдас өсімдіктсрдің жас жапырақтарын шетінен ксміріп жарты шсңбер тэрізді ойық жасап жейді. Әсірссе ауа райы күрғақ жэнс ыстык болтан ксзде қатты зиян келтірсді. Зақымданған өсімдіктсрдің өнімі едәуір азаяды.

Қоңыздар жұмыртқаларын топырақтың үстінс және өсімдік жапы- рақтарына бір-біреуден шашыратып орналастырады. Өсімталдығы өте жогары, әрбір үрғашы қоңыз 3600 жұмыртқаға дейін салады. Эмбри- оналдык даму мерзімі ауа райына байланысты 8 күннсн 20 күнге дсйін созылады. Личинкалар жүмыртқадан шыкканнан соң көп ксшікпсй топырак арасына еніп, жоңышқаның тамыр жүйссінің айналасына шогырланады да, азот жинағыш түйнсктсрмсн жэне та­мыр түктерімсн қорсктснсді. Нәтижссінде өсімдік әлсірсп, өсуі на- шарлайды да өнімі азаяды. Личинкалардың әркайсысы орта сссппсн

201

26. су рст. Түйнск бізтүмсыгы.

27. сурст. Жоцыііікл бізтүмсыіы — фито­номус:

а-имаго; б-личннкл.

түйнсктердің алтауын жсп қүртады. Осының салдармнак жоңышқаның тамыры топырақты азотпен байытудың орнмна оны өзі түтынушы болып, нсгізгі касистінсн айырылады.

Жоңышқа жапырағының бізтүмсығы немесе фитономус — Phytonomus varabilis Hbst. Бұл зиянксс те қатты канаттылар (Colcoptera) отрядыныц бізтүмсықтьілар түқымдасына жатады. Қазақстанның оңтүстік бөлігінде жоңышқа өсірілстін аудандардын барлығында кең таралған. Бірінші орылатын жоңышкл сгісінің нсгізгі зиянкесі.

Бас түтігі едәуір ұзын, алдыңғы арқа бөлімінің үзындыгына тсң, сарғылт-сүр немссс сұр түсті қоңыз (27-сурст). Ұзындыгы (бас түтігін коспағанда) 4-6 мм, алдыңғы арқасында ак, сызыкшамсн скігс бөлінген қара-қоңыр түсті жолақ бар. Үстіңгі қанаттарының ортасын- да үзын баспалдақты (ұзындығы қанат тігісінің 2/3 бөлігінс тсн) қара-қоңыр түсті таңба орналасқан. Жүмыртқалары сопақша, жыл- тыр сарғылт түсті, жоғарғы жастағы личинкасының үзындыгьі 10 мм жстсді, жалпы түсі сарғылт-жасыл, басы қара-қоңыр, аркасында ак. жолағы бар, аяқтары болмайды, қүрсақ сегменттсрінің бүйір жақтарында орналасқан смшек тәрізді бүдырмақтардың көмсгімен қозғалады. Дамуы аяқталган личинка үзындыгы 6-8 мм жібск тәрізді пілләЧшінде куыршаққа айналады. Қуыршағы алгашында сарғылт болады да, ксйіннсн жасыл түске кешеді.

Фитономус жылына бір генерация бсріп дамиды. Қоңыздар жоңышқа егістігіндс топырақтың сң үстіңгі қабатында нсмссс онын айналасындағы өсімдіктердің тамырга таяу түбіндс қыстап, коктсмдс 202

ауаның орташа температурасы 12°С болғанда шыға бастайды. Олар жаңадан әсіп келе жатқан жоңышқаның жапырағымсн корсктсніп, көп кешікпей-ақ өсіп-өніп көбеюге кіріседі. Ұрғашы қоңыз жоңышканың сабагын кеміріп 10-12 см биіктікте кішкснс қуыс жа­сайды да, жұмыртқаларын 10-30 дейін топтап, сонда орналастырады. Флтономустың өсімталдығы өте жоғары, әрбір үрғашы коңыз 360- 2500 дсйін жүмыртқа салады.

Жүмырткадан шыққан личинкалар сабақтың үшына карай кетсріледі де жапырак бүршіктерінің ішіне сніп, жасырын корсктснсді. Екі рет түлегсн соң олар төбе бүршіктен шығып, ашык түрде қоректснуге кіріседі: жапырақтың жүмсак тканін түгслдсй жеп, жүйкслерін ғана калдырады.

Дамуы аяқталып, қорсктенуін токтатқан личинкалар (IV-жаста) жапырак бстінде піллә жасап, соның ішіндс куыршакка айналады. Жаңа гснсрацияның жас коңыздары жаздьщ бас ксзіндс біраз уакыт жонышканың жапырактарымсн коректенеді. Одан соң ыстык ксзсң басталысымсн олар топырактың үстіңгі кабатына сніп, жазгы үйкыға кетеді- Ал кысқы үйкыға кетер алдында қоңыздар жср бстіне тағы кетеріліп, біраз уақыт қоректенеді.

Фитономус негізінен екінші және үшінші жылғы жоңышкалыктың бірінші орымын зақымдайды. Әсірссе олардың личинкалары катты зиян келтіреді. Егср өсімдік сабағының әркайсысына бір личинкадан келсе, онда жоңышка көгінің массасы 17 ц/га шамасына дсйін кс- миді. Ал бір сабакка 4 личинкадан келген жағдайда жоңышканың жсмшөптік массасы 80% дейін азаяды.

Жоңышқанмң зер қоңызы — Sphenoptera amontana В. jak. Қатты қанаттылар (Coleoplera) отрядының зеркоңыздар (Bupcslidae) түкымдасына жатады. Қазақстанның оңтүстік жәнс оңтүстік-шығыс аудандарында тәлімі учаскелердегі жоңышқалыкка зиян келтіреді.

Қоңыздыц „дснссі сопакша, артқы жағына карай біртіндсп сүйірленген, ұзындығы 11-16,5 мм, көкірек калканшасының ені 4,5- 5,5 мм, кеуде бөлімі қызғылт-кара, күрсағы көкшіл-кара, жалпы түсі жылтыр, алтын түсті. Личинкасы күрт тәрізді акшыл түсті, үзындығы 20-35 мм жстеді, аяқтары болмайды, денесінің алдыңгы бунактары едәуір жалпиған.

Қуыршағының түсі ақ, личинканың денесі шығарған сүйык затпсн жслімделгсн тамыр қиқымдарынан (үгінділерінен) түратын тығыз піллә ішіндс жатады.

Зер қоңызының даму мерзімі бір жылға созылады. Ерссск коңыз жэне личинка фазаларында кыстайды. Қоңыздар топтасып, өсімдік Калдыктарыныц астында, ал личинкалар өздсрі қоректснгсн тамыр- Дың ішіндс қыстап шығады.

^ Қоңыздар қысқы үйқыдан сәуір айының басында оянып, жаңадан кектсп келс жатқан жоңышканың жапырактарымсн корсктснсді. Олардың жүмырткалау ксзеңі өте шүбалыңкы. Мысалы, Шымкент .облысыныц Түлкібас ауданында мамырдан шілдегс дсйін созылады. Жүмыртқаларын кебінссе бір-бірлсп сабақтың скі айырымына, тамыр

203

мойнының қабыршағының астына, ксйдс жоңышқаның сабағына таяу жср бстінс салады. Әрбір ұрғашы коңыздың салатын жүмырткаларының саны 120-312 дсйін жетсді. (Тайбсков С., 1972). Личинкалар бір айдан ксйін шыга бастайды. Олар сабак аркылы та- мырға сніп, оның өзсгімсн қорсктснсді. Егер тамыр жуан болса, онда личинкалардың дамуы тамыр мойына таяу жсрдс аякталады. Олар- дың тамыр өзсгінің ішіндс салған жолының ұзындығы 4-10 см шама- сынан 27 см жстсді.

Бір өсімдікті мсксндсйтін личйнкалардың саны 1-7 дсйін барады. Нсғурлым өсімдік жас болса, личинкалар согүрлым катты зақымдайды. Жаз айларында жоңышқа тамырында әр түрлі жастагы личинкаларды ксздсстіругс болады. Олардың біркатары дамуын осы жылы-ақ, ал кейбірсулері келссі жылы коктемде аяктайдьі. Личинка­лар ездсрі қоректснгсн тамырда куыршактанады. Жаңа ұрпактыц жас қоңыздары қуыршақтан 14-18 күннсн ксйін шыгады.

Өсімдікке нсгізгі зиянды бұл түрдің ерессктсрі смсс, личинкалары кслтірсді. Дегснмсн срссск қоңыздар да өсімдіктің сабагы мсн жапы- рақтарын жеп, бслгілі бір дәрсжсдс зиян кслтірсді. Мысалы, бір қоңыз күніне 1-1,5 жапырақты толығымсн жсп кояды. Личинкалар тамырдың іі ' ткандсрін бүлдірсді,

өнімі сдәуір і ышка өсімдігі тамьірьі-

на бір личинка түссс болды, тіршілігін жояды.

Жоңмшқаның сүген қоңызы — Plagionotus floralis Pall. Кдтты қанаттылар отрядының (Colcoptcra) сүген қоңыздар (Ccrambycidac) түқымдасына жатады. Қазақстанда ксң таралған. Дснссінің үзындыгы 8-18 мм, пішіні сопакша, түсі жасылдау-сарьі. Үстіңгі канаттарында көлденсң орналаскан кара жолактар болады. Личинкасының алдыңғы дснс бөлігі жуантык кследі, дамуының соңғы ксзсңіндс үзындығы 20 мм жстеді, басы қоңыр, дснссінің калган бөлігі акшыл-сары түсті.

Зиянксстің бір гснсрациясының дамуы бір жылга созылады. Даму­ын аяктаған личинкалар тамыр ішінде кыстап шығады да, коктемде куыршакка айналады. Ал коңыздар маусым айының бірінші жартьі- сында шыгады. Олар жүмырткаларын жергс нсмссс тамыр мойнына салады. Олардан шыккан личинкалар маусым айының аягы мсн шілдснің бас кезіндс топыракка сніп, жоцышка өсімдігінің кіндік та- мырын кеміріп, қоректснс бастайды. Личинкалар кіндік тамырдың ішін ксулсп жеп, ксң куыс жол салады, өніп-өсу ксзсңінің соңында тамырды біржола бүлдіреді де, сол жсрде қыскы үйкыға кстеді.

Кіндік тамыры здкымданған өсімдік біржола курап калады нсмссс өсуі тежсліп, енімі төмсндейді. Бірінші себілгсн жылы жоңышка бүл зиянксспсн закымданбайды. Бірак екінші жылдан бастап закымданған өсімдіктер саны біртс-бірте көбсйіп, үшінші жәнс төртінші жылдары личинкалардың закымдауынан өсімдіктердіц жап­пай қурап калуы мүмкін.

