Шсгірткелср жэне олардың личинкалары дәнді дақылдарға жэнс мал жайылымдарындағы өсімдіктсрге зиян келтірсді.

Түрікмендік саяқ шегіртке — Ramburiella turcomana Ғ. W. Еділ езенінің ортаңғы жэне төмснгі ағысы жағалауындағы аудандарда, Кавказда, Орта Азияда, Қазақстанның оңтүстік-шығыс жэнс аздап орталық аудандарында таралған. Астық түқымдас өсімдіктер өссті^ учаскслерді, сонымен қатар сай, өзен жэне арық жағаларын мекен- дейді.

Ақшыл-сары түсті шегіртке. Алдыңғы арқа бөлімінің бүйір жақтарында сарғылт түсті жіңішке жолақтар, ал үстіңгі қанаттарында қара-қоңыр дақтар болады. Артқы қанаттары мөлдір, тек үштары ғана аздап қарайған. Сандарының үстінде қара-қоңыр түсті 3 дак, болады. Ұрғашыларының үзындығы 39-42,3 мм, ерксктері 25,6-33 мм.

Шегірткенің личинкалары сэуірдің бірінші жартысында шығады. Олардың дамуы 40 күнге созылып, 5 рет түлейді. Ересек шсгірткелер толық қанаттанған соң 2 жетідсн кейін үрықтанып жұмыртқалауға кіріседі. Күбіршесінің пішіні кресті саяқ шегірткенің күбіршесінс өте ұқсас, үзындығы 17-27 мм, диаметрі 8-10 мм. Бір күбіршснің ішіндс

11. 23 Жүмыртқа болады.

Түрікмсндік шегірткс тек жасыл өсімдіктермен ғана қоректенеді. Көбінесе дэнді дақылдарды зақымдайды. Олардың тек жапырағы мсн масағын ғана емес, сабағын да кеміріп жеп қояды.

Ақ жолақты немесе мүсінді саяқ шегіртке — Chorthipus albomarginatus D. Gy. Рессйдің европалық бөлігінде, Сібірдс (Қиыр Шығысқа дейін), Кавказ жэнс Орта Азия тауларында, Қазақетанда кең таралған. Әсіресе орманды-дала жэне далалық аймақтардың эр түрлі шөптесін өсімдіктер (солардың ішіндс астық түқымдастар да) өсетін пішендіктерде көп болады.

Түрлі-түсті (сарғылт, сұрғылт, қоңыр, жасыл) шегіртке. Денссінің алдыңғы арқа бөлімі жайпақ, үстіңгі қанаттары артқы сандарының үшынан аздап асып түрады. Артқы сирақтары күңгірт-сары түсті. Ұрғашыларының үзындығы 18-23 мм, еркектері 13-18 мм.

Бүл шегірткенің личинкалары едэуір ксш — маусым айының бірінші жартысында шығады. Личинкалардың дамуы 25-30 күнге со­зылып, 4 рст түлейді. Ұрғашы шегірткелер күбіршелерін көбінесе тыңайған бидайықты учаскелерге салады. Күбіршенің үзындығы 6-

5. Мм, диаметрі 3,5-5 мм.Күбіршедегі жұмыртқа саны 4-10 болады.

Жоғарыда келтірілген саяқ шегірткелердің басқа түрлері сияқты бұл шегіртке де дэнді дақылдар мен пішендікке көп зиян келтіреді.

Күрес шаралары. Күрес шаралары үйірлі шегірткелердің жаппай қаулап көбейіп кетуіне жол бермеу үшін олардың негізгі үялайтын мекендеріндс профилактикалық бағытта, ал саяқ шсгірткслерді егіс маңайында жэне басқа учаскелерде шоғырланатын жерлерінде жою үшін жүргізілсді. Күрес шараларын жоспарлау үшін алдын ала шегірткелсрдің жайылған учаскелерінің көлемін жэнс олардың сан мөлшерін анықтау керек. Ондай мағлүматтарды арнаулы бақылаулар 148

мсн тсксеру жұмыстарының орындалуы нәтижесінде ғана алуға бола­ды.

Негізгі тексеру жұмыстары арақашықтығы 100-300 мстрлік, бірімен-бірі жарыса қатар жатқан немесе бірін-бірі кесіп өтстін мар- шруттар бойынша жүргізіледі. Есепші әрбір 50, болмаса 100 метр сайын тоқтап, ауданы 1 шаршы метр жердегі шегірткелердің санын есепкс алады да, соңынан олардың сол учаске бойынша орта тығыздыгын (1 шаршы метр жерге келетін) ссептеп шыгарады.

Химиялық күрес ІІ-ІІІ жастағы личинкалар шыққаң кезде үйірлі шегірткелср үшін I шаршы метр жерде 5 личинкадан, дара тіршілік етстін шегірткелер үшін — 10 личинкадан артса ғана жүргізілсді. Соңғы үсыныстар бойынша мына төмендегі препараттардың бірсуі са- молетпен бүрку арқылы қолданылады: метафостың 40% э. к. (1 гск- тарға 0,5-1 л), метатионның 5% э. к. (1 гектарға 0,8-1,8 л), өтс көлемді бүркуде карбофостың 40% э. к. (гектарына 3 л) және вофо- токстың 18%-тік с. ү. (гектарына 0,7-1,4 кг). Мал жаю жәнс шөп I шабу үшін күту мерзімі мстатион үшін 20, ал баска препараттар 'і үшін 30 күн.

Зиянды шегірткелерді азайту үшін игерілмей жатқан тың және тыңайған жерлерді, сондай-ақ егіс араларындағы бос учаскелсрді игеріп пайдалану сияқты мәдени-шаруашылық шараларды жүргізудің маңызы зор. Ондай жерлсрді шегірткелер үялап өсіп-өнеді дс одан соң егіске көшеді. Тың жсрлерді жырту — күбіршелерін тек қана тығыз топырақты жерлсргс салатын бірқатар зиянды шегірткслсрдің* толық құрып кетуіне әксліп соқтырадй. Шөбі желініп, малдың аяғымсн тапталған жайылымдарда сібірлік саяқ шегірткс тәрізді зи- янкестердің өсіп-өнуіне қолайлы жағдай туатындықтан, мал жайы- лымдарын дүрыс пайдаланудың да зор маңызы бар. Пішсндік жерлерді суару және уақтысымен шөбін шауып жинап алу шарасы шегірткелердің өсіп-өну мерзімін кешіктіреді де, олардың зиянксстік әсерінің дарежссін төмендстеді.

149

ШЕКШЕКТЕР

Шскшектер (Tettigonidae) тура қанаттылар отрядының бір тар- І мағы. Шегірткелерден айырмашылығы олардың мүртшалары өтс үзын (дснссінің жарты бөлігінсн асады), табаны 4 буынды және ұргашы шекшсктің қылыш нсмссс орак, тәрізді үзын жұмыртқа салгыш қынабы болады (17,е-сурст).

Қазақстанда шекшектсрдің ең көп тараған түрлсрі : жасыл шск- шек (Tcttigonia viridissima L.) пен кәдімгі сүр шекшек (Dccticus verrucivorus L.) Олар көбінссе республиканың оңтүстік-шығыс жақтарындағы тау стсктсріндс орналасқан аудандарда көп ксздцссді. Жоңышқа, бүршақ, лобия, картоп, жүзім, көкөніс дақылдарының жа- пырагын жеп, ал дәнді дақылдардың жапырақтарымен қоса масагын ксміріп, сдәуір зиян кслтіреді.

Шскшектер де шегірткслср сияқты жылына бір генерация бсріп көбейсді. Жүмыртқа фазасында жердің үстіңгі қабатындағы топырақ арасында қыстайды. Личинкалары көктемде шығады. Олардың дамуы 50-70 күнге созылып, осы мерзім ішінде 5-7 рет түлсйді.

Ерссск шекшектер біраз күн қоректенеді де жұмыртқалауга кіріседі. Ол үшін үрғашы насеком жүмыртқа салғыш қынабымсн жсрді шүқып теседі де сол тссікке бір-бірлеп немесе бірнешсдсн ліүмыртқаларын орналастырады. Әрбір үрғашы шекшек араларын жақын стіп, күнінс 20-шақты жүмыртқа салады. Одан соң қайта шағылысып, үрықтанады да тағы жүмыртқалауга кіріседі.

