1. Cіз өз құқығыңызды білесіз бе?

2. Адамдар өз құқықтарын дұрыс білмегендіктен, келеңсіз жағдайларға түседі ме, жоқ әлде кішіпейіл болғандықтан кешіріммен қарайды ма?

3. Сіз бір ыңғайсыз жағдайға түссеңіз, өз құқығыңызды айтып, мәселенің дұрыс шешілуін талап етесіз бе, әлде мені кейін сотқа шақырады, уақытым кетеді деп көзжұма қарайсыз ба?

1-тапсырма. Берілген сөздер мен сөз тіркестерін орыс тіліне аударыңыз.

құқық –	азаматтық –
құқықтық қатынастар –	тараптар –
заңда көрсетілген –	ықпал –
заң жүзінде тең –	ерекшеліктер –

2-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, ондағы ақпараттарды жеткізуде маңызды рөл атқаратын сөздерді айқындаңыз.

1995 жылы 30 тамызда республикада бүкілхалықтық референдум өтті, нәтижесінде жоғарыда айтылған Қазақстанның жаңа Конституциясы қабылданды. Дауыс беру еліміздің қалалары мен ауылдарындағы 10253 сайлау учаскелерінде жүрді. Бұл Конституцияның 1993 жылғы Конституциядан айырмашылығы – оның мазмұнының сапасында. Жаңа Конституцияға алғаш рет азаматтың құқығына қатысты ғана емес, адам дүниеге келген сәттен бастап оның ажырамас құқықтарына да қатысты нормалар енді. Ол бойынша Қазақстан Республикасының Президенті саяси жүйенің басты тұлғасы болып табылатындығы және ол билік тармақтарынан жоғары тұратындығы көрсетілген. Бұл президенттік басқару жүйесіндегі мемлекетке сай келеді. Парламент туралы конституциялық бөлім өзгерістерге ұшырады. 1995 жылғы желтоқсанда екі палаталы (жоғарғы палаталы – Сенат, төменгі палаталы – Мәжіліс) Парламентке сайлау өткізілді.

Қазақстан Республикасы Конституциясының II бөлімі «Адам және азамат» деп аталады. Ол 29 баптан (10-39 баптар) тұрады. Онда Қазақстан Республикасының азаматтығы заңға сәйкес берілетіндігі, ҚР азаматын шет мемлекетке беруге болмайтындығы, еліміз өз азаматтарын қайда жүрсе де қорғауға және оларға қамқорлық жасауға кепiлдiк беретіндігі және адам құқықтарына байланысты тағы да басқа мәселелер жайында айтылған.

(Қазақстан Республикасы Конституциясынан)

3-тапсырма. Жоғарыдағы екі мәтінге сүйеніп кестені толтырыңыз

Еліміздің Конституцияларының тарихы мен мазмұны	Жауабы
Конституция дегеніміз не, ол не үшін қажет?
Қазақ елінде Конституция неше рет қабылданды?
Қазақ елінің Конституцияларын жылдарымен көрсетіңіз
Соңғы Конституция өз күшіне қашан енді?
Конституция неше тараудан, неше баптан тұрады?
Соңғы Конституцияның 1993 жылғы Конституциядан айырмашылығы:
Соңғы Конститутцияның ІІ тарауы қалай аталады және онда не жайында айтылған?

4-тапсырма. Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып, сөйлемдерді толықтырыңыз.

Қазақстан Республикасының Конституциясында Қазақстанның ............ әлеуметтік-экономикалық, саяси және жеке құқықтар мен .............. барлығын толық иеленетіндігі көрсетілген. Елдің әлеуметтік-экономикалық және ......... даму деңгейіне сәйкес өмір сүріп тұрған ................ құқықтар мен бостандықтардың жүзеге асу ......... күшейту және мазмұнын ........., көлемін арттыру мүмкін бола түсуде. Қазақстанда ............ қоғам, құқықтық мемлекет, ................ мәдениет кұру және қоғамның материалдық-техникалық .............. нығайту Қазақстан Республикасының Конституциясында: ............ қамтамасыз етілу құқығы; мәдениет ............... пайдалану; ............ қызмет құқығы; мемлекеттік және қоғамдық ........... олардың кызметін жақсарту жөнінде .............. енгізу құқығы; лауазымды адамдардың, мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың әрекетіне ............. сияқты азаматтардың жаңарған, жаңа құқықтарын жариялауды мүмкін етіп берді. Еркін еңбекке, демалысқа, денсаулық сақтауға, білімге және т.б. деген құқықтың мазмұны мен кепілдігі ........... кеңейді.

Қажетті сөздер: кәсіпкерлік, кеңейту, шағымдану, баспанамен, ұйымдарға, конституциялық, бостандықтардың, мәдени, жетістіктерін, құқықтық, кепілдігін, базасын, демократиялық, ұсыныс, азаматтары, айтарлықтай

5-тапсырма. Жоғарыдағы мәтіннен баяндауыштарды табыңыз және қандай сөз таптарынан жасалғанын, қандай тұлғада тұрғанын айтыңыз.

Лексикалық тақырып: Адам құқығы мен әлеуметтік құқықтар

Ой түрткі:

1. Біздің мемлекетімізде адам құқығы қаншалықты дәрежеде сақталады?

2. Әлеуметтік құқық дегенді қалай түсінесіз?

1-тапсырма. Берілген сөздер мен сөз тіркестерін орыс тіліне аударыңыз.

Қоғам, әлеуметтік норма, даму үрдісі, объективтік құбылыс, жеке адамның құқығы, бостандықтар жиынтығы, өмір қажеттіліктері, қамқорлық жасау, әлеуметтiк орта, мiндеттi, құқығы, борыш, парыз, қатыгездiк, нормативті құжаттарға сәйкес, кепiлдiк, қамтамасыз ету, қол сұқпау, кемсiтуге, бұзбауға, азаптауға, тексеруге, жәбiр, хақылы, құқылы

2-тапсырма. Мәтінде ақпараттарды жеткізуде маңызды рөл атқаратын сөздердің тізімін жасаңыз

Адам құқығы – тарихи, табиғи, объективтік құбылыс. Сондықтан, әлеуметтік норма әр уақытта даму процесінде болады. Әлеуметтік норма адам қоғамымен бірге дамып, бірге өзгеріп, бірге өмір сүріп келеді. Қоғамдағы жүздеген, мыңдаған қарым-қатынасты реттейтін, басқаратын әлеуметтік норма. Қоғам дамып, нығайып, жақсарған сайын әлеуметтік норма да дамып, нығайып жақсарады, оның әділеттік, бостандық, демократиялық шеңбері де, кеңістігі де молаяды, күрделенеді.

Жеке адамның құқығы қоғамдағы құқықпен тығыз байланысты. Бірі болмаса екіншісі де болмайды. Сондықтан бұл екеуін бір-бірінен ажыратып қарауға болмайды. Адам азаматтық қоғамның мүшесі болғандықтан да, адам құқығы, бостандығы олардың мазмұндық дәрежесі қоғамның даму деңгейімен байланысты. Қоғамдағы құқықтарды экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар деп бөліп қарауға болады. Ол құқықтар – қоғамның физикалық, материалдық, рухани және басқа да өмір қажеттіліктеріне бағытталған. Бұл