Түқым жемірлері — тихиустар. Қатты канаттылар (Colcoplcra) отрядының бізтүмсыктылар түкымдасына жататын үсак коңыздар. 204

нәтижссінде

курап калады нсмссе

Қазақстанда 3 түрі таралған: сары тихиус (Tychius flavus Beck), жи­рен тихиус (Т. fcmoralis Briss) жэнс бсріш түзуші тихиус (Т. mcdicaginis Briss). Солтүстік және батыс облыстарда ең көп ксздс- сстіні сары тихиус, Орталық Қазакстанда бсріш түзуші тихиус, ал оңтүстік облыстарда — сары жэне жирен тихиустар.

Қоңыздардың пішіні жүмыртқа тэрізді, сопақша, акшыл-сары нс­мссе қызғылт-сары түсті болады. Үстін кыска түктер жауып түрады, ұзындығы 2-3 мм.'Дамуын аяқтап калган жоғары жастағы личинка- ларының үзындығы 2,9-4,3 мм, дснссі аздап догаша иілген, үстін си- рск шыккан ақшыл түктер басып түрады.

Жылына бір генерация беріп дамиды. Қоңыздар жоңышкалыкта 5- 8 см тсрсңдікте топырақ астында қыстайды. Көктсмде олар ауа рай- ының жылылығы 12-15°С болганда жср бстіне көтсріледі-. Қоңыздар ерте кектсмдс қорсктснбсйді — 20-30 күндік аштыққа шыдай алады. Бүл олардың тіршілік жағдайларына бсйімделуі барысында пайда болған биологиялык. срсшелігі. Олардың бслсснді тіршілігі жер үсті қүрғап, температура І5°С жогары көтсрілгсндс, жоцышка өсе бас- таган ксздсн басталады. Қоңыздар алғашында жапырақпсн, ксііінірек бүршікпсн жэне гүл қауызымсн қорсктенсді.

Қыстап шыққан коңыздар біраз уақыт қорсктсніп алғаннан кейін маусым айының бас ксзінде жүмыртқалауға кіріссді. Жүмыртқаларын бір-бірлсп, кейде скідсн жсмісбүршактың (бобтың) ішінс салады. Олардың қауырт жүмырткалауы жсмісбүршактын дән салу мерзімінс тура кследі. Жүмыртқаның инкубациялық дамуы 8-12 күнгс созыла- ды.

Сары жэнс жирен тихиустардың личинкалары жоңышканың толы- сып ксле жатқан тұқымдарымен қорсктснсді. Личинкалардың эркайсысы 5 тұкымды қүртады. Ал беріш түзуші тихиустың коңыздары жүмырткаларын бітсу гүлдің ішінс салады. Зақымданган гүл шанагы берішкс айналады.

Жоңышқаның түкымы қамырланган кезде личинкалар жсмісбүршақтан тссік жасап сыртка шыгады да, топырак арасына сніп, 5-8 см тсрсңдіктс қуыршакка айналады. 9-10 күн өтксн соң қуыршақтан жас қоңыз шығады. Бірак ол жср бстіне көтсрілмсй со­нда қыстап шыгады.

Тихиустар эсіресс түқымдық жоцышқаның бірінші орымын қатты закымдайды. Жоңышқалықтың бір шаршы м^тріндс коңыздардың 200 данасы корсктенгендс, олардың личинкалары түкымныц 24-27 про­цент! н қүртады.

Жоңышқа жуанаяқтысы — Bruchophagus roddi Guss. Жарғак канаттылар (Hymcnoplcra) отрядының жуанаяктылар (Eurytomidae) түкымдасына жатады. Жоңышка өсірілетін жсрлсрдің барлығында тегіс таралған. Әсірссс Қазакстанның оңтүстік жэне. оңтүстік-шыгыс облыстарында жаппай өсіп-өніп, тұкымдык жоцышкага орасан зор зиян кслтірсді.

Дснссінің үзындыгы 2-2,5 мм, өтс үсак насском, канаттары мөлдір кара түсті, аркасы дөнсс, күрсағы жылтыр жалпактау келіп, кеуде

205

бөлігімен жіңішке сабақша аркылы жалгасады. Жұмыртқасы со- пақша, түсі ақ, бір жақ үшында ұзын сабакшасы болады. Жұмыртқаның ұзындығы 0,2 мм, ал сабақшасы одан 2-3 ссс үзын. Личинкасының түсі алғашында жасыл болады да, ксйінірек ағарып кетеді.

Брухофагус Қазакстанның оңтүстігінде жылына 2-3 генерация бсріп дамиды. Личинка фазасында жерге төгілгсн, кырманда калған нсмесе қоймада нашар тазаланған түқым ішіндс қыстайды. Кектсмдс ауа райы жьглынысымен личинка сол қыстап шыққан түкымның ішінде куыршакка айналады. Ересек насеком оңтүстік-шығыста ма- мырдың бірінші онкүндігінде, яғни орташа тәулік температурасы 16- 17°С жеткенде үшып шыға бастайды. Ал оның жаппай үшуы әдсттс тұқымдық жоңышқаның гүлдсну және түқым түйіні пайда болар кез­де байқалады.

Брухофагустың үрғашылары жүмыртқа бсздсрі пісіп-жстілгсн күйде үшып шығады да көп ксшікпей шағылысып, 2-3 күн өтксн соң жұмыртқалай бастайды. Жүмыртқаларын құрсак үшында болатын жүмыртқа қынабының көмегімен сүттену фазасы ксзіндс тұқым ішінс орналастырады. Олардың әрқайсысы 15-65 жүмыртка салады.

Бүл түрдің эмбриондық дамуы ауа райына байланысты 3-6 күнгс, личинкасының дамуы 10-15 күнге созылады. Ал куыршақтың даму үзақтығы 10-14 күнгс тең. Қуыршақтан шыққан ересек насском жемісбүршақты (бобты) дөңгслсктеп теседі де сыртқа үшып шығады. Сол тесік арқылы брухофагустың зақымдағанын оңай білугс болады.

Жоңышқаға брухофагустың тек личинкалары ғана зиян кслтірсді. Личинка барлық тіршілігін тұқым ішінде өткізіп, оның салмағын кемітіп, сапасыі^трмсндстсді. Зақымданған тұқымның қабығы ғана қалады. Ішінде ир^-офагустың личинкасы немссс қуыршағы бар түқымды түсі және салмағы арқылы ажыратуға болады. Зақымданбаған сау тұқымға Караганда ондай түқымның түсі коныр _ және салмағы жеңіл болады. Брухофагус әсірссс скінші орымдағы тұқымдық жоңышқаға қатты зиян кслтіреді. Екінші ' орымнан түқымдыққа қалдырылған жоңышқа тұкымы бірінші орымға қарағанда 3-4 есе көп зақымданады.

Брухофагустқа тән ерекше бір қасиет — оның личинкаларының біраз бөлігі бірінші генерациясыңан бастап диапаузага кстеді және олардың саны әрбір генерация сайын көбейе береді.

Табигатта брухофагустың сан мөлшерінін динамикасына эсер стстін факторлардың ішіндс жарғақ қанаттылар отрядына жататын паразит насекомдардың маңызы зор. Мысалы, брухофагустыц ареа- лының кейбір бөлігінде Eulopidae түқымдасының өкілі Tctrastichus bruchophagi Gah деп аталатын паразит несекомныц осы зиянксстің сан малшерін азайтудағы тиімділігі 80% дейін жетстіндігі бслгілі.

Жоңышқа қандаласы — Adelphocoris lineolatus Goeze. Жартылай катты канаттылар (Hemiptera) отрядының мирида (Miridac) түқымдасына жатады. Қазақстанда тегіс таралған, көп қорскті насс­ком (28-сурет).

206

Қандаланың үзындығы 7,5-9 мм, түсі жасылдау-сары, аркасының алдыңғы бөлігінде 2 қара нүкте жәнс калканшасының үстіндс күңгірт түсті 2 жолақ бар. Мүртшалары 4 буыннан түрады. Олардың 3, 4-бу- нақтары және екіншісінің үшы тотыққандай кызыл түсті болады. Жүмыртқаларының орташа үзындығы 1,2 мм, алғашында сарғылт- түсті жылтыр, кейіннен қызғылт түске көшсді. Личинкалары пішіні жағынан үлкендеріне өте үқсас болады.

Жоңышқа қандаласы Қазақстанның оңтүстігіңде жылына 3-4, ор­талык аудандарда 2-3, солтүстігінде 2 генерация бсріп дамиды. Жүмыртқа фазасында жоңышқа мен эспарцсттің жэнс баска бүршак түқымдас өсімдіктердіц, сонымен катар кейбір арам шөптсрдің (ақбас жусан, қызылкүйрық, шырмауык, сүмелек жәнс т. б.) сабактарының ішінде қыстайды.

Қандаланың личинкалары оңтүстік аудандарда сәуірдің аяк кезінде, оңтүстік-шығыста мамырдың басында шығады. Бірінші гснс- рацияның ересек қандалаларының жаппай үшуы осы аймактарда бірінші орымнан бастап, түқымға қалдырылған жоңышканың гүлдсну кезеңіне дейін созылады. Екінші генерацияның личинкалары маусым айының аяғы мен шілденің басында көп мөлшердс ксздсссді. Ал екінші генерацияның личинкалары тамыз айында дамиды.

Бірінші және скінші генерациялардың кандалалары жүмыртқаларын есімдік сабағының жоғарғы бүтактарының ішінс, ал үшінші жоне төртінші генерацияның кандалалары кыстайтын жүмыртқаларын өсімдік сабағының ең төменгі бөлігінс (тамырға таяу) салады. Олардың өсімталдығы қоректік өсімдіктсрінің кандай түргс жататындығына және ауа райы жағдайларына байланысты өзгеріп түрады. Мысалы, жоңышкамен қорсктснгсн кандала 170

207

26. сурет. Жоцышка канллласы.

жүмыртқа салса, басқа өсімдіктсрмсн қорсктснгсндс нсбәрі '31 жүмыртқа салады.

Жоңышқа кандаласының срсссктсрі мен личинкалары шаншып- сорғыш ауыз аппаратының көмсгімсн өсімдіктсрдің жапырактарын, сабактарын жәнс гүл шанағын сорып, солардың шырынымсн қорсктснсді. Олар әсірссс жоңышканың шанактану жанс гүлдсну кс- зсңіндс өтс қауіпті. Ксйбір мәлімсттсрге қараганда бір сабакта бір қандала он күн бойы қорсктснгсндс гүл шанагының саны 28,8-39,4 процснткс дейін, ал 3 қандала қорсктснгендс 74,7 процснткс дсйін ксмиді.

Гүл қүмыты — Contarinia medicaginis Kieff. Қос канаттылар (Diptcra) отрядының галлица (Cccidomyiidac) түкымдасына жатады. Қазакстанда кең таралган. Қүмытының дсне түркы үзынша кд«®ен (2 мм шамасындай) сымбатты, жалпы түсі сүрғылт, қүрсағыЛГ/<іііылдау сүр, кеудесі қоңырқай болады, мүртшалары үзын, канаттары мөлдір жәнс дснесімен салыстырғанда өтс үлксн, үрғашыларының жүмыртқа қынабы өте үзын жәнс үшкір кслсді. Дамуын аяқтап калган жоғарғы жастағьі личинка ак нсмссс ашык сары түсті, үзындығы 2 мм шама­сындай болады.