Шекшсктер әдетте егістіктен тыс, қурай немссе бүта өсімдіктері өсетін тау беткейлерін, болмаса сай, жыра, аңгарлардың беткейлсрін үялап, сонда қоректеніп өсіп-өнеді. Кейінірек бүл жерлсрдің өсімдіктері сарғайып қурай бастаган кезде маңайдағы егістіктсрге көшеді.

Күрес шаралары. Шекшектсрмсн күрссу үшін сгістіктің айналасы- на мстафостың 40% э. к. (1 кг/га) бүрку ксрек.

ШІЛДЕЛІКТЕР

Шілдсліктерді (Gryllidae) қара шегіртке немесе шырылдауық шегірткс деп те атайды. Түсі қара, мүртшалары үзын, көп буынды, үрғашыларының жүмыртқа салғыш қынабы сүңгіге үқсас жіңішке және үзын, үстіңгі қанаттарынй қарағанда астыңғы қанаттары үзыны- рақ болады.

Шілдсліктер жылына бір үрпақ беріп өсіп-өнеді. Соңғы жастағы личинкалары жердің жарықтарында және топырақ кесектерінің ас- тында қыстайды. Көктемдс жср бетіне шыкқан соң олар көп ксшікпсй-ақ ересек насском фазасына айналады да, жүмыртқалауға кіріседі. Қазақстанда негізінен шілделіктердің екі түрі сгіскс зиян келтірсді — дала шілделігі жәнс бордосс шілделігі.

150

Дала шілдёлігі — Gryllus desertus Pall. Қазақстанның барлық жерлерінде таралған, әсірссс оңтүстік жәнс оңтүстік-шығыс аудандар- да көп кездеседі.

Түсі біркелкі қара. Қанаттары жаксы жетілген. Ксйде кыска қанаттылары да кездеседі. Денесінің үзындығы 12-19 мм.

Дала шілделігі жұмыртқаларын 3-5 данадан топтап, жердің жа- рықтарына салады. Оның ерессктері мен личинкалары алуан түрлі осімдіктсрді (көкөніс, тсхникалық, астық тұқымдас және жидск дақылдарын) зақымдайды. Олар өсімдіктсрдің жапырағын түгслдсй жеп коядьг жәнс сабақтың төменгі бөлімін ксміріп тастайды.

Бордосс шілделігі — Gryllus burdigalensis Latr. Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында таралған. Дала шілдслігіне қарағанда дснссі үсақ, үзындығы 10-15 мм. Маңдайында көлденсң ор­наласкан акшыл жолақтары болады.

Бордосс шілделігі жүмыртқаларын өсімдік сабактарының жср үстіндсгі бөлімінс салады. Тіршілік ету жағдайлары мсн ауыл шару­ашылык дакылдарына кслтіретін зиянкестік әрекеті жағынан дала шілделігіне үксас.

Күрес шаралары. Терең етіп зябь жырту жәнс шілделіктср жұмырткалаған кезде отамалы дакылдардың катар аралықтарын қопсыту.

Химиялык тәсілден мстафостың 40% э. к. (0,5 кг/га) бүрку, 1 гсктарға кететін сүйықтың шығыны 100 л.

БҰЗАУБАСТАР

Қазакстанда бұзаубастардың екі түрі кездеседі: кәдімгі бүзаубас (Gryllotalpa gryllotalpa L.) және бір тікенекті бүзаубас (G. unispina Sauss.).

ІБ үзау баста рды ң алдыңғы аяқтары жерді қазуға бейімделгеіТ? Үстіңгі қанаттары артқы қанаттарына Караганда едәуір кыскаД (17,д- сурст).

Одар жер астында тіршілік етеді. Жаздың жылы кездерінде індерін топырақтың үстіңгі кабатына таяу, ал қьіста 1 м терсндікке дсйін казады.

Олар терсндігін 10-20 см стіп ін казып, жүмырткаларын сонда са- лады. Эмбрионалдык даму 10-15 күнге созылады. Ал жүмыртқадан шыккан личинкалардың дамуы келесі жылы аякталады. Сөйтіп, бүза- убастың барлық даму циклы бір жылдан аса уақытқа созылады.

Бүзаубастар дымкыл топыракты ойпац учаскелерді мекендейді. Олар көптегсн дакылдарды закымдайды, әсіресс картоп, көкөніс, жи­док т. б. өсімдіктерді. Бір тікенекті бұзаубас кейбір жылдары респуб- ликаның оңтүстік жәнс оңтүстік-шығысында кұмдауыт зонада дәнді дакылдардыц егісінс катты зиян келтіреді.

Күрес шаралары. Отамалы дақылдар егісінде терең зябь жырту жэне топырақтың қатар аралықтарын баптау өте жаксы нәтиже бе- реді. Бұл шара бүзаубастардың жолдары мен үяларын бүзады.

Күздің бас ксзіндс бүзаубастар мскендсгсн_ учасксдс олардың қыстауы ретінде тсрсңдігін 70 см етіп ұстагыш о’р (70x70 см) казып, оны көңмсн толтыру ксрск. Одан соң температура 0°С дсйін төмен- деген ксзде көңді одан шыгарып, жиналган бүзаубастарды күртады. Бұл зиянкестерге карсы уландырылган еліктіргіштсрді де колдануға болады. Ол үшін бөртксн жүгсрі дәндерін гептахлордың 22% эмуль- сиямен араластырады (1 центнер дәнге 0,7 л препарат). Осылай да- ярланған еліктіргішті ерте көктемде түқымды себу немесе көшетті отырғызу алдында топыракка сіңіреді.

КӨП ҚОРЕКТІ ҚАТТЫ ҚАНАТТЫЛАР

ШЫРТЫЛДАҚ ҚОҢЫЗДАР. Шыртылдақ коңыздар (Elatcridac) катты канаттылар (Colcoptera) отрядының дербес бір түкымдасы. ¥стау үшін, болмаса басқа бір жағдайда козгаған кезде бүл коңыз секіріп кетіп, арка жагына карай аунап түседі де «шырт» етксн ды- быс шыгарады. Сондыктан да олар шыртылдактар деп аталады. Қоңыздардың өздсрі зиян келтірмейді. Бірак олардың топырак кыртысының әр түрлі тсрендігінде тіршілік ететін «сымкүрты» деп аталатын личинкалары эр алуан өсімдіктсрмсн қорсктенстіндіктсн ауыл шаруашылыгы дақылдарының ең басты зиянксстерінің қатарына жатады.

Шыртылдактар өте баяу дамиды. Бір ұрпағының өсіп-өніп жетілуі үшін 3-5 жыл керек. Әсіресе личинкаларының дамуы үзакка созыла- 152

цы. Олар эр түрлі жастағы личинка жэне ересек қоңыз фазаларында гопырак қыртысының эр түрлі тсреңдігінде қыстайды. Аздаған гүрлері, солардың ішіндс қара шырҮылдақ жэне дала шыртылдағы гск личинка фазасында қыстайды.

Қоңыздардың жср бетіне шығуы жэне өсіп-өніп көбеюі олардың қандай түрге жататындыгына байланысты эр түрлі мсрзімде өтсді. Ересек қоңыз фазасында кыстайтындары ерте көктсмде шыгады да, көп кешікпсй үрықтанып жүмыртқалауға кіріссді. Жүмыртқаларын топырақ кссектсрінің астына жэне жердің жарықтарына салады. Қоңыздардың өсімталдығы қандай түрге жататындығына байланысты әр түрлі болады. Мысалы, жолақ шыртылдақтың үрғашысы 600 жұмыртқаға дсйін салады.

Шыртылдақ қоңыздың личинкаларының, яғни сымкұрттардың да­муы 3-4 жылға созылады. Олар жер бстіне көтерілмей, ылғи топырақ арасында тіршілік етсді. Дамуы аяқталған личинкалар шілде — та- мыз айларында куыршактанады. Екі-үш жетіден соң қуыршақ Цоңызға айналады. Бірақ жас қоңыздар жер бетіне келесі жылы көктемде ғана шығады. Сымқұрттары тек дымқыл топырақта ғана тіршілік ете алады. Топырақтың үстіңгі қабаты қүрғаған кездс блар оның төменгі қабаттарына карай тсреңдей түседі.