Личинка фазасында топырактың үстіңгі кабатында кыстайды. Қуыршақтануы көктсмдс, ал срссск насскомдардың үшып шығуы жоңышканың шанақтану ксзінде байкалады. Қүмытының үрғашылары бітсу гүлді жүмыртка кынабымсн шаншып тсссді дс, жүмыртқаларын 10-20 данадан топтап, соның ішінс салады. Личин­калар гүл шанағы ішіндс корек4сніп, даму мсрзімі аякталған соң одан шығады да, топыракка сніп, сонда куыршактанады. Алматы об- лысында бұл зиянксс жылына 3 генерация бсріп өсіп-өнсді.

Зиянкестің личинкалары гүл шанағының ішіндс аталык жіпшслср мсн күлте жапыракшаларды закымдайды. Нәтижссіндс гүлдің бүл мүшелері калыптан астам тым жуандап өсіп, гүл шанағы бсрішкс айналады. Зерттеулер бойынша, дамуына өте колайлы жағдайлар ту- ып жаппай көбейгсн жылдары күмыты жоңышканың гүл шанактары мсн гүлдерінің 70% жуығын закымдап, түкымдык жоңышкалыктың өнімін едәуір кемітеді.

Гүл қүмыты ылғал сүйгіш насекомдарға жатады. Сондыктан ол су- армалы жоңышқалықта катты зиян кслтірсді.

Күрес шаралары. Жсмшөптік жәнс тұкымдык жоңышка өсірілстін шаруашылыктар жаңа жоңышкалыкты жоспарлауда зиянксстер ескі сгістіктсн жаңа сгістікке кешс алмайтындай стіп орналастыруды карастыру керек.

Жоңышқаның түкымын үкыпты түрде тазалап, ссбудсн бір жарым ай бүрын нафталинмен (3 кг/т) дәрілейді. Себу алдында түкымды каныккан ас түзынының срітіндісіндс (10 л суға 2,5 кг) флотация- лайды. Одан соң срітіндінің бетіндегі закымданған жарамсыз түкымдарды бөліп алады да, сауларын кептіріп ТМТД-ныц 80% с. д. мсн (3-4 кг/т) дәрілсйді.

208

Ертс көктемдс өткен жылдарда сгілгсн жоңышкалыктарда 1 шар- шы мстр жергс келстін фитономустың саны 3-5, ал ситондардың са­ны 5-8 шамасынан артса базудиннің 10% түйір прспаратын (50 кг/га) шашады.

Екінші рет химиялық күрес зиянкестердің комплсксінс карсы фи- тономустың личинкалары жаппай ашық қоректснугс шыккан ксздс, жоңышқаның гүлдсну фазасы басталмай тұрғанда жүргізілсді. Бүл жолы мына препараттардың біреуі қолданылады: фосфамид 40% к. э. (0,5-1,0 кг/га), фозалон 35% к. э. (1,4-2,8 л/ra), базудин 60% к. э. (2-3 л/га). Препараттарды ерітуге жүмсалатын судың мөлшсрі жср үстілік бүркуде 200-600 л/га, ал самолстпен бүркудс 50 л/га шама- сындай болады.

Егер түкымдықка екінші орым калдырылатын болса, онда жоңышканы гүлденбсй түрғанында орып, мсрзімінсн бүрын жинап алады. Одан соң тырмалап аңызды өсімдік қалдыктарынан тазартады.

Жоңышканың гснсративті мүшслерін (гүлін, түкымын) қандалалардың, тихиустың, брухофагустың, құмытының жэнс баска зиянкестердің закымдауынан коргау үшін түкымдыкка калдырылган жоңышкалыкты жоғарыда үсынылган препараттардың бірсуімсн бап- тайды.

Түкымдык жоңышка дср кезіндс ысырапсыз жиналып, барынша мүкият тазалануы тиіс. Қырмандагы сабан мсн топанды мал азыгы рстінде пайдаланып, қалған қалдыктарын өртсп жібсру ксрск.

ХІ-ТАРАУ. ТЕХНИКАЛЫҚ ЖЭНЕ МАЙЛЫ ДАҚЫЛДАРДЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ

ҚАНТ ҚЫЗЫЛШАСЫНЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ

Қант қызылшасына көпкоректілер және маманданған зиянке- стердің көптеген түрлсрі зиян келтіреді. Қазіргі уакытта кызылшаны зақымдайтын зиянкестердің 300 түрі белгілі. Солардың ішіндс 130- дан астамы қатты қанаттыларға, 60 түрі қабыршак канаттыларға, 40- 50 түрі тең қанаттылар мен жартылай қатты қанаттылар отрядтарына жатады. Насекомдардан басқа организмдсрден қызылшаны кәдімгі өрмекші кене мен қызылша нсматодасы зақымдайды.

Көпқоректі зиянксстсрден аса қауіптілері кеміргіш көбслсктсрдің (күздік жәнс жабайы көбслсктер) жүлдызқүрттары мсн шыртылдак жэне тактамүртты қоңыздардың личинкалары. Маманданған зиянкс- стердің дс түр қүрамы көп: қызылшаның жапырақ бітссі мсн тамыр бітссі, қызылша қандаласы, бізтұмсық қоңыздар мен бүргс қоңыздардың бірнсшс түрлері және т. б. Біз төмендс солардын, ішіндс сң кауіптілсріне ғана тоқталамыз.

Қызылшаның жапырақ бітесі — Aphis fabae Scop. Тсң қанаттылар отрядының (Homoptcra) бітелер түкымдасына (Aphididac) жатады. Қызылша өсірілетін аймақтардың барлығында таралған.

Қанатсыз партеногснстикалық үрғашы бітенің үзындыгы 1,8-2,5 мм, сопақша денслі, түсі жасылдау-қоңыр рсңді қара, шырын түтікшелері қүйрықшасынан 2 есе үзын, мүртшалары мсн аяктары ақшыл-сары, түтікшелсрі, қүйрықшасы және табандары кара-қоңыр, түмсығы ортаңғы аяқтарының жамбас буынына дсйін жетсді. Қанатты партеногенстикалық үрғашы бітснің ұзындығы 1,4-2 мм, ба­сы жэне кеудесі қара, жылтыр, қүрсағы жасылдау кара, алдыңғы аяқтарының сан буыны ак, мүртшалары кара, ересек бітснің үзын- дығы 2-2,5 мм, канаттары жақсы жетілген, қүрсағы жіңішкслсу. Жүмыртқасының пішіні сопақша, үзындығы 0,5-0,6 мм, алғашында сарғыш-жасыл, кейіннен жылтыр қара түске көшеді.

Қызылша бітесі өсімдік бітслерінің көшпелі түрінің бірі. Жүмыртқа фазасында шэңгіш, бересклет, жасмин бұталарының жас бүтактарында қыстайды. Бұл бүталар зиянкестің нсгізгі ие-өсімдіктсрі болып саналады. Личинкалары көктемде орташа тэулік жылылығы 7- 9°С болғанда шығып, кеп ксшікпей, жүмыртка салмай бірдсн личин­ка табатын үрғашы бітелерге айналады. Олар сол нсгізгі 210 '

ие-өсімдіктермен қоректсніп 2-4 генерация береді. Негізгі өсімдіктері катая бастаған кезде қанатты ұрғашы бітелер пайда болады. Олар снді негізгі өсімдіктерді. тастап аралық ие-есімдіктергс, соның ішінде қызылшаға көшеді. Бұл өсімдіктерде біте тағы 4-5 генерация беріп үлгереді. Қолайлы жағдай (температура 20-22°С, ауа ылғалдылыгы 60% төмсн емес) туған кезде бітенің бір генерациясының дамуы үшін 10-12 күн жеткілікті. Мұндай жағдайларда бітс каркынды түрдс өсіп-өніп, вегетациялық мерзім ішінде 12-15 генсрацияға дейін бе- рсді.

Бітелср сорып, зақымдаган жапырақтардың пішіні өзгсреді, яғни тыртысып, ширатылып одан соң қурап қалады. Бітелердің бұл түрі әсірссс түқымдық қызылшаға қатты зиян келтірсді. Жапырақтармсн қоса негізгі жэне жанама өркендерін зақымдайды. Нәтижссінде өсімдіктіц өсуі кешеуілдсйді, еркендері бүралып есіп дсформацияланады, тұқымның сапасы нашарлайды. Сонымен қатар бітслср өсімдіктің вирус ауруларының кейбір түрлерін таратушы болып ессптследі.

Қызылшаның тамыр бітесі — Pemphigus fuscicornis Koch. Тсң канаттылар (Homoptera) отрядының пемфигия (Pcmphigidac) тұқымдасына жатады.

Кыргызстан мсн Қазакстанның қант қызылшасы өсірілстін аудан- дарының барлығында кең таралған. Қызылшаның барлык түрлсрімсн және алабота тұкымдасына жататын баска есімдіктсрмсн де қоректенсді.

Жазғы қанатсыз партеногенетикалык үргашы бітснің пішіні жүмыртқа тәрізді, денесінің ұзындығы 2-2,5 мм, саргылттау ак түсті, мүртшалары 5 бунакты. Қыстайтын канатсыз үрғашыларының мүртшалары 6 буынды. «Кезбс» деп аталатын 1-жастагы личинкасы жасылдау-сары немесе сарғылт-сүр түсті, мүртшалары 4 бунакты, дс- несінің үзындығы 0,75-0,78 мм болады.

Ұрғашы бітелердің ерскше «кыстаушы» деп аталатын формалары қызылша егісінің аңызында немесе алабота тұқымдасына жататын арам шөптср өсетін учаскелерде топырактың 15-75 см тсрсңдігіндс қыстайды. Бітелер қыскы ұйқыдан топырақтың кызуы 7-8°С жстксн- де оянады. Олардың жыныс мүшелері мен үрыктары барлығында бір уақытта пісіп жстіледі. Сондыктан личинкалар кыска мсрзім ішіндс жаппай каулап шығады. Ұргашы бітелердің әркайсысының табатын личинкаларының саны 17-24 болады. Ең акырғы личинка туған соң үрғашы біте жср бетінс көтерілмей топырак арасында өлсді. 1-жас- тағы личинкалар («кезбелер») жер үстіне көтсріліп, қорсктік өсімдіктерді іздеп тез таралады. Кезбелердің көктсмдегі сң бірінші жаппай шығуы әдетте мамыр айының ортасында байкалады. Қорсктік өсімдіктсрді тауып алысымен кезбелер топыракка сніп, тамыр жүйесіне жетсді де, ұсак тамыршаларға жабысып сора бастайды. Ша- малап айтканда 9-12 күн өткен соң олар үрғашы бітслсргс айналады. Сөйтіп, жаңа гснерацияның жэнс одан кейінгі гснсрациялардың да­муы жалгаса береді. Ауа райының жағдайларына байланысты тамыр бітесі көктем-жаз айларында 8-10 генерация беріп көбсйеді.

Тамыр бітссінің жаппай өсіп-өніп көбсюі үшін сң колайлы жағдайлар всгстациялық ксзсңдс ауа райы ыстық жәнс қүрғақ болган жылдары туады. Зақымданған өсімдіктсрдің шашак, тамырлары қурап, тамыржсмісі солып қалады да қолмен жүла тартклнда топы- рақтан оңай шығады. Өсімдіктің бүл зиянксспсн зақымданғанын сыртқы бслгілсрінс қарап та, яғни, оның жапырақтарының солып саргаюынан да білуге болады. Ксйбір жылдары осы зиянксстің зақымдауынан қызылшаның өнімі 30% дейін, қанттығы 3,5-4,3% ал клнт түсімі 18-20 ц дсйін ксмиді.

Табиғатта бүл түрдің сан малшсрін реттеуші факторлардың ішіндс энтомофаггардың, әсірссс Chloropisca glabra Mg, Syrphus corallac F. Y., S. baltcatus Deg, S. ribessii L. дсп аталатын шыбындардың личин- каларының маңызы зор. Жауын-шашын мол жылдары бітслсрдің біразы энтомофторлы санрауқүлақтардыц (Entomoptora thaxtcriana Pctch.) әссрінсн ауруларға шалдығып қырылып та қалады.

Қызылша қандаласы — Poeciloscytus cognatus Fieb. Қазакстанда тсгіс таралған. Әсірссс Жамбыл, Алматы жәнс Талдык®>ған облыста­рында көп зиян кслтіреді. жФ

Жартылай қатты қанаттылар отрядының^v (Hcmiptcra) мирида (Miridac) түқымдасына жатады. Ұзындығы 3,5-5 мм, дснссін қара дақтар мен таңбалар басқан сарғылт-қоңыр түсті қандала. Үстін тсз сүртіліп кетстін күміс түсті түктср басқан, жслкс қыры айқын корінсді. Қалқаншасының түсі қара, тск үшы ғана сары. Жүмыртқасы үзын, догаша сал иілгсн, төмснгі жагы жүмыр, жоғарғы үш жағы ту­ра қиылган тәрізді болып көрінсді, үзындығы 1 мм шамасында. Ли- чинкасының арқа жағы дөңгслек қара таңбасы бар жасыл түсті болады. Көздсрі қызыл, ал мүртшалары, аяқтары жәнс түмсыгы сүрғылт түсті (29-сурст).

Ерссск қандала күйіндс де жәнс жүмыртқа фазасында да қыстайды. Қандалалар өсімдік қалдықтарының астында, ал жұмыртқалары осімдік сабағы мсн жапырақтың ірі жүйкслсрініц ішіндс қыстап шығады. Қандалалар сртс көктсмдс шығады да,

212

29. сурст. Кы.іы.шіа к.ап.ла.іасы.

алғашкы ксзде op түрлі жабайы өсімдіктсрмсн корсктснсді, одан соң кызылша нсмесс баска дакылдарға көшеді. Ұргашы кдндала жүмырткллау үшін жапырак сағағыньщ тканін тұмсығымсн шаншып тсседі дс, сал тесіккс жүмыртқаларын 5-12 данадан скі катар стіп ор- наластырады.

Ал жүмыртка фазасында қыстаганда личинкалар оңтүстік облы- старда сәуір айының, ал солтүстік облыстарда мамыр айының орта ксздсріндс шығады. Олар өсімдік шырынымен қорсктсніп, дамуы 25- 30 күнгс созылады. Осы мсрзім ішінде олар 4 рст түлсп, соңғы түлс- уден соң срссск қандалаларға айналады. Қандаланың бүл түрі Қдзакстанның оңтүстігіндс 4, солтүстігіндс 2 генерация бсріп осіп- өнсді.

Қдндалалар мсн олардың личинкалары әсіресс жас өсімдіктср үшін етс кауіпті. Зақымданған өсімдік көгі тез бозарып сола бастайды, одан соң қарайып қурап қалады. Едәуір өсіңкірсгсн өсімдіктердің закьімданған жапырактары iuqtihch бастап қурап ширатылады. Осы- ныц нзтижссіндс қызылшаның тамыржсмісінің салмағы ксміп, қднттылыгы темсндсйді. Ал қызылшаның түкымдык егісіндс қаңдаламсн закымданған өсімдіктің сабағы бұралып, қисайып өссді дс өнімі азайып, тұқымның сапасы нашарлайды.

Қызылша бүргелері. Қатты қанаттылар (Colcoplcra) отрядының жапырак жсмірлсрі (Chrysomelidae) түкымдасына жатады. Қызьілшага нсгізінсн мына төмендсгі үш түрі зиян кслтірсді. Кәдімгі бүрге нсмссс қарамық бүргесі (Chaetocncma concinna Mars) Кдзақстанда тегіс таралған. Оңтүстік қызылиіа бүргссі (Сһ. brcviuscula Fald.) бүл да тегіс таралған. Батыс кызылша бүргесі (Сһ. tibialis IUig.) Орталык, Солтүстік-шығыс және Оңтүстік-шығыста ксз- деседі-

Дснссінің үзындығы 1,3-2,3 мм-лік жасылдау нсмссс қызғылт-қола тзрізді күлпырган кара түсті үсак қоңыздар. Мүртшалары 11 бу- нактан тұрадьі, аргкы аяктары секіргіш, артқы жәнс ортанғы си- рактарының жоғарғы үшында ішіндс қылшьіқтары бар тсрсң шүңқыр болады. Жүмыртқаларының пішіні сопақша, түсі ақшыл-сарм, үзын- дығы 0,6-0,7 мм. Личинкаларының түсі ақ, үзындығы 1,5-2,2 мм, кс- уде баліміндс 3 жүп аягы, ал қүрсағының соңғы бунағында жоғары карай кайырьілған 2 тікенск бар. Бұл тікснектсрдің жәнс личинка- ның басы мсн аяктарының түсі қара-қоцыр болады.

Кдязылша бүргслсрінің бұл 3 түрі биологиясы жәнс зияндылығы жағынан бір-біріне өтс үксас. Қоңыздар қыска шөптссін өсімдіктср өсстін тың жонс тыңайган учаскслсрде арық жәнс көл жағаларында, со­нымсн катар кызылша сгістігінің аңызындағы өсімдік қалдықтарының асгында, ксйдс жсрдің үстіңгі бетіндегі топырақ арасында кыстайды. Олардың кыскы мскендсрінен шығуы ертс кектсмдс қар кстс аілысы- мен-ак (ауаның жылылығы 3-4°С болғанда) бастіілады.

Қыстап шыккан коңыздар алғашында алабота жәнс карамык түкымдастарына жататын жабайы өсстін өсімдіктсрмсн қорсктснсді

213

де, кейіннен қызылшаның көгі шығысымен соган көшсді. Олар 3-5 күн ішінде жаппай бірден үшып келеді.

Қоңыздар жұмыртқалауға сәуір айының аягы мен маммр айынын басында кіріседі. Ұрғашы қоңыздар жүмырткаларын жердің үстіңгі бетіндегі бос топырақтың арасына салады. Бүргслердің личинкалары әр түрлі өсімдіктердің майда жапырақшаларымсн корсктсніп, қызылшаға айтарлықтай зиян кслтірмсйді. Олар топырактың ылғалдылығына байланысты 20-25 см тсреңдікте куыршактанады. Жаңа генсрацияның жас қоңыздары маусымның аягьі мсн шілдснін бас кезінде шығады.

Қызылшаға негізінсн қыстап шыккан коңыздар зиян келтірсді. Олар қызылшаның жас өскінімсн және түкьім жарнактарымсн коректенсді. Зақымданған жапырақтардың бстінде алғашында жарты- лай мөлдір түсті дақтар, ксйіннен тесіктер пайда болады. Ондай жа- пырақтар сарғайып қурай бастайды. Осының нәтижссіндс өсімдіктің дамуы кешеуілдейді. Ал өсімдіктің орталық өсу нүктссі закымданса, онда ол біржола өсуін тоқтатып еледі.

Қазақстанда қызылшаға бүрге қоңыздардьің бүл үш түрінсн баска тамыржеміс бүргесі (Psylloides qupreata Duft) зиян кслтірсді. Бүл түрдің личинкалары қызылшаның тамыржсмісін ксміріп жейді жәнс оның ішіне еніп бүлдіреді.

Кәдімгі қызылша бізтүмсыгы — Bothynoderes punctiventris Germ. Қатты канаттылар (Coleoptera) отрядының бізтүмсыктылар (Curculionidae) түкымдасына жатады. Қызылша өсірілстін аудандар- дың барлығында кездеседі. Қоңыздың ұзындығы 13-15 мм жстеді, негізгі түсі кара, үстін түссіз немссе ақшьіл-сүр кабыршактар басып түрады. Үстіңгі канаттарында киғаш орналаскан үзілмслі кара жалак және олардың әрқайсысының бітер үшында ак түсті төмпсшік болады. Бас түтігі үзын, йокал және үшына карай біртіндсп жалпнтан (30- сурет).Еркек коңыздың үрғашысынан айырмашылығы — алдыңгьі та- бандарындағы екінші бунағының үзындығы соңғы бунағынын 1/2 бөлігіндей (үрғашысында — 1/3 бөлігіндсй). Сонымсн катар бірінші жәнс екінші күрсак бунактарының ортасында кішкенс шүңкыр бола­ды. Жүмыртқасы сопакша, сарғылттау ак түсті, үзындьіғьі 1,2-1,3 мм. Личинкаларының түсі ак, аяқсыз, «С» әрпі тәрізді нілгсн, басы коңыр, жоғарғы жастағы личинканың үзындьіғы 27-30 мм. Қуыршағьі сарғылт-ак түсті, үзындығы 11-15 мм, бас түтігі күрсак жагына карай бүгілген. Қүрсак бунақтары тікенекті болады.

Жылына бір генерация беріп өсіп-өнеді. Қоңыздар топырак ара- сында 10-15 см тсреңдікте қыстайды. Жср бстінс олар сртс көктсмдс, кызылша көктсмсй түрғанда шығады. Қызылша көктсп шыкканша коңыздар алабота түкымдасына жататын жабайы өсімдіктсрмсн коректенеді де, ксйіннен кызылша егісінс көшеді. Қоңыздар көктсмдс бірдсн жүмырткалауға кіріспейді. Олардың жыныс клсткаларының пісіп-жетілуі үшін қосымша корсктснулері кажст. Косымша қоректену ксзсңі ауа райы жагдайларына байланысты бір айга жәнс одан да үзағырак мсрзімге созылады. Қоңыздар кызылша көгінің кос 214

күлагын (вилочка) жсп, сабақшасмн қырқып тастайды. Ал түкым жарыагы мсн жапырағы шығысымсн оларды шетінсн бастап кстік жасап ксміріп қояды. Олардың, әсірссе, қызылшаның көктсуінсн ба­стап нагыз жапырақтарының 2-3 жұбы шыкканға дсйінгі зақымдауы етс қауіпті.