Сымқұрттар ауыл шаруашылык дақылдарының жер астылык мүшелерімен корсктеніп, көп зиян келтіреді. Дэнді дакылдардың жаңадан себілген түқымдарын жартылай немесс түгелдсй ксміріп қояды, сейтіп сгіннің көгін сирстеді. Сонымен катар олар өсімдік са- бағының жер астылык бөлімін (эсіресе 3 жапыракты фазасында) жэне түптену түйінін де закымдайды. Тамыр жемісті жэнс түйнек жемісті дакылдардың тамырлары мен түйнектерін тесіп ішінс сніп, оларды бүлдіреді. Закымдалған тамыржемістер мен түйнектср сактауға көнбей шіріп кетеді. Сымқүрттар қызылша, күнбағыс, темекі, мақта сияқты техникалык дақылдардың тамыр жүйесімен қатар олардың жаңа шыккан көгін де закымдайды.

Сымкүрттардың ең көбірск үнататын өсімдіктері бидай, арпа, жүгері, картоп, қызылша, күнбағыс, темекі. Ал зығыр, кыша, қарақүмық жэнс бір жылдық бұршак түқымдас өсімдіктерді (жср жаңғақтан баскалары) азырақ зақымдайды.

Сымқүрттардың зиянксстік эрекеттерінің дэрежесі олардың сан мөлшерінің жоғары не томен болуында ғана емес, сонымен коса баска жағдайларға да, атап айтқанда, топырақтың түрінс, ылғалдылығы мен оның қүрамындағы шіріндінің мөлшеріне жэне өсімдіктерді өсіру технологиясына да байланысты. Неғүрлым ауа райы ыстык және құрғақ болса, соғүрлым олардың зиянксстік эрексті Іде арта түседі. Сымкұрттардың кеп нсмесе аз болуы негізінсн топы- рақты баптау шарадарының сипаты мен жиілігіне де едэуір байланы­сты. Жерді жыртып баптаған кездс олардың біразы топырактың үстіне шығып қалады да кара торғай сияқты насеком қоректі күстар- дың жемі болады. Топыракты копсыту жүмысын жүргізген кездс қоңыздардың жұмырткалары жэнс личинкаларымен (сымкұрттармен)

153

қорсктснетін жыртқыш насскомдарға қолайлы жағдай туады. Топы- рақты баптаған кезде мсханикалық зақымдану және кеуіп ксту сал- дарынан шыртылдақтардың қуыршақтары мең жүмыртқаларының біразы тіршілігін жояды.

ТМД бойынша ауыл шаруашылық дақылдарына шыртылдақ қоңыздардың 50, ал Қазақстанда 20-шақты түрлері зиян келтірсді. Олардың ішінде қауіптілері мына төмсндегілер.

Жалпақ шыртылдақ — Selatosomus latus F. Солтүстік, Шыгыс, Сібір жэнс Орта Азияның оңтүстігінен басқа жерлердің барлығында кездсседі. Қазақстанда Орал, Ақтөбе, Қостанай, Ақмола, Павлодар, Қарағаңды, Семей жәнс Шьтғыс Қазақстан облыстарында таралған.

Денссі жалпақтау кслгсн, үзындығы 9-13 мм, мүртшалары қысқа, көк-жасыл ренді қара қоныз. Личинкаларының да денесі жалпақ, үзындығы 22 мм дсйін, қоңырқай сары түсті, қүрсағының 10-бу- нағының үшында терсндеу шүңқыр болады.

Бүл түрдің ерссек қоңыздары солтүстік аудандарда мамырдың ба- сынан маусымның ортасына дейін, Семей облысында сәуірдің екінші жартысынан бастап ксздсссді. Олардың личинкаларының дамуы 2-4 жылға созылады. Қуыршақтануы сәуірдің аяғы мен мамырдың басын- да өтеді. Жаңа үрпақтың қоңыздары қуыршақтан күзде шығады, бірақ олар жер бетіне көтсрілмей топырақ арасында қыстайды.

Нсгізінсн өсімдігі сирск жеңіл саз топырақты немесе қүм топы- рақты жсрлсрді мексндсйді. Әр түрлі өсімдіктерді, әсіресе бидай, ар- па, жүгсрі, картоп дақылдарын зақымдайды.

Жылтыр шыртылдақ — Selatosomus aeneus L. Қазақстанның солтүстік белігінің орманды-дала аймағында таралған. Қоңыздың үзындығы 11-15 мм, денссінің арқа жағы жылтыр-көгілдір, жасылдау нсмесе қола түсті, аяқтары қара. Личинкалары жалпақ шыртыл- дақтың личинкаларына үқсас, үзындығы 28 мм-ге дейін. Көбінссс ор- ман шеттсрі мсн орман аралығындағы ашық учаскелерді мексндсп, көкөніс дақылдарын зақымдайды.

Алтын түсті шыртылдак, — Selatosomus auronebulosus Rtt. Тал- дықорған, Жамбыл, Алматы облыстарының таулы аудандарында та- ралған. Жоғарыда келтірілген түрлсрге қарағанда жіңішкелеу, үзындығы 11-13,5 мм, дснесін алтын түсті түк басқан, күңгірт қола түсті қоңыз. Личинкаларының үзындығы 32 мм-гс дейін.

Қоңыздар мамыр, маусым айларында шығады. Личинкалары қоңырқай сарғылт топырақты және таулы жерлердің қара топырақты учаскелерін мексндсйді. Көбінесе картоп пен көкөніс дақылдарын зақымдайды.

Түкті шыртылдақ — Limonius villiger Sols. Қазакстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарында таралған. Әсіресе Алматы мсн Талдықорған облыстарында көп кездеседі. Үстін ақшыл түсті түк басқан, үзындығы 6-10 мм, кара қоңыз. Денссінің алдыңғы арқа бөлімі мсн үстіңгі қанаттары орналаскан бөлімдері басқа белімдеріне қарағанда жіңішке. Личинкаларының үзындығы 18 мм жстеді. Олар 154

жаңа себілген бидай, арпа тұқымдарын, әсіресс күздік сгістің кегін жеп көп зиян келтірсді.

, Тәлімі шыртылдак, — Pleonomus tereticollis Menn. Қызьтлорда, Шымкснт жәнс Жамбыл облыстарында таралған. Ұзындығы 15-17 им, ақшыл-қоңыр түсті қоңыз. Личинкалары түрлі дакылдарды (көбінесе тәлімі учаскелердс) зақымдайды.

Егістік шыртылдақ — Agriotes sputator L. Қазақстанның солтүстік зөлімінің орманды-дала және далалық аймақтарында кең таралған. Бұл қоцьіз онша үлкен смсс, үзындығы 6-8,5 мм шамасындай. Ли- іринкалары жіңішке цилиндр тәрізді, ұзындығы 18 мм жетеді.

Республиканың солтүстігіндс ерссек қоңыздар сәуірдің бас ксзінсн шілдснің аягына дейін ксздсседі. Личинкаларының дамуы 3 жылға :озылады. Көбінесе ылғалдылығы жоғары, шөбі қалың саз топырақты рчаскслерде көп болады. Астық түқымдас дақылдарға, картоп жәнс әр гүрлі көкөніс өсімдіктсрінс зиян келтіреді.

Қара шыртылдақ — Agriotes obscurus L. Қазақстанның солтүстік жәнс шығыс жақтарында кең таралған. Оның ең көп зиян келтіретін аймақтары Семей облысының далалық аудандары және осы облыс аен Шығыс Қазақстан облысының оңтүстігіндегі таулы аудандары.

' Қоңыздың үзындығы 7-10,5 мм, түсі қара. Шыртылдақтардың 5асқа түрлерінсн нсгізгі айырмашылығы денесініц алдыңғы арқа эөлімі өте жалпақ және дөңсстеу.

Қара шыртылдақ биологиясы жағынан егістік шыртылдаққа өтс уқсас. Көбінесе қүрғақ топырақты жерлерді мекендейді. Личинкалары 5арлық дақылдарды, әсірссе дәнді дақылдарды, жүгсріні, картопты жәнс қызылшаны қатты зақымдайды.

і Жолақты шыртылдақ — Agriotes lineatus L. Солтүстік Қазакстан, Кдрағанды, Павлодар, Семей, Алматы және Талдықорған облыстары- ның қуаң далалы аудандарында кең таралған. Қоңыздың үзындығы 7,5-10 мм. Үстіңгі қанаттарында салалы ақ жолақтар бар (17,а-су- рст). Бүл түрдің биологиясы Қазақстан жағдайында зсрттслмегсн. Личинкалары барлық дақылдарға зиян келтіреді. Ал Қарағанды об- пысында дәнді дақылдарды, Алматы облысында тсмекі егісін қатты зақымдайды.