Қосымша қорсктснуі аяқталган соң, ягни оңтүстік а^дандарда ма- мыр айының басында, зиянкес өсіп-өніп көбеюгс кіріссді. Ұрғашы қоцьіздар жүмыртқаларын топырақтың үстіңгі қабатына бір-бірлсп шашып салады. Орташа өсімталдығы — әр үргашы қоңызға 60-100 жүыыргқадан кслсді. Эмбрионалдық даму 7-10 күнгс созылады. Ли- чинкалар топьірак арасында тіршілік етіп, қызылшаның және баска алабота түкымдасына жататын өсімдіктердің тамырымсн корсктснеді. Олардың дамуы 60-70 күнгс созылады. Осы уакыт ішіндс 4 рст түлсп, корсктік өсімдіктсрдің маңайында топырак арасында куыршактанады. Қуыршақтың даму үзақтығы 16 күнгс тсң. Одан шыққан жас коңыздар жер бстіне көтерілмсй, топырак арасында кысқы ұйқыга кетоді. Сөйтіп, бұл түрдің жүмыртқадан бастап, жыныс мүшслсрі толык пісіп-жетілгсн срссск қоңызга дсйінгі даму мсрзімі 1 жылға созылады.

Рсспубликаныц оңтүстік-шыгыс аудандарының суармалы қызылша шаруашылыгы жагдайларында бізтұмсыктылардьщ личинкалары қызылша сгісін оқтьін-октын сугарганда және катар аралыктарды баптаган ксздс сдәуір мөлшсрдс қырылып қалады. Осыган байланы- сты бізтұмсықтылардың дамуы негізінен қызылша сгісінсн тыс уча- скслсрдс өтсді де, жыл сайын көктемде оларға сгістіккс карай көшугс тура кслсді. Сондыктан қызылша егісіне нсгізінен кыстап шыккан коңыздар зиян келтірсді.

ЗО-су рст. Кадіміі кызылша бізтүмсыіы.

Бізтұмсыктылардың сан мөлшсрінің өзгсріп түруына әр түрілі фак­торлар эсер стсді. Мысалы, қарсыз суык кыста коңыздардың бірқатары қырылып қалады. Жаз жәнс күз айларында жауын-шашын мол жәнс салқын болганда личинкалар мсн қуыршақтардың көлшілігі мюскардин саңрауқүлактары жэнс баска микроорганизмдср қоздыратын ауруларга шалдыгады. Ксйбір жылдары зиянксстің сан мөлшсрін цснокрспис (Cacnocrcpis bolhynodercs Grom.) дсп аталатын жүмыртқа паразиті де едәуір дәрсжеде (50% дсйін) азайтады.

Шыгыс қызмлша бізтүмсыгы — Bothynoderes foveicollis Gebl. Қызылша өсірілстін аудандардың барлығында таралған. Кддімгі бізтүмсық қоңызга Караганда кішірск, үзындығы 10 мм иіамасындай. Үстіңгі қанаттарында бір-бірінсн кашықтау орналаскан тсрсң нүктс- лср болады. Қанаттарын жауып түрган кабыршактарының түсі акшыл сары. Тұмсығының ортаңгы бөлігі дөңсстсу. Сондыктан кырынан Караганда қоңыз бүкір сиякты болып көрінсді.

Личинкалары кәдімгі бізтүмсык коңыздың личинкаларына үксас, бірак олардан гөрі кішірск, үзындыгы 8-10 мм. Қуыриіагы саргылт- коңыр.

Қоңыздар көбінссс алабота жэнс амарант түкымдастарына жататын өсімдіктер өсстін учаскслсрдс өсімдік калдыктарынын астында, ксйдс топырак арасында (10 см тсрсңдіккс дсйін) іирязйды. Коктемде ауаның жылылығы 5°С жстксндс коңыздар кысікл үйкыдан ояна ба- стайды. Сондыктан олар бізтүмсыктьілардың баска түрлсрінс Караганда ертс шыгады. Қызылша егісінс сәуір айының бас ксзіндс көшеді де, кызылшаның көгімсн корсктенугс кіріссді. Өсімдікті закымдау сипаты жәнс кслтірстін зияндылыгы жагынан кддімгі бізтүмсықка үксас. Сәуір айының орта ксзінсн бастап жүмырткалауға кіріссді. Жұмырткаларын корсктенген өсімдіктсрдің түбінс таяу топы- ракка бір-бірдсн жскслеп салады. Личинкалары топырак арасын (15 см тсрендіккс дейін) мскендсп өсімдіктің тамыр жүйссімсн қорсктснеді. Олардың дамуы 25-40 күнгс, ал куыршактың дамуы JO- 12 күнгс созылады. Жаңа генерлцияныц коңыздары шілдснің аяк кезіндс шығады да, күзгі суыкка дсйін алабота тұкымдас өсімдіктердің жапырағымен қорсктснсді. Жылына бір генерация бсріп көбейсді.

Түркістандық қызылша бізтүмсыгы — Bothynoderes subfuscus Fst. Қазакстанның оңтүстік облыстарында таралған. Түсі жагынан кәдімгі кызылша бізтүмсығына үксас, бірак одан скі ссс үлксн. Бүйір жактарын, аркасының алдыңгы бөлігін және канаттарының нсгізгі түп бөлігін жылтыр кара бүртіктср басып түрады. Сонымен катар аркасының алдыңгы бөлігіндс кара-қоңыр кабыршактардан түратын 4 жолак болады.

Жүмырткасы сопакша, акшыл-сары, үзындыгы 2,5 мм шамасыңда. Личинкасы догаша иілген, негізгі түсі сары, басы кара-коныр жо- лақтары бар акшыл-сары, үзындыгы 35-40 мм. Қуыршагыньің үзьін- дығы 20 мм шамасындай, түсі ак.

216

Баска кызылша бізтүмсыктары сиякты жылына бір үрпак бсріп сйсді. Нсгізінсн срссек коңыздар (ксйдс личинкалар да) топырак * арасында кыстайды. Қыстап шыккан коңыздар наурыздың аяк ксзіндс немесе сәуір айыныц басында оянып жер үстінс көтсрілсді дс кызмлша көктеп шыгысымсн соның егісіне көшеді. Жүмырткалауга сауірдін аяк ксзіндс нсмссс мамырдың бас кезінде кіріссді. Ұргашы коныз өсімдік тамырының сабакка таяу жсрін ксміріп, куыс жасайды да соган жүмырткаларын салып, бстін топыракпсн жауып тастайды. ЖЛичинкалар өсімдіктің үсак тамыршаларымен коректснсді, дамуы 50- 70 күнгс дсйін, кейде одан да көпке созылады. Олардың куыршакка ' айналу ксзсңі шілдснің аяғынан басталып, Қыркүйсккс дсйін созыла­ды. Ал кейбірсулсрі топырак арасында кыстап калып, кслссі жылы ; көктсмде куыршактанады. Куыршактың дамуы 15 күн шамасына со­зылады. Бізтүмсыктылардьің бүл түрі кызылшаға кебінссс ауыспалы ~ егістің тыңайтылган учаскслсрінсн өтеді.

₍

Қызылшаның сүр бізтүмсыгы — Tanymecus palliatus Fabr. Қрныздың ұзындыгы 8,5-12 мм, түсі кара, үстін коңыркай-сүр түсті калын түк баскан, дснссінің бүйір жәнс бауыр жактары акшыл,

үстіңгі канаттары ксудс калканына карағанда снді жәнс айкын шыгынкырап түратын иық темпешіктері бар, астыңғы канаттары да- мымаган (қоңыздар үша алмайды), мүртшалары бүгілмелі жэне олар бас түтікшенің үшына орналаскан. Жүмырткасы сопакша, үзындығы 0,9-1,2 мм, келдснсңі 0,5-0,7 мм, үсті тегіс, аксары түсті болады. Ли- чинкасының үзындыгы 10-12 мм, цилиндр пішінді, аяктары болмай- ды, аздап догаша иілген, басы жэне кеуде калканы акшыл-сары. Қуыршагының үзындыгы 8-12 мм, түсі ак, дснссінің сң акырғы бу- нағында 2 ұзын есінді болады.

Қызылша есірілстін аудандардың барлығында тсгіс таралған. Пол- ифаг: кызылшадан баска күнбағысты, бүршак түкымдас өсімдіктсрді жәнс баска көптсгсн дакылдарды закымдайды.

Жыныс мүшслсрі толык жетілген ерссек коңыздар жәнс әр түрлі жастагы личинкалар 20-50 см тсрендікте кыстайды. Қоңыздар көбінссс сәуір айының аяк ксзінде (кәдімгі кызылша бізтүмсыгынан

10. 15 күннен ксйін) шыгады. Алғашында олар калусн, калакай, түйстікснмсн жәнс баска да арам шөптсрмсн корсктснсді дс, ксйіннсн кызылша, күнбағыс, бүршақ, жүгері, жоңышка, эспарцет жанс баска дакылдардың егістіктеріне көшсді. Кәдімгі кызылша (йзтүмсығы сиякты өсімдіктсрдің жас көгін кеміріп кыркып жіберсді, одан соң түкым жарғағын және жас жапырактарын шстінсн бастап ксміріп жсйді. Қоңыздар 2,5-3 ай өмір сүрсді.

Зиянкестің жүмырткалау кезеңі мамыр айының бірінші онкүндігінен басталып, маусым айының ортасына дсйін созылады. Жұмырткаларын қоректенстін өсімдіктердің түбінс таяу 20-25 дана- дан топтап топырактың үстіңгі кабатына салады. Орташа 1| есімталдыгы әрбір үрғашы коңызга 300-350 жүмырткадан кслсді. Ли- чинкалары 18-22 күннсн соц шыгады. Олар әр түрлі өсімдіктсрдің та- Мыршаларымен коректснсді де дамуы екі всгетациялык маусымға

созылады. Сол мерзім ішіндс 9 рст түлейді. Күздс личинкалардың едәуір бөлігі 100 см, ксйдс 170 см тсрсңдікке дсйін кстсді. Олар со­нда қыстап шыгады да, кслссі жылдың шілдс — тамыз айлармнда ғана қуыршақтанады. Одан кейін 20-25 күн етксн соң куыршактан жаңа үрпақтың жас қоңыздары шыгады, бірақ олар жср бстінс көтсрілмей, сонда қыстайды. Сөйтіп, қызылша бізтүмсыктыларыныц бұл түрінің даму циклі екі жылға созылады.

Қмзылша сабақ жемірі — Lixus subtilis Sturm. Бүл зиянксс тс катты қанаттылар (Colcoptcra) отрядының бізтүмсыктылар (Curculionidae) түқымдасына жатады. Қызьілша өсірілстін аудандар- дың барлығында тегіс таралған. Өсіресе, Жамбыл, Алматы, Тал- дықорған облыстарында қатты зиян кслтірсді. Қоңыздың үзындығы

7. 11 мм, арқасының алдыңғы бөлігінде етс жиі орналаскан нүктслср болады. Үстіңгі қанаттарын ақшыл түсті түк баскан, аяктары кыска. Көздсрінің астыңғы жағында қалакша тәрізді өсінді болады. Жүмыртқасы сопақша, ұзындыгы 0,9 мм, көлдснеңі 0,7 мм, личин- касының түсі ак, догаша иілген, цилиндр пішінді.

Сабақ жсмірі жылына скі генерация бсріп көбсйсді- Крңыздар арық жағаларында, жоңышканың жэнс баска көпжылдык жсмиюптік дақылдардың егісіндс, бактар мен орман алкаптарында өсімдік қалдықтарының астында қыстайды. Қьіскы мсксндсрінсн сәуір айының аяқ кезінде немесе мамыр айының басында шығады да, қызылшаның түқымынан шыққан көгімсн нсмссс түкымдьікка отырғызылған көшеттсрімен корскттеді. Жүмырткаларын кызылша жапырағының сағагына жәнс түқі^Рфіқ кызылша өсімдігінс, алабота, қызылқүйрық сияқты арам шөпт&рдің сабағына салады. Сабактың жүмыртқа салынған жеріндс оның тканінің калыңдап өсуі салдары- нан шор пайда болады. Ондай шордың саны әрбір сабакта нсмссс жа­пырак сағағында 5-6 болуы мүмкін.

Қоңыздардың личинкалары өсімдік сабактарьіньің нсмссс жапырак сағактарының ішін мскендсп, сонда үзындығы 1-4 см жал сала коректенеді. Оларды ң дамуы 25-40 күнгс созылады да сол корсктенген жерлеріндс куыршактанадьі. Қуыршак ксзсңі шамамсн 8 күнгс созылады. Екінші үрпақтың жас қоңыздары шілдс мсн тамыз айларында шығады да кыскы үйкыға кстксншс кызьілшаныц жәнс алабота тұкымдасына жататын баска өсімдіктердің жапырағымсн коректснеді. Бізтүмсык коцыздардыц бүл түрі түкымдык кызылша сгісіне әсіресс күрғакшылык жылдары катты зиян кслтірсді.

Тамыр бариді немесе сауытты барид — Ulobaris laricata Boh. Қатты канаттылар (Coleoptera) отрядының бізтүмсыктылар (Curculionidae) түкымдасына жатады. Қазакстанның оңтүстік-шығыс аудандарында таралған.

Қоңыздың түсі тот баскандай қоцыр, аяктары, мүртшалары жәнс түмсығы акшылдау. Ұзындығы 3-6,5 мм. Алдыцғьі аркасы көп нүктслі, орта бөлігінде жалаң сызык болады. Үстіңгі канаттарынын аралыгы әжім басқандай көлденең катпарлы кслсді. Аяктармныц си- рак бунағы тым жалпиған. Алдыцғы сирағыныц ішкі жағында, соны- 218

. .

мсн қатар санының ішкі жәнс сыртқы жақтарында ұзын кірпікшелср Жбодады. Жұмыртқалары шар тәрізді, ақшыл түсті. Личинкасы доға & тәрізді иілгсн, басы сары, дснссінің қалған бөлігі ак, үзындыгы 6-7 ' мм жетсді. Куыршагы да акшыл, үзындығы 5-6 мм.

Ерссск қоңыздар жәнс олардың личинкалары қызылшаның, соны- мсн катар алабота мсн амарант тұқымдасына жататын баска есімдіктердің тамырында қыстайды. Қоңыздар қыстаған мсксндсрінсн мамыр айының басында шыгады да дереу қоректснугс кіріссді. Олар ® күндіз топырак арасында тіршілік етеді де қызылшаның тамырымсн, ал ксшкс карай жәнс түндс жср бетіне көтерІліп, оның жапырағымсн Т қорсктснсді. Қоңыздардың жүмыртқалау ксзсңі өтс шүбалыңкы, 4 сауірдің аягынан басталып, кыркүйсктің басына, дсйін созылады. Жүмырткаларын көбінссс өсімдік тамырындагы өздері кеміріп жа- саган куыстарга нсмесе бірдсн тамыр үстінс салады. Жұмырткадан шыккан личинкалар тобымсн (саны 20 дейін) тамыр ішінс сніп, жол

_§

салып, сонда корсктенсді. Нәтижссінде тамыр карайып солып калады.

Зиянксс уактысында дүрыс суарылмайтын учаскслсрдс жаксы да­миды. Ал суармалы жерлсрде қоңыздар топырактың арасына сне ал- майды жэнс мол ылғалдылыктың әсерінен олардың личинкаларының копшілігі қырылып қалады.

Лихачев қоңызы — Bulaea lichatschovi Humm. Қатты канаттылар (Coleoptera) отрядының кокцинеллид (Coccinelidae) түкымдасына жа-

_t

тады. Бүл түкымдаска жататын коңыздарды казакша «сл кайда көшсді» дсп те атайды. Қазакстанның оңтүстік-шыгыс аудандарында

таралган.

Денссі даңгеленіп, шар тәрізді болып келген кішірск коңыз. Үзын- дыгы 3,5-5 мм. Үстіңгі канаттарының негізгі түсі кызгылт жәнс әркайсысьіның үстіндс саны 9 дейін жетстін кара түсті дактар бола- ды. Дснссінің бас бөлігі, алдыңғы аркасы жәнс көкірегінің бүйір і. жактары сары түсті, сонымен катар басында скі, ал алдыңгы аркасында 6-7 кара нүктслср орналаскан. Мұртшалары мсн аяктары қызгылт-сарьі түсті кслсді. Жүмырткасы акшыл-сары, пішіні үршык ' тәрізді, үзындыгы 1 мм. Жетілген личинкаларының түсі саргылттау, сүр, үзындыгы 8-9 мм, куыршагы сары, үзындыгы 4-5 мм, дснссіндс бойлай орналаскан 3 кара жолақ бар, олардың арка жағындағысы жал на к, ал бүйір жактарындагы екеуі жіңішке болады. Қоңыздар і қызылша сгістігіндегі кобінесе оның айналасындағы жыртылмаган I? жсрлсрдс жэне орман алкаптарында осімдік калдыктарының астында ЩДыстайды. Қыска үйкыдан олар ерте коктемде — наурыздың аягында

нс сәуірдің бас ксзіндс оянып, алгашында алабота түкымдасына жа-

татын арам шөптсрдің коктсрімен корсктенеді де, ксйіннсн кызылша

иісінс кошсді. Олар қызылшаның жас жапырактарын кеміріп жеп едәуір зиян келтірсді. Зақымданган осімдіктсрдің жапырактарында

үсақ тссіктср пайда болады. Қатты закымданган осімдіктсрдің жапы-

рактары бүрісіп қурап калады. Тұкымдык кызылша сгісіндс коңыздар

:'мдіктердіц гснсративті мүшелерімсн корсктснсді. Ндтижссінде

түкымдық кызылшаның онімі томендсйді.

Қоңыздар мамыр айының аягына дсйін қызылшамсн корсктснсді. Одан соң олар қызылша сгісінің айналасындагы тың жәнс тыңайган учаскелерге қайтадан ұшып барады да сонда өсіп-өніп, көбсюгс кіріссді. Қоңыздар жүмыртқаларын көбінссс алабота түкымдасына жататын өсімдіктсрдің жапырактарына топтап (15—30) салады. Үрықтың дамуы 4-6 күнге, ал личинкалардың дамуы 35-40 күнгс со­зылады. Жетілуі аяқталган личинкалар өсімдік жапьірактарының үстіңгі бсттсрінде, топырак ксссктсрінің үстіндс жәнс кураған өсімдіктсрдс қуыршактанады. Қуыршактану ксзеңі 4-6 күнгс созыла­ды. Жаңа үрпақтың жас қоңыздары қысқы үйкыға кетксншс алабота түкымдасына жататын жабайы өсімдіктсрдің гүлдсрімсн корсктснеді.

Түркістандық қызылша көбелегі — Loxostege nudalis Hb. Қабыршақ канаттылар (Lepidoptcra) отрядының кан кобелектер (Pyralididac) түкымдасына жатады. Қазакстанның оңтүстік ауданда­рында таралган.

Көбслектің канаттарының өрісі 24 мм дсйін барады. Алдыңгьі канаттарының негізгі түсі сары немссс сарғылт-сүр жәнс аіардын әркайсысында саны 4 жстстін кара дактар болады. Арткы канаттары акшыл шашакты сүр түсті келеді. Жүмыртқалары шар тәрізді (1 мм), акшыл мерусрт түсті. Жоғарғы жастағы жүлдызкүрттардың дснссі сарғылт жасыл, басы кара, бірінші ксудс бунагыньің бүйір жактарында скі кара дак, ал калган бунактарының әркайсысьінда бір кылшыкты да к болады. Сонымсн катар барлык дснссін кыска кылшыкты майда бүршіктср басып жатады, үзындыгы 25 мм.

Түркістандьік кызылша көбелсгі жылына 2-4 генерация бсріп өсіп- өнеді. Жогаргы жастағы жүлдызкүрттары топырак арасында (4-6 см тсрсңдіктс) жібск тәрізді талшықтан жасалган пілләнің ішіндс кыстайды. Гуссницалар көктсмдс сол пілләнің ішіндс куыршактанады. Қуыршак фазасы 12-15 күнгс созылады. Кобелектер ксшкс карай ымырт ксзіндс үшады. Жүмырткаларын бірнсшсдсн топ­тап, кызылшаның жэнс сонымсн түкымдас арам шөптсрдің жапы- рактарына салады. Бір үрпагының дамуы 20-шакты күнгс созылады. Зиянксстің төмснгі жастагы жұлдызкүрттары кызылша жапырагьіның жүмсағын ксміріп жсп, жүйкелсрінс тимсйді. Ал жогаргы жастагы жүлдызкүрттары жапыракты түгслдей жсп кояды. Әсірссс скінші ж дне төртінші гснсрацияларының жүлдызкүрттары катты зиян кслтірсді.

Қызылша шыбыны — Pegomyia hyosciami Panz. Қос канаттылар

(Diplcra) отрядының гүл шыбындары (Anthomyidac) түкымдасына жатады. Рсссйдің свропалык бөлігінің кызылша өсірілстін аудандары- ның барлыгында тсгіс таралган. Қазакстанда нсгізінсн Шыгыс Қазакстан жэнс Семей облыстарында зиян кслтірсді.