[ Егістік қоңырқай шырТылдақ — Agriotes squalidus Schw. Семей, Галдықорған, Алматы облыстарының тау етектеріндегі аудандарында көп таралған. Әсіресе Талдықорған мен Алматы облыстарында сгіскс цатты зиян келтіреді.

* Қоңыздың үзындығы 6-8,5 мм. Егістік шыртылдақ сияқты ұзынша, ірқа жағы күңгірттеу, артқы көкірек сегменті қысқа және көп яүктелі болады. Личинкаларының үзындығы 25 мм жетсді. Егістік шыртылдақтың личинкаларына үқсас.

Бұл түрдің ересек қоңыздарын егіс даласында сәуір айынан мау- :ымға дейін ксздсстіруге болады. Личинкалары қара жәнс қоңырқай Дфғылт топырақты учаскелсрді мекендейді.

Қоңырқай шыртылдақ Қазақстанның оңтүстік-шығысында ксзде- :стін шыртылдақ қоңыздардың ішіндсгі ең зияндыларының бірі. Би-

155

дай, арпа, сүлы, жүгсрі, бүршак, қызылша, картоп жәнс тағы баска дакылдарды, ал питомниктсрде тікпс шыбықтарды закымдайды.

Оңтүстік егістік шыртылдақ — Agriotes meticulosis С. Қазақстанның оңтүстігіндс тсгіс жерде, ал солтүстігінде далалық аймактың оңтүстік шскарасына жақын жсрлсрдс таралған. Жазыкта да, таулы жерлерде дс (биіктігі 1500-1800 м) кездеседі. Әсіресс Ал­маты, Жамбыл, Шымкснт облыстарының тауға таяу жазыктары мсн тау стектеріндегі аудандарында сгіске қатты зиян келтіреді.

Қоңыздың үзындығы 15 мм жетеді. Үстіңгі канаттарының үзын- дығы снінен 2,5-2,7 есс үзын. Дснссін сарғылт нсмссс сарғылттау сүр түсті түк басқан. Личинкаларының үзындығы 32 мм жстсді. Ерссск коңыздарды сгіс далаларында сәуір айынан бастап шілдсгс дсйін ксз- дестіругс болады. Генсрациясы үш жылдык. Көбінесс сүр топыракты учаскелсрді мекендейді. Қоңыркай шыртылдак сиякты бүл түрдс рс- спубликаның оңтүстігінде кездесетін шыртылдак коңыздардың ішіндегі сң зияндыларының бірі. Бидай, арпа, сүлы, жүгсрі, картоп, мақта, максары, кызылша дакылдарына және питомниктсрдс тікпс шыбықтарға зиян келтіреді.

ҚАРА ДЕНЕЛІЛЕР. Қара қоңыздар (Tenebrionidac) түқымдастарының өкілдсрі далалы жэне шел жсрлсрдс таралған. Ксе- рофильді несскомдар. Үстіңгі канаттары бірімсн-бірі түтаса бірікксн. Сондықтан үша алмайды да өте баяу козғалады. Осыған байланысты олардың кейбіреулерін шабан коңыздар дсп атайды (17,6-сурет).

Шыртылдак қоңыздар сияқты бүлардың да өсіп-өніп көбеюі топы- ракпсн тығыз байланысты. Жүмырткаларын жср бстіне өтс жақын топырак арасына салады. Қоңыздардың өздері бірнеше жыл емір сүреді. Өсімталдығы едәуір — әрбір коңыз жыл сайын 100-300 жүмыртка салады. Личинкаларының (жалған сымкүрттардың) дамуы бір жылға немесе одан да аз уакытка созылады. Ал қуыршағының дамуына 2-3 апта керек.

Ересск коңыздар өсімдіктердің жср үстілік мүшелсрімсн коректенсді. Ал жалған сымкүрттар себілген түкыммсн, өсімдіктсрдің тамыр жүйесімен жэне баска жср астылык мүшелсрімен корсктеніп ауыл шаруашылығына едәуір зиян келтіреді.

Қазакстанның егіс далаларында кара дснслілердің 50-шакты түрі кездеседі. Бірақ әр түрлі зоналарда зиян кслтірстін түрлсрінің саны 10 аспайды. Солардың ішіндс ең көп 'таралғаны мына төмендсгілср.

Қүм шабаны — Opatrum sabulosum L. Оңтүстіктің күмды шөлдерінен басқа зоналардың барлығында таралған.

Қоңыздың үзындығы 7-10 мм, денесінің үстіңгі жағы топырак түсті қоңыркай, жактау маңдайшасының алдыңғы жиегінде тсрең тілік бар. Алдыңғы арка бөлімі мен үстіңгі канаттарын үсақ киыршықтар баскан, сонымен қоса үстіңгі қанаттарында мелдір түсті ірі төмпешіктер орналаскан. Личинкаларының үзындығы 17 мм жстсді, үстіңгі жағы коңырқай сүр, бауыр жағы сарғылт түсті. Ерссск коңыздар өсімдік қалдыктарының астында жәнс топырақтың үстіңгі кабатында кыстайды. Жүмыртқаларын сәуірдің аяғы мен мамырдың 156

басында 2-5 см терсндікте топыраққа салады. Сымқурттардың дамуы 35-45 күнге созылады. Олар зиян келтірмейді, себсбі шіріп бара жатқан өсімдік қалдықтарымен қоректснеді. Жас қоңыздар шілденің аяк ксзіндс немесс тамызда шыгады. Көктемде олар мақта, жүгері, қант қызылшасы өсімдіктсрінің көгін және көкөніс дақылдарының көшеттерін қатты зақымдайды. Астық тұқымдас есімдіктсрдің жапы-*^- рағын, қант қызылшасы мсн күнбағыстың және баска дақылдардың түкым жарнағын жәнс өніп келс жаткан тұқымын закымдап көп зиян келтіреді. Қоңыздар 2-3 жыл өмір сүреді.

Кең кеуделі бляпс — Blaps letifera Marsh. Денесінің үзындыгы 20-27 мм, сопақша келген қара коңыз. Үстіңгі қанаттарының 1/3 бөлігі едәуір жалпақ. Еркектерінің тұтаса біріккен үстіңгі канаттарының ұшы үшкір болады. Үрғашылырынікі ондай смес. Ли- чинкаларының үзындығы 35 мм-ге дейін, цилиндр тәрізді, түсі сары болады.

Солтүстік жәнс Орталық Қазакстанның орманды-дала және дала- лық зоналарында таралған. Ерссек қоңыз жэне личинка фазаларында қыстайды. Жас қоңыздар топырақ бетіне сәуір айында шығады. Олар отамалы және көкөніс дақылдарының егісінде жиі, ал дәнді дақылдарда сирек кездессді. Активтілігі таңсртеңгі және кешкі сағаттарда күшейеді. Қоңыздар арам шөптермен жэне ауыл шаруа­шылык дақылдарының көгімсн қорсктснеді. Ерссск қоңыздарға қарағанда олардың личинкалары, яғни сымкүрттар көп зиян келтіреді. Олар көктемнсн бастап әр түрлі дакылдардың жерге себілген түқымын, тамыр жүйссін, түптену түйінін, жеміс тамыры мен түйнектерін жэне баска жер астылык мүшелсрін закымдап сдәуір шығынға үшыратады.

Дала бляпсі — Blaps halophila Fisch. Орманды — дала жэне да- лалық аудандарда таралған, Үзындығы 17-23 мм, үзынша келген кара қоңыз. Үша алмайды, өте баяу козғалады. Денесінсн өте жағымсыз сасық иісті сұйық зат бөліп шығарады.

Сырткы белгілері, даму циклы, тіршілік әрекеті және есімдікті зақымдау сипаты жағынан кең ксуделі бляпске өте ұксас.

Жүгері қоңызы — Redinus femoralis L. Қоңыздың үзындығы 7,5-9 мм, денесінің үстіңгі жағы дөңсс, түсі күңгірт кара. Личинкаларының үзындығы 20 мм жстеді, түсі саргылт.

Қоңыздар топырактың ең үстіңгі қабатында жәнс есімдік калдықтарының астында, ал олардың личинкалары 15-40 см те- рсндіктс топырак арасында қыстайды.

Сәуір айының орта кезінен бастап қоңыздар жер бетінс шығады да, мамырдыц бас кезінде жұмырткалауға кіріседі. Жұмырткалау ке- зеңі үзакка созылады. Осыған байланысты бір мезгілдс барлык жа- стағы личинкаларды және оған коса қуыршак фазасында кездестіруге болады. Әрбір ұрғашы қоңыз 700-1500 жүмыртка салады. Қоңыздар куыршак бесігінен шыкқаннан кейін бір айдан сон жүмырткалауға кабілетті болады.

157

Қоңыздар мсн личинкалар эр түрлі дақылдардың ссбілгсн түқымдарын жэнс көктсрін жсп зиян келтіреді. Жүгсрі мсн күнбағыс сгінін қатты зақымдайды. Зиянкес эсіресе күрғакшылық жылы қауіпті.

ТАҚТА МҰРТТЫЛАР. Такта мүрттылар түкымдасынан (Scarabacidae) ауыл шаруашылык дакьглдарына зиян кслтіретінд<щ: кравчиктср (Lethrini), ксуек қоңыздар (Dynastini), заузалл§| (Mclolonthini) жэне тамыр ксміргіштер.

Төмсндс осылардың ішіндсгі сң бастыларына ғана кыскаша сипат- тама бсрілсді.

Тапал кравчик — Abrognathus tuberculifrons Boll. Қазакстанда Қызылорда, Шымкент жэне Жамбыл облыстарында таралған. Көгілдір жаркылы бар кара коңыз. Баска кравчиктсргс Караганда жо- тасы дөңсс, кыска денелі, үзындығы 10-16 мм. Ересск коңыз фаза­сында ғана егіскс зиян келтірсді. Көктемде қоңыздар сгіннің жаңа шыккан көктерін кыркып, солармсн корсктенеді. Әсіресс бидай, арпа жэне жүгсріні үнатады.

Қоңыздар мамырдың аяғы мен сэуірдің бас ксзінде шығады. Одан соң еркек қоңыз бен ұрғашы коңыз бірігіп бір ортақ ін казады. Іннің түбінде (15-35 см тереңдікте) олар бірнеше личинкалық камсралар жасап, сонда жүмырткаларын салады да, оларды қыркып экслгсн өсімдіктсрмен толтырады. Личинкалар осы өсімдіктсрмен қорсктсніп, жаздың орта кезінде сол камераларда куыршактанады. Жаңа үрпақтың коңыздары күздс шығады, бірак олар жср бстіне көтерілмсй, сонда қыстайды.

Қазақстанда ауыл шаруашылығы дақылдарын бүлардан баска нағыз кравчиктср (Lcthrus) жэне Ceralodirus туыстарына жататын бірнсшс түрлер де зақымдайды. Олар Шымкент жэне Жамбыл облы­старында кездесетін түркістандық кравчик, Караганды облысында кездесетін Яковлев кравчигі, Алматы облысының оңтүстік-шығыс жағында кездесетін Чичерин кравчигі жэне т. б.

Түркістандық қи қоңызы — Pentaden dubius Ball. Қазакстанның киыр оңтүстігінсн бастап, Сарыарка далалары мсн Тарбағатай тау жотасына дейін тегіс таралған. Әсірссс Шымкент, Алматы жэне Жамбыл облыстарында кеп кездсседі де, едэуір зиян келтіреді.

Қоңыздың үзындығы 16-28 мм, түсі кара немесе қара-қоңыр, жал- тырап түрады. Дене пішіні сопақша, арка жағы дөңес, қүрсак бөлімі жалпақтау. Мүртшалары 10 буынды. Личинкасының үзындығы 74 мм жетеді, түсі ақшыл келеді.

Такта мүрттылардың бүл түрі екі жылда бір генерация беріп да- миды. Қоңыздарды сгіс далаларында мамыр айынан бастап тамызға дейін ксздестіруге болады. Ересек қоңыздар мен олардың личинкала­ры бидай, арпа, жүгері, кызылша, бүршак, картоп, көкөніс, бакша дакылдарын жэне питомниктсрде жеміс ағаштары мен сэндік өсімдіктердің жергс себілген түкымдарын закымдайды.

Жетісулық мәрмәрлі зауза — Polyphylla irrorata Gebl. Алматы, Жамбыл жэне Талдыкорған облыстарында таралған. Көбінесе тау 158

стектсрінде және соларға таяу саз топырақты учаскелсрдс көп кез- деседі. Қоңыздың ұзындығы 38 мм. Үстіңен Караганда мәрмәр түсті акшыл дақтар аралас қызгылт қоңыз. Личинкасы сом денслі, үзын- дығы 70 мм-ге дсйін жетсді, түсі бозгылт келеді.

: Бұл түр үш жылда бір генерация беріп дамиды. Личинкалары саз- дак және саз тбпырақты учаскелерді мекендеп, жеміс-жидск және сәндік ағаштар мен бұталардың, кант қызылшасы мсн картоптың, жүгері, көкөніс, бақша дакылдарының жер астындагы мүшелерін закымдайды. Далалық дакылдардан әсірссе қант қызылшасын қатты закымдап, оның сапасын нашарлатады. Қызылшаның тамыржсмісі өтс аз дәрежеде закымданган күннің өзінде де оның қанттылыгы 14- 15 процентке дейін төмендсйді.

* Тақта мүртты қоңыздардың зиянды түрлсрінің осы жогарыда кслтірілгендерден баска Қазакстанда таралғандары: ак зауза (P. alba Pall.), зиянды зауза (P. adspersa Motsch.), маусым заузасы (Amphimallon solslilialis L.), Түркістандык астык коңызы (Cyrioperlha glabra Gebl.) және басқалары. Бүлардың барлығының личинкалары эр түрлі өсімдіктердің жср астылык мүшелсрін закымдайды жәнс олар- дың бір генерациясының дамуы 2-3 жылға созылады.

Күрес шаралары. Көп қоректі катты канаттылардың личинкала- рының емір бойы топырак арасында тіршілік етуі, өсіп-өніп дамуы- ның көп жылга созылуы және ауыспалы егістің барлык танаптарына таралуы оларға карсы күрсс шараларын жүргізуді киындатады. Де- генмсн агротсхникалык және химиялык күрес тәсілдерін үйлестірс, жүйелі түрде жүргізе отырып, зиянкестердің зияндылығын едәуір дәрежеде тежеуге болады. Ол үшін мына төмсндегі агротехникалык шараларды жүзеге асыру керек. (Бүл шаралар нсгізінсн сымкүрттарға қарсы үсынылады). Топыракты баптау шаралары ішіндс зябь жырту, парды өндеу және отамалы дакылдар егісінің катар аралыктарын қопсыту жүмыстарының маңызы өте зор. Бүл жүмыстар зиянкестердің қуыршактану кезінде жүргізілгені жен.

Топыракты әкпсн өндсу Іныртылдақ коңыздардың біркатар түрлерінің өсіп-өну жағдайын нашарлатады. Дәнді дакылдардың тұқымын қалыптан артык терендікке сеппеу керек. Ауыспалы егіс жағдайында ауыл шаруашылығы дақылдарын дүрыс ксзектестіріп отыру үшін егістіктің әр түрлі танаптарындағы зиянкестердің сан мөлшері туралы мағлүматтар керек. Ондай мағлұматтарды жерді қазып, тексеру жүмыстарын жүргізу аркылы ғана алуға болады.

Тсксеру жұмыстарының нәтижесіне карай мынадай шараларды жүзеге асыру керек.

Зиянкестср көп учаскелерді ерте таза парға калдыру және оларды үкыпты түрде бірнеше рст культивациялау. Егер ауыспалы егісті парға қалдыруға мүмкіндік болмаса, онда сымкұрттар көп болтан учаскслерге сымқүрттармсн аз зақымдалатын бұршақ тұкымдастарын (жер жаңғағынан басқа), қыша, қарақүмык, зығыр, тары сиякты дакылдарды еккен жен. Егер ауыспалы егістің жағдайына карай жоғарыда аталған шараларды да жүзеге асыруға мүмкіндік болмаса,

159

онда сымқұрттардың зиянксстік әрекетін себілетін түқым мөлшерін көбсйту жәнс органикалык минералдык тыңайтқыштарды көбірск ша- шу аркылы әлсіретугс болады.

Сымқүрттар мен жалған сымқүрттардың 1 шаршы мстр жсргс кс- летін саны 10 асатын болса, онда жүгері түкЫмын сспксндс сонымсн қоса топыраққа гектары на 40-50 кг есебімен базудиннің 5-10% түйіршіктерін салу 'керск.

Көпқорскті тақта мүртшалардың личинкаларымен күрссу тәсілдері томенде окулықтың арнаулы бөлімдерінде, яғни техникалық, көкөніс дакылдарының жәнс жсміс ағаштарының маманданған зиянке- стерімен күрес жүйссіндс бсрілгсн.

КӨП ҚОРЕКТІҚАБЫРШАҚ ҚАНАТТЫЛАР

Көп қоректі қабыршак канаттыларға қоңыр көбелсктср немссс түн көбелсктері (Noctuidac) тұкымдасының бірқатар түрлсрі мен қан көбслектері (Pyralidac) түкымдасының біраз өкілдсрі жатады. Көп қоректі қоңыр көбелектср ксміргіш қоңыр көбслсктср жэнс жср үстілік немесе жапырақ ксміргіш қоңыр көбелсктер болып 2 топка бөлінеді. Төменде солардың ішінде ец бастыларына ғана сипаттама бсріледі.

Күздік көбелек — Agrotis segetum Schiff. Рсссйдің европалык бөлігінің Қиыр солтүстігінен басқа аймактарының барлығында, Күнгсй Кавказ бсн Орта Азияда, Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында таралган.

Көбелектің алдыңғы канаттарының жалпы түсі акшыл-қоңырдан қара-қоңырға дейін өзгсріп түрады: бүйрек тәрізді, сына тәрізді және дөңгслек таңбалар жіңішке кара сызықпен жисктелгсн. Төрт ирек сызық қанаттың үстіндс көлденсң орналаскан. Олардың скеуі сына тәрізді таңбаны кесіп өтеді дс, калған екеуі бүйрск тәрізді таңбадан томен жатады. Артқы канаттары акшыл. Ұрғашыларының мұртшала- ры жіңішке қылшық' тәрізді, ал еркектерінікі жуанырақ келеді және тарақ тәрізді. (17,е-сурет). Қанаттарының ерісі 40-50 мм. Жүмырткасы жарты шар тәрізді, диамстрі 0,5 мм, үстіңгі жағындагы кырларының саны 16-20. Жаңа салынған жұмыртканың түсі сүттей ақ, 2-3 күн өтксн соң оның сырткы кабығында кызғылт шсңбер пай­да болады. Жұлдызкүрт шығар ксзде жұмыртка караяды. І-ІІІ жас- тагы жүлдызқүрттар күңгірт топырак түсті сұр, жогаргы

жастағыларының зпикутикуласы жылтыр, аркасында бойлай орна­ласкан жіңішкс кара жолак бар, күрсағында 5 жүп аяктары болады, мандай тігістері жслке шұкырында түйіседі, VI-жастағы

жұлдызкүрттың үзындығы 52 мм жетсді (17,в-сурст). Қуыршактың үзындығы 20 мм шамасында, түсі кызыл-қоңыр, анальды бунағы 2 тікенекті.

Күздік көбелектің бір жылда беретін үрпақтарының саны мсксндс- гсн жерінің ауа райы жағдайларына байланысты. Мысалы, Шымкент облысында 3, Жамбыл, Алматы, Талдыкорған облыстарында 2, ал 160

Даму фазалары	Көрсетілген темпера- турадағы даму үздқтығы (күн)				Тиімді тсмпера- тура- ның жинағы (°С)	Тиімді температу­ра жи- нағының қүбылуы <°С)
	10°	20°	25°	30°
жүмыртқа	13	8	4	3	70	64-75
жүлдызқүрт	64	40	28	25	423	384-490
қуыршақ	36 •	21	14	12	219	210-240
толық генерация	113	69	46	40	712	675-794

Ссксрту: барлық даму фазалары үшін томенгі даму табалдырыгы І0°С.

Көктсмде көбелсктердің үшуы, яғни қуыршақтан шыгуы, орташа тәулік температурасы 15-17° С болғанда байқала бастайды. Олардың үшуы ымырт жабылған ксзде басталып, түн ортасында тоқталады. Ең қарқынды үшу түнгі сағат 10-12 арасында. Көбелектер күндіз әр түрлі заттың астында нсмесе жср жарықтарын паналап жатады. Олар әр түрлі өсімдіктердің гүл нектарымен қоректенсді. Бүл олардың осімталдығын арттырады. Әрбір үрғашы көбслск өз өміріндс 200-дсн 2000-ға дейін жүмыртқа салады. Жүмыртқаларын бір-бірлсп нсмссс 3-5 топтап, жапырақ бстіне, қурап қалған сабаққа нсмесе топырақ кесектерінің үстіне орналастырады. Әсіресе егін шырмауығы сияқты төселме сабақты өсімдіктердің жапырақтарына салуды үнатады.

Жүлдызқүрттар алғашында сол жүмыртқадан шыққан жердс жа- пырақтың астыңғы бстінің жүмсақ тканін ксулеп жсп қоректснуін бастайды. Екінші жастағы жүлдызқүрттар жапырақты кеміріп, тесіп жібереді, бірақ олар жапырақ жүйкелеріне тимейді. Осының иәтижесіндс жапырақта ірілі-үсақты тесіктер пайда болады. Үшінші жастағы жүлдызқүрттар жапырақты шетінсн бастап кеміріп жсйді жәнс көпшілік жағдайда оның сағағын да ксмірсді. IV-V жэнс VI жа- стағы жүлдызқүрттар күндіз әр түрлі заттарды паналап, болмаса бос топыраққа сніп жатады да ксшке қарай шығып, сабақтың жср үстіне 6 - Sift 161

таяу белімін кеміріп жеп, өсімдікті біржола қырқып тастайды. Жұлдызқүрттар неғүрлым ересек болса, соғүрлым қомағай келеді.

Қоршаған орта температурасына байланысты 25-35 күннен кейін жүлдызқүрттар топырақ арасына еніп, қуыршаққа айналады. Одан соң 15-18 күннен кейін ІІ-генерацияның көбелектері үшып шыгады. Бүл үрпақтың көбелектері мен жүлдызқүрттарының тіршілік әрекеті 1-генерациянікіндей. ІІ-генерацияның кебелектерінің қарқынды түрде ұшуы Қазақстанның оңтүстік-шығьісында шілденің ІІІ-онкүндігі мсн тамыздың І-онкүндігінен басталып, қырқүйектің басына дсйін созы- лады. Жүлдызқүрттардың дамуы ете созьілыңқы болады да олар қыстауға тек қазанның аяғында ғана кетеді. Оңтүстік Қазақстанда II- генерация маусымның аяғынан тамыздың ортасына дейін, ал III-ге- нерация қыркүйек-қазан айларында дамиды.

Қазақстанда күздік көбелек әсіресе көктем кезінде отамалы дақылдардың көктері мен көшеттері үіпін өте қауіпті. Осы кезде көбелектің І-генерациясының өсіп-еніп дамуы мақта, қант қызылшасы, жүгері, темекі, көкөніс және басқа дақылдардрң көктеп шығуына немесе олардыц көшеттерін отырғызу кезеңіне тура келеді. Күздік көбелектің екінші генерациясының жұлдызқүрттары оңтүстік- шығыста (оңтүстікте және ІІІ-генерациясының да) жүгері, жоңышқа, көкөніс және басқа дақылдардың егінін зақымдайды. Қант қызылшасы мен сәбіздің жэне картоптың түйнектері және тамыр- жемістерімен қоректеніп, оларды бүлдіреді. Сонымен қатар парға себілген күздік бидайдың көгін зақымдайды.

Күздік көбелектің дамуы арам шөптермен тығыз байланысты. Көпшілік жағдайда көбелектер жүмыртқаларын арам шөптерге сала- ды және жұлдызқүрттар алғашында солармен қоректеніп, соңынан дақылдарға көшсді. Өсімдіктер неғүрлым жас болса, жүлдызқүрттар оларды соғүрлым қатты зақымдайды.

Күздік көбелектің сан мөлшерін реттеп түратын факторлар — ауа райының жағдайлары, агротехникалық шаралар және оның табиғи жаулары. Қалың түскен қар жүлдызқүрттарды қатты аяздан сақтап, жақсы күйде қыстап шығуларына мүмкіндік туғызады. Коктемде қуыршақтанар кезде ылғал шамадан артық болса, олардың қырылып қалуы мүмкін, керісінше, қүрғақшылық болса оларға қолайлы жағдай туады.

Түтас бір маусым бойындағы жылылық жинағы жүлдызқұрттардың қысқа даярлығын анықтауға мүмкіндік береді. Жылылық жеткіліксіз болған жағдайда жүлдызқүрттардың тек біраз бөлігі ғана ең соңғы, яғни VI-жастағы сатысына дейін дамып үлгере алады, ал қалғандары толық дамып үлгермейді де қысқы суықтарда қырылып қалады. Керісінше жылылық жеткілікті болса, олар тез дамып қысқа дейін толық жетіледі де қыстан күйлі шығады.

Күздік кебелектің жұлдызқүрттары саңырауқүлақ, бактериялык және вирус ауруларымен жиі ауырады. Қазақстанда олардың оқтын- оқтын жаппай қырылып Қалуына себепші болатын гранулез вирусы едәуір тараған. Ал бүл түрдің табиғи жауларының ішіндс оте кең та- 162

ралғандары браконид тұқымдасына жататын апантелес пен рогас, шаншарлардан амблителес деп атайтын паразит-насекомдар. Олар кебелсктің жұлдызқұрттары мен қуыршақтарында паразиттік тіршілік етеді. Жыртқыш насекомдар (әсіресе барылдақ қоңыздар) мен құстар да күздік көбелектердің жүлдызқұрттары мен қуыршақтарының тиімді жаулары болып есептеледі. Ал оның жұмыртқаларында три- хограмма деп аталатын жарғақ қанатты насекомдар паразиттік тіршілік етеді.

Лепті көбелек — Agrotis exclamations L. Қазақстанда жаппай тегіс таралған. Көбелектердің қанаттарының өрісі 35-45 мм. Еркек көбелектің алдыңғы қанаттарының түсі сарғылт, сұр немесе қоңыр, үрғашы көбелектікі қара-қоңыр. Бүйрек тәрізді жэне сына тәрізді таңбалар қосылып леп белгісі тәрізді таңба жасайды. Артқы қанаттарының түсі еркегінде ақшыл, үрғашысында қоңыр. Сарғылт ақ түсті жұмыртқаларының диаметрі 0,7-0,9 мм, биіктігі 0,5 мм.

Дамуы аяқталган жұлдызқүрттар күңгірт-сүр түсті, ұзындығы 35- 40 мм. Қуыршақтың ұзындығы 16-20 мм, түсі ақшыл-қоңыр немесе қызыл-қоңыр.

Лепті көбелек Қазақстанның солтүстігінде жылына бір, ал оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында 2-3 генерация беріп өсіп-өнеді. Оның жүлдызқүрттары күздік көбелектікіне Караганда 5-7 күн ұзағырақ да- миды.

Лепті көбелектің дамуы үшін ауа райының ең теменгі жылылығы, яғни дамуының төмснгі табалдырығы 11°G. Ал оның бір гснерация- сының толық дамуы үшін 770°С тиімді температура жинағы керек. Тіршілік ету жагдайлары мен өсімдіктерді зақымдау сипаты жағынан ол күздік көбелекке өте үқсас.

Жабайы көбелек — Euxoa conspicua Hb. Қазақстанда жаппай та- ралған. Қанаттарының өрісі 45-50 мм жететін ірі кобелек. Алдыңғы қанаттары қара сұр түстен қызыл қоңыр түске дейін қүбылып тұра- ды. Бүйрек тәрізді және дөңгелек таңбалар ақшыл, ал олардың ара- лығына орналаскан сына тәрізді таңба қызыл-қоцыр болады. Қанаттарының түпкі бөлігінде орналаскан бірінші көлденең сызык на- шар көрінеді. Екінші көлденең сызык бүйрек тәрізді таңбаның сырт жағы арқылы өтеді. Арткы қанаттарының жалпы түсі сарғылт-коңыр, ал олардың жиектері мен жүйкелерінің шеттері кара, шашақтары ақшыл түсті болады. Жүлдызқүрттары ірі, ұзындығы 50 мм жетсді, түсі ақшыл-сүр, жылтыр. Қуыршақтары акшыл-коңыр болады.

Жабайы кобелек жылына бір генерация беріп өсіп-өнеді. Жұлдызқүрт фазасында жүмыртқа қабығының ішінде тодырақта Кыстап шығады. Алматы облысында оның жүлдызқүрттарының толық дамып жетілуі үшін 50-60 күн керек (наурыздың ортасынан не аяғынан бастап, мамырдың аяғына дейін). Көбелектердің жаппай ұшып шығуы екі рет байкалады: жазда — маусым айында, күздс — Кыркүйек пен қазанның бас кезінде. Жаздың ыстык кездерінде (шілде-тамыз) олар топырак арасында тығылып жатады.

163

Кобелектер эр түрлі өсімдіктердің гүл шырынын сорып коректенеді. Ал жұмыртқалауға олар қыркүйек айының басында, жазғы үзілістен соң кіріседі. Жүмыртқаларын топтап топырақтың үстіңгі қабатына, 1-2 см тереңдікте, жүлдызқүрттардың болашақта қорсктенетін өсімдіктерінс таяу жерге салады. Эмбрионалдық даму күзде аяқталады. Бірақ жұлдызқүрттар жұмыртқа қабынан тек келесі жылы ерте көктемдс гана шығады.

Жүлдызқүрттар алгашқы кезде жабайы өсетін өсімдіктсрмен қоректенеді. Ауыл шаруашылығы дақылдарын олар оңтүстіктс сәуір, оңтүстік-шығыста мамыр, ал шығыста маусым айында зақымдайды.

Күздік көбелектің бірінші генсрациясының жүлдызқұрттары шыққан кезде жабайы көбелектің жүлдызқүрттары қоректенуін тоқтатып, куыршаққа айналады. Осыған байланысты бүл зиянкеске қарсы күрескенде осы жағдайды сскс алу керек.

Жабайы көбелектің төмснгі жастағы жүлдызқүрттары өсімдіктің жапырағын шетінен бастап ксміріп немесс ойық жасап жейді. Жоғарғы жастағылары сабақтың жер бетінен 1,5-2 см көтсрілген жерінен кеміріп, өсімдікті түбінен қырқып тастайды. Ал қатты са- бақты өсімдіктермен (жусан, жоңышқа және т. б.) қоректснгснде, олардың тек қатайып кетксн сабақтарын ғана қалдырады да, жер бстіндегі басқа мүшелсрін түгелдей жсп қояды.

Жабайы көбелектің жүлдызқүрттары күздік көбелсктікіне Караганда қомагай болады. Ол көбінссе мал жайылымындағы өсімдіктер мен көп жылдык жемшөп дакылдарын, әсіресе жоңышканы катты зақымдайды.

Бидай қоңыр көбелегі — Euxoa tritici L. Орталық жәнс Солтүстік Қазакстанда кең таралган.

Көбелектің алдыңғы канаттары сүр түстен кызыл-коңыр түске дсйін қүбылып түрады. Алдыңғы қанаттарындағы бүйрек тәрізді жәнс дөңгелек таңбалар акшыл түсті болады, сына тәрізді таңба кара сы- зыкшамен көмкерілген. Артқы қанаттары сүр. Қанаттарының өрісі 25-35 мм.

Бүл түрдің жұлдызкұрттарының жалпы түсі акшыл-коңыр. Кеудё калканшасында үш ақшыл салалы жолактар болады. Мұндай жо- лақтар дененің бүйір жақтарында да бар. Дамуы аякталған жүлдызқұрттардың үзындығы 35 мм жстеді. Жүмьтрткасы ақшылдау, куыршағының түсі қызыл-коңыр, ұзындығы 16-17 мм.

Бидай көбелегі жылына бір генерация беріп өсіп-өнеді. Жүлдызкүрттар жүмыртка ішінде кыстап шыгады да мамырдың орта кезінде жер бетінс көтерілсді. Олар алғашында жабайы өсімдіктсрмен коректеніп, кейін әр түрлі дақылдарды, әсіресе кызылша мсн көкөніс дакылдарын қатты закымдайды.

Кеміргіш көбелектсрдің басқа түрлерінс Караганда бүл түрдің жұлдызқүрттары үзағырак — 50 күндсй дамиды. Олар маусымның аяқ кезінде 6-8 см тсреңдікте куыршакка айналады. Көбслектсрдің белсенді әрексті шілдснің аяғынан қыркүйекке дсйін созылады. Түн 164

мезгілінде олар әр түрлі өсімдіктердің гүл шырынын сорып коректенеді, әсіресс күнбағысты ұнатады.

Беде көбелегі — Discestra trifolii Hufn. Қазақстанда тсгіс та- ралған. Қанаттарыньгң ерісі 40-48 мм жететін ірі көбелек. Алдыңғы канаттары сұрғылт-қоңыр немесс сарғылт-қоңыр, жиектерінс таяу орналаскан сызьіқша акшыл жэне онда түсі қара • “W* әріп тәрізді таңба бар. Бүйрек жэне сына тәрізді таңбалардың түсі кара, ал дөңгелек таңба акшыл болады. Алдыңғы канаттарына карағанда артқы қанаттарының түсі ақшыл, сыртқы жиектері ғана күңгірттенген. Жұмырткасының түсі сарғылт, диаметрі 0,6-0,7 мм, биіктігі 0,4-0,5 мм. Жұлдызқүрттарының ұзындығы 35 мм жетеді, күңгірт-жасыл түстен қоңыр түске дейін қүбылып түрады. Қуыршағы көбінесе жасыл ренді сарғылт-қоңыр түсті. Крсмастері кедір-бүдырсыз тсгіс, артқы бөліміндс бір-бірінсн алшақтау орналаскан скі қосалкы өсінді және 6 тікенек болады. Тікенектердің екеуі ірі. Олар крема- стердің арка жағында, ал қалғандары екі-екіден бүйір жактарына ор­наласкан. Қуыршақтың үзындығы 13-16 мм.

Беде көбелегі Қазақстанның солтүстігінде 2, оңтүстік-шығысында 4 генерация беріп өсіп-өнеді. Қуыршақ фазасында топырак арасында кыстайды. Алматы облысында бүл түрдің көбслектерін мамырдың ба- сынан кыркүйектің басына дейін кездестіруге болады. Олар түнде ғана үшады да, жүмыртқаларын өсімдік жапырактарының үстіңгі және астыңғы беттеріне рстсіз немесе қисық реттсрмен 20 дейін топ­тал салады. Қоршаған ортаның температурасына байланысты жүмыртканың дамуы 4 күннен 10 күнге дейін, ал жүлдызкүрттардың дамуы 10 күннен 20 күнге дейін созылады. Сөйтіп, бір үрпактың да­муы үшін орта жағдайларына байланысты 30 күннен 60 күнге дейін уақыт керек. Жүлдызқүрттар топырак арасында қуыршактанады.

Беде көбелегінің жұлдызкүрттары ауыл шаруашылыгы дақылдарының 40-тан аса түрлерін, солардың ішінде қызылша, бұршақ, беде, жоцышқа картоп, пияз, күнбағысг темекі, макта жәнс т. б. өсімдіктерді закымдайды. Жабайы өсетін өсімдіктерден көбірек үнататыны алабота. Төменгі жастағы жұлдызқұрттар жапырактың жүмсақ жерлерін жеп, жүйкелсрін ғана калдырады. Ал жоғарғы жа- стағылары жапырақты шетінсн бастап кеміріп, түгелдей жсп кояды. Олар өсімдіктердің жапырағымен коса гүл бүршіктерін жэнс баска ге- неративті мүшелерін де зақымдайды. Көпшілік дақылдар үшін көктемгі бірінші генерацияның жүлдызқүрттары өте қауіпті.

Карадрин немесе жер үстілік кіші қоңыр көбелек — Laphygma (Spodoptera) exigua Hb. Қазақстанда кец таралған. Көбелектің канаттарының өрісі 30 мм. Алдыңғы канаттары қоңырлау-сүр, шст- теріндс жалбыраған шашақтары бар. Бүйрск тәрізді таңбаның түсі Қоңыр, оған таяу сарғылт-қызыл түсті бір дақ бар. Артқы канаттары ЦҚшылдау, олардың шашақтары да ақшыл болады. Жұмыртқасының пішіні көп қырлы жарты шар тәрізді, түсі меруерт жарқылы бар жа- Сылдау сары, диаметрі 0,5-0,6 мм. Жүлдызқүрттарының үзындығы 30 Мм жетеді, түсі сүрғылт-жасылдан қоңырқай-жасылға дейін езгереді.

: - 165

Арқасы мен бүйір жақтарында ирек сызықтар бар, бауыр жагы жа- сыл, ешбір таңба болмайды. Денесін қысқа түктер басқан. Қуыршағының үзындығы 15 мм жетеді, артқы жағында 2 тікснек бар, түсі қоңыр.

Карадрин Қазақстанның батыс бөлімінде 2-3, оңтүстігінде 3-4 ге­нерация беріп өсіп-өнеді. Қуыршак фазасында топырақта қыстайды. Көбелектер ерте көктемде шығады. Олардың өсімталдығы орта жағдайларына байланысты езгеріп тұрады, әрбір үрғашы көбелек өз өмірінде 200-300 — 1500 жұмыртқа салады. Жаңадан шыққан жүлдызқүрттар алғашында топтасып тіршілік етеді де, соңынан өсімдік бойымен өрмелеп жан-жаққа таралып кетеді.

Карадриннің жүлдызқүрттары макта, қант қызылшасы, картоп, помидор, жоңышқа, беде, бидай, арпа және де басқа көптеген дакылдарды зақымдайды І-ІІ жастағы жүлдызқүрттар жапырақтың жұмсақ тканін жеп, тек жүйкелерін ғана қалдырады. Ал ересек жүлдызқұрттар жапырақты түгелдей жеп, өсімдіктердің сабақтары мен жемістерін де зақымдайды.

Көп қоректі қоңыр көбелектермен күресу шаралары. Суармалы жерлерде күздік кобелек пен жабайы көбелектің жүлдызқұрттарына вегетациялық суару, әсіреее қолдан жаңбыр жаудыру өте қатты эсер етеді. Ерте мерзіммең терең етіп зябь жырту — өнімді жинап алғаннан кейінгі кезеңде жүлдызқұрттарды азықсыз калдырып, қыстауға кетпей тұрып-ақ олардың едэуір ліамада қырылуына се- бспші болады. Отамалы дақылдар егісінің қатар аралығын баптау — жұлдызқүрттардың қуыршаққа айналу кезінде, сонымен қатар жүмыртқалау жэне жұмыртқадан жұлдызқүрттардың шығу кезеңінде популяцияның біраз бөлігін құртуға мүмкіндік туғызады. Әсіресс егістегі жэне оның маңайындағы арам шөптермен күресудің маңызы зор.

Көп қоректі қоңыр көбелектермен биологиялық тэсілмен күресу үшін жұмыртқа паразиті трихограмманы пайдалануға болады. Оны әрбір үрпакка қарсы қём дегенде 3 рет көбелектердің жаппай ұшу кезінде жібереді. Сонда эр ретінде трихограмманың 1 гектарға жіберілетін саны 20 мыцнан аз болмау керек. Трихограммадан баска биологиялық обьектілерден көкөніс дақылдарының егістігінде төменгі жастағы жүлдызқүрттарға қарсы энтобактерин ұнтағының судағы сус- пензиясын (1 гектарға 1-3 кг) бүрку жаксы нэтиже береді.

Техникалық дақылдардың егістігінде көп қоректі қоңыр кебслек- тердің жұлдызқүрттарымен күресуде химиялык препараттар тиімді. Қазакстанда осы зиянкестермен күресуде жүгерінің, қызылшасынын көгін, темекінің кешетін (күздік көбелектің жэне жабайы кебелектін төменгі жастағы жүлдызқүрттарына карсы) жэне сонымен катар осы жэне басқа дақылдардың өсіп-жетіліп қалған көктерін (жапырак кеміргіш қоңыр көбелектердің жүлдызқүрттарына карсы) химиялык препараттармен бүрку жақсы нәтиже берген. Бүрку үшін мына төмендегі препараттардың біреуін қолдану керек: базудиннің 40% к.

э. ертіндісі немесе оның 60% к. э. (1,5-2 л/га). Жер үстілік аппа- 166