Денесінің үзындыгы 6-8 мм, күлгіндсу сүр түсті шыбын. Аяктарының сан және сирак бөліктсрі кызыл-коңыр. Басы жарты шар тәрізді, көздері қызғылт немесе кызыл коңыр түсті, әрі үлксн кс- лсді. Мүрташалары үш бунақты — бірінші жәнс скінші бунактары 220

кызыл-қоңыр, үшіншісі кара. Қүрсағында дснссін бойлай орналаскдн кара жолак, ал бүйір жақтарында қызғылт жолақтар болады. КІІІыбынның жүмыртқасы ақшыл түсті сопақша, ұзындыгы 0,8 мм. Личинкасы бозғылт, денесі 12 бунақтан тұрады, аяктары болмайды. Денссінің алдыңғы жагы өтс сүйір, артқы жагы жаллак жәнс үш бұрыштанған тіс тәрізді өсінділермен бітеді, үзындығы 9 мм. Жалған пілләсінің (пупарийдің) пішіні сопақша, үзындьіғы 4,8-5 мм, көлдс- неңі 1,4-1,5 мм. Алғашында қызғылт-сары болады да кейіннсн қьгзғылт-қоңыр немссс қара түске айналады.

Қызылша шыбыны жылына 2-3 генерация бсріп дамиды. Жалған піллэ күйіндс топырақ арасында (3-10 см тсрсңдіктс) кыстайды. Шы­бындар сәуір айының аяк кезінде ұшып шыгады да әр түрлі осімдіктердің гүл нектарымен біраз уақыт корсктсніп, көбеюгс кіріссді. Жүмыртқаларын қызылшаның жәнс баска сол түкымдас өсімдіктсрдің жапырақтарының астыңгы бетінс катарлап (20 дейін) орналастырады. Орта сссппсн әр үргашы шыбын өз өмірінде 40-100 жүмыртқаға дейін салады. ¥рықтың дамуы 2-5 күнгс созылдды. Шы- бынның личинкасы жүмыртқадан шыгысымсн жапырактың жүмсак тканіне еніп, сонда қоректенеді. Нәтижесінде жапырактың бстіндс көпіршік тәрізді үсақ қуыстар (миналар) пайда болады. Закымданған жапырақтар сарғая бастайды. Кейдс біржола тіршілігін жояды. Зиян- кестің бір генерацияның дамуы 35-40 күнгс созылады.

Зиянксстің сан мөлшсрінің динамикасына ауа райы жагдайлары мсн оның табиғи жаулары едәуір эсер етеді. Көктсм жәнс жаз айлары ыстық және қүрғақ болса, зиянксстің өсіп-өніп көбеюіне қолайсыз жағдайлар туады. Ал табиғи жауларының ішіндс оныц личинкаларында паразиттік тіршілік стетін жаргак канатты насс- комдардың (Phyodeuon pegomyiae Hab., Opius sp. жэне т. б.) маңызы зор.

Қызылша нсматодасы — Hctcrodcra Schahlii Schmidl.

Hclcrodcridae түқымдасына жатады. Қызылша өсірілетін аймақтардың кепшілігінде таралған. Қазақстанда Алматы, Жамбыл, Талдыкорган, Павлодар жәнс Қостанай облыстарында зиян кслтірсді.

Ұрғашы нсматоданың пішіні лимон тәрізді, түсі коңыркай-сары нс- месе қоңырқай. Ұзындығы 0,7-1,0 мм, көлденсңі 0,4-0,5 мм, ішкі Қуысы жұмыртқамен толы болады. Артқы жағы айқын көрінетін төмпсшікпсн бітсді, онда вульва (жыныс тссігі) жатады.

Үрғашыларының сыртқы тері қабаты едәуір кдлың жәнс оның үстіцгі жағында ақшыл сілскейлі қабықтың қалдығы болады.

Жұмыртқалаған кезде денесінің артқы жағында жұмыртқа қабы пай- Да болады. Еркек нематоданың пішіні жіп тәрізді, түсі мөлдір, үзын- Дығы 1,2-1,6 мм, көлденсңі 0,02-0,03 мм (31-сурст).

Цистаға айналған ұрғашы нематода топырак арасында әр түрлі тс- Реңдікте қыстайды. Цистаның ішіндегі жұмыртқалардың саны 80-600 Дейін жетсді. Ішкі қуысы жүмыртқаға толы цисталар коршаган op-

221

31-су рст. Қызылша нематодасы

а-үрғашысы; б-сркегі.

таның қолайсыз жағдайларына (топырақтың тым қүргап кстуінс нс месе су басып, өтс ылгалды болуына, тсмпературасының жогары нс темен болуына және т. б.) өте тезімді келеді де, бірнсшс жылға дейін (6 жылга дсйін) тіршілігін жоймайды. Цисталардың көпшілігі 30-40 см, кейде 1 м тереңдікте топырак, арасында жатады. Көктемде топырақтың тсмпсратурасы 10°С шамасына жсткснде жәнс ылғалдық жеткілікті дәрежсде болған жағдайда кейбір өсімдіктсрдін тамыр жүйесінен бөлініп шығатын ззт^ардың әссрінсн цистадан ли­чинкалар шығады. Личинкаларды^5&ндығы 0,4 мм, көлдснсңі 0,02 мм болады. Олар топырак арасында жылжып, 30-40 см кашыктыкка дейін бара алады, сонымсн катар топырак түйіршіктсрінің ара- лығындағы судың ағысымсн де орын ауыстыруы мүмкін.

Қызылша нематодасы алабота жэне крестгүлді түкымдастарга жата­тын өсімдіктерді мекендейді. Зиянкестің личинкалары өсімдіктсрдің та- мырына сніп, паренхима тканімен қоректенеді. 4-5 жстідсн кейін личинкалар қоректенуін аяктап, қүрт тәрізді еркек нсмссс лимон тәрізді үргашы немаотдаға айналады. Еркектері белсснді қозғала алады, ал үрғашылары дснссінің алдыңгы бөлігін тамыр тканінс снгізсді дс, бір орында қозгалмай тіршілік етеді. Ұрықтанғаннан ксйін үргашы немато­да жүмырткаларын (80-150 кейде 600 дейін) жұмыртка капшыгына са­лады. Личинкалар осы жылы шыгады да, маңайындағы өсімдіктсрдін тамырына еніп, корсктенуге кіріседі. Зиянкестің бір гснсрациясынын дамуы 4-8 жүмаға дейін созылады. Қазақстанның оңтүстік-шыгыс бөлігінде нематода жылына 4 немесс 5 генерация бсріп кебсйсді.

Қызылша нематодасы әсіресе қант қызылшасына катты зиян келтіреді. Зақымданған өсімдіктердің жер үстілік жәнс жср астылык мүшелерінің өсуі баяулайды. Ал зиянкеспен катты закымдалган өсімдік сарғайып қурап қалады: негізгі тамырдың бойында көптсгсн жанама тамырлар пайда болады да, «қауға сакал» тәрізді болып 222

көрінеді. Қалыпты қоректену процесінің бұзылуы салдарынан кызылшаның жсміс тамырының массасы азаяды және қанттылығы төмендсйді.

КҮРЕС ШАРАЛАРЫНЫҢ ЖҮЙЕСІ

: Агротехникалық шаралар. Ауыспалы егісті снгізу жәнс оны меңгеру. Қызылша егісін 2 жыл қатарымен бір учасксгс орналастыр- мау. Қызылшаның фабрикалық егісін оның тұқымдық басқа сгістсрінсн қашықтау жсрге орналастыру. Өнімді жинап алғаннан кейін егістік жсрді үқыпты түрдс өсімдік қалдықтарынан аршып, те­рец етіп қыртысты аудара сүдігер жырту. Егістік танаптарды дүрыс жоспарлап, топырағын тегістеу, жоғары сапалы аудандастырылған сорттардың түқымын үйлесімді мерзімінде себу. Қызылша көктсп шыккан соң егісті тырмалап топырағын қопсыту. Егіндегі, оның төңірсгіндегі жол жэне арық жағаларындағы арам шөптсрмсн жүйслі түрде күресу және т. б.

Химиялық шаралар. Түқымды ссбу алдында немссс оны себу кезіндс еымқүрттар мен жалған сымқүрттардың 1 шаршы метр жсргс келетін саны 5-7, зауза қоңыздарының личинкалары 2 данадан аскан жағдайларда топырақты базудиннің 10% түйірлі прспаратымсн өндеу. Бүл шараны қызылшаның тыңайтқыштармсн бірінші қоректсндірілуімсн үйлестіруге болады. Мүндай жағдайда препарат тыңайтқыштармен бірге қолданылады, бүл шара қызылшаның тамыр бітесіне, бізтүмсықтыларға және бүрге қоңыздарға да карсы бағытталады. Қызылшаның кос қүлак (вилочка) фазасында бізтүмсықтылардың 1 шаршы метр жсрге келстін саны 0,2 қоңыздан, ал бүргелердің 4-5 өсімдікке келетін саны 1 коңыздан аскан жағдайда мына төмендегі прспараттардың біреуі қолданылады (кг/га, л/га): фозалон 35% к. э. (3-3,5), дилор 80% с. ү. (1,5-2,0), фталофос 30% к. э. (4,5-5), волатон 50% к. э. (2,5), лебайңид 40% к. э. (3-3,5), базудин 40% с. д. (2,5), метафос 40% к. э. (1). Күрсс шарасы тек бүргелерге ғана қарсы жүргізілген жағдайда инссктицидтсрдін көрсетілген нормасьш 30% кеміту керек. Инссктицидтсрмсн алғашында егістің шеткі жақтарын (30-40 метрлік) өндсйді. Одан кейінгі өңдеу жүмыстары қажеттілігіне байланысты жүргізіледі. Жср үстілік және авиациялық өңдеу кезіндегі жүмсалатын сүйықтык мөлшері 25-50 л/га.

;; Қызылшаның нағыз жапырактарының 3- жүбы шықкан ксздсн ба­стап (тұқымдық егісте сабақтану фазасынан) бітелсрге, кандалаларға, Цикадаларға, өрмекші кенеге жэне баска сорғыш зиянксстсргс, соны- мен катар кызылша шыбыны мен түркістандык кызылша кебелсгінс карсы мына төмендегі препараттардың біреуі қолданылады (кг/га, л/га): волатон 50% к. э. (0,8), фосфамид 40% к. э. (0,75-1), мета­фос 40% к. э. (0,6), антио (1,6), амифос (1,2-1) карбофос 50% к.

о. (0,8-1). Жүмсалатын сүйықтық мөлшері 100 л/га.

I Қызылша егісі нематодамен қатты зақымданған жағдайда, топы- Рақтың 100 см³ мелшеріне келетін личинкалар саны 100 артса, өнімді жинап алғаннан кейін күзде немесе түқымды себуден 30 күн бұрын

223

сгістік жсрдің топырағын 15 см^- тсрсндіккс дейін 50% тсхникалык ДД-мсн өңдсйді (1000-2000 л/га).

Қызылша сгісін зақымдайтын әр түрлі көбслсктсрдің жүлдызкүрттарына карсы инссктицидтсрмсн қатар биологиялық обь- сктілср, микробиологиялык прспараттар қолданылады. Ол үшін кобе- лсктсрдің жаппай ұшу кездсріндс трихограмманы жібсрсді (1 гсктарға 60-100 мың дана) және жүлдызкүрттар шыккан кезде онто- бактсринмсн (2-3 кг/га) бүрксді.

МАҚТА ДАҚЫЛЫНЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ

Біздің слдс макта дакылына нсгізінсн көпкорскті насекомдар зиян кслтірсді. Көктемдс оның жаңа шыккан көгін шыртылдак коцыздар мсн кара дснелі коңыздардың, тактамүрттылардың личинкалары, күздік кәбелсктің жүлдызкүрттары жэне баска зиянксстср закымдайды. Оның жапырактарымсн шсгірткслердің коптсгсн түрлсрі, шалғын көбслсктің, макта көбелсгінің, карадриннін, жоңышка кобелсгінің жүлдызкүрттары бітслердің бірнсше түрлсрі, өрмскші кенс жәнс т. б. зиянкестер қоректенеді. Сабактарының ішіндс жүгері көбслегінің, кұлкайыр күйе кебслсгінің жұлдызкүртта- ры коректсніп, тіршілік стеді. Гснсративті мүшслсрін макта жәнс шалфей кобслектсрінің жұлдызкүрттары, бакша бітссі жәнс ормскші кснс зақымдайды. Бүл зиянксстсрдің біркатары Vlll-тарауда жа- зылған.

Бақша бітесі немесе мақта бітесі — Aphis gossypii Hov. Тен канаттылар (Homoplera) отрядының бітслср (Aphididac) түкымдасына жатады. Қазакстанның оңтүстік болігінде, соның ішіндс макта дакылы өсірілстін аймактардың бар^тында тсгіс таралған. Полифаг. мактадан баска да коптсгсн осі^глсрді закымдайды. Тек партсногс- нстикалык жолмсн дамиды.

Қанатсыз үрғашы бітснің ұзындығы 2 мм шамасындай, түсі жасыл- сары нсмссс күңгірт-жасыл, шырын түтікшслсрінің түсі кара, түп болімі жуандау, мұртшалары акшыл-сары, ең үшындағы бунагы кара, қүрсағында кара түсті дак бар. Қанатты бітелсрдің бас, кокірск болімдсрі жәнс түтікшслсрі күңгірт-кара түсті болады.

Қазакстан жағдайында зиянксс срссск біте күйіндс арам шоптсрдс қыстайды. Ерте коктсмнсн бастап сол кыстап шыккан осімдіктсрмен қорсктсніп кобсйсді де, мамырдың бас кезіндс канатты үрғашы бітелср макта жәнс бакша дакылдарына кошеді. Оларда жаз бойы ли- чинкаларын тірі табу жолымен осіп-оніп, вегетациялык мсрзім ішіндс 18 гснерацияга дсйін берсді. Бір гснсрацияның дамуы 7-10 күнгс ғана созылады. Сойтіп, тсз кобсйіп, осімдік бойында шоғырланып. ягни тыгыз колония қүрып, тіршілік етеді. Бітснің дамуы үшін ен үйлссімді температура 16-22°С аралыгы. Бүдан жогарғы температура бітснің дамуын тсжсйді. Сондыктан жаз ортасында оның саны азая­ды. Бірак күзгс қарай осіп-онуі кайтадан оршіп, тсз кобсйсді.

Бітелердің коктсмдегі қоректенуі мәдсни осімдіктін жалпы күйін әлсіретсді, осуін сдәуір баяулатады. Ал жазда олар кобінесс мактанын 224

гснеративті мүшелсрімен қоректснеді. Нәтижссіндс закымданған өсімдіктсрдің түкым түйіні мсзгілінен бүрын төгіліп калады жәнс бітелерден бөлінстін жабысқақ сүйық заттар ашылып келе жатқан макта қауашағының талшықтарын ластап жслімдейді. Ондай тал- шықтарда сапрофитті құрым саңрауқүлақтары мен бактериялардың дамуына қолайлы жагдай туады. Сөйтіп мақта талшықтарының сапа- сы төмендейді.

I Үлкен мақта бітесі — Acyrtosiphon gossypi Mordv. Бүл зиянксс тс тсң канаттылар (Homoptera) отрядының бітелср (Aphididae) тұкымдасына жатады. Партсногснсздік ұрғашы бітснің үзындыгы 4 мм жетеді, түсі жасыл, мүртшалары денссінен үзынырак, ал шырын түтікшелері дснс үзындығынан екі ссс кыска. Бакша бітссінсн аймр- машылығы — макта өсімдігінің жапырағында нсмссс баска мүшс- леріндс ірі колония күрып шогырланбайды, бытыраңкы тіршілік етеді.

J Әр түрлі өсімдіктердің сабағына салынған жүмыртка фазасында кыстайды. Кектсмдс бітелср нсгізінсн жабайы өсстін өсімдіктсрдс дс өсіп-өніп, мамыр айының орта ксзіндс нсмссс маусым айының басын- да, канатты үрғашылары шыккан соң, макта сгісінс көшсді. Күзгс дейін сонда есіп-өнсді. Жылына 15 гснсрацияға дсйін бсріп кобсйсді. Өсімдікті закымдау сипаты жәнс кслтірстін зияндылыгы жагынан бақша бітесіне ұксас.

Мақта қоңыр көбелегі — Heliothis' armigera Hbn. Қабыршак канаттылар (Lepidoptcra) отрядының түн көбслсктсрі (Noctuidac) түқымдасына жатады. Макта есірілстін аймактардың барлығында тсгіс. таралған өте кауіпті зиянкес. Әсірссе Орта Азия рсспубликала- ры мен Азербайжанда көп зиян кслтірсді. Қазакстанның оңтүстік мақталы аудандарында оқтын-октын жаппай көбсйіп түрады. Пол­ифаг — оның жұлдызқүрттары әр түрлі түқымдастарга жататын осімдіктердің көптеген (120 астам) түрлерімен корсктснсді.

Көбслсктің қанаттарының өрісі 30-40 мм, алдыңғы канаттарының түсі кызғылт нсмссс жасылдау ренді сүрғылт, жисгіндс кара-коңыр түсті аспа бау тәрізді көлдснең жолақ болады. Арткы канаттары ақшылдау келеді де сырткы жиегінде коңыр жолак жанс ортаңғы бөлімінде орақ тәрізді кара дақ орналаскан. Жұмырткалары алғашында бозғылт-сары, кейіннсн жасылдау, пішіні жарты шар тәрізді, диаметрі 0,5-0,5 мм. Жүлдызкүрттары даму барысында ақшыл-жасыл жэне сары түстен кызыл-қоңыр жәнс күлгін-кара түскс дейін өзгереді, басы көп дақтар бар сары, денссіндс бойлай орна­ласкан кара-коңыр түсті жалпақтау келгсн 3 жолак болады. і Дамуы аяқталып қалған жұлдызкүрттардын үзындығы 35-40 мм. Қуыршағының ұзындығы 15-20 мм, түсі кара-коңыр нсмссе к.ызғылттау-қоңыр.

- Мақта коцыр кобелсгі куыршак фазасында топырак арасында 10 см терсндіктс кыстайды. Көктемде, топырақтың тсмпсратурасы 10 см тсреңдікте 15-16°С-ка, ал тәулік бойынша орташа температура 18- 20°С жсткендс кыстаған куыршактардан көбслсктср үшып шыга ба- 8 - _8І6 225

стайды. Көбелектің нсгізгі көпшілігі 10-15 күн ішіндс үшып шығады, ал бүл процестің жалпы үзақтығы бір айға жэне одан да үзакка со- зылады.

Кебелсктер жүмырткаларьін алғашында өсімдіктің жапырағына ксйіннсн оның гснсративті мүшелерінс бір-бірдсн, ксйдс 2-3 данадан салады. Орташа өсімталдығьі 500 жүмыртқа. Эмбрионалдык дамуы кектемдс және күздс 4-12 күнге, ал жазда 2-4 күнге созылады. Бірінші гснсрацияның жүлдызқүрттары жоңышка, нүт, тсмскі, жүгері, томат дақылдары мсн жабайы өсетін өсімдіктсрдс дамиды. Ал макта өсімдігінс зиянксстің скінші гснсрациясының көбелсктсрі, онын шанақтану және гүлдену фазасының бас кезіндс жүмыртқалайды. Шымкент облысының жагдайында мақта егісінде зиянксс всгстация- лық бір маусым ішіндс 2-3 генерация береді.

Макта көбелсгінің жүлдызқүрттары бітеу гүлдің ішіндсгі а налы к жәнс аталық мүшелсрін жеп қүртады. Ішіндегі түқымдарымен қорсктеніп мақтаныц кауашактарын да зақымдайды. Закымданган қауашақтар түсіп калады немесе жартылай ғана ашылады. Нэтижесінде талшықтар қысқа болып, сапасы төмсндейді. Жүлдызкүрттардың әркайсысы өз емірі ішіндс мактаның бітсу гүлдері мсн кауашактарының орта есеппен 15-шактысын күртады.

Зиянкестің өсіп-өніп көбсюіне эсер етіп, сан мөлшсрін рсттсуде оның табиғи жауларының ролі өте зор. Солардың ішіндс сн маңыздылары: көбелсктің жүмырткалары мен жас жүлдызкүрттарына шабуыл жасап, оларды кұртатын жырткыш кандала —ориус, жүмыртка паразиті — трихограмма және жүлдызкүрттардыц паразиті —габрабракон.

Карадрина немесе кіші жер үстілік көбелек — Spodoptera exigua Hbn. Қабыршак канаттылар (Lepidoptcra) отрядының түн көбслсктсрі (Noctuidac) түкымдасына жатады. Қазакстанда тсгіс таралган көпқоректі зиянксс. Оныц жұлдызкүрттары өсімдіктсрдіц 46 түкымдасына жататын 128 түрімен қоректсне алады. Әсіресс макта, кызылша, томат, тсмскі, жоңышка, зығыр, картоп дақылдарын капы зақымдайды.

Көбслектің канаттарының өрісі 23-24 мм, алдыңгы канаттары сүрғылт-қоцыр, бүйрек тэрізді таңбаның түсі коңыр, ал дөңгслек таңба тот баскан қызьіл түсті болады, арткы қанаттары акшылдау ке- лсді. Жүмырткалары маржандай қүлпырган жасылдау сары, диамстрі 0,5 мм. Жүлдызкүрттары акшыл-жасыл түстсн қоңыркай-сүр түскс дсйін өзгерсді, бүйір жактарында бойлай орналаскан кара жолак бо­лады. Олар дененің бауыр жағындағы акшыл-сары, кейде кызғылт- сары жолакпен шектеседі. Жетілген жүлдызкүрттардың үзындығы 25-30 см дсйін жстсді. Қуыршағы сарғылт-коңыр түсті, үзындығы 10- 13 мм.

Карадрина Кдзакстанның солтүстік аудандарында 2-3, оңтүстік аудандарында 3-4 генерация беріп көбсйсді. Ол куыршак күйіндс нсме­сс жүлдызкүрт фазасында топырак арасында кыстайды. Көбслектср на- урыздың аягы мен сәуірдің бас кезінде үшып шыгады. Бірінші үрпактын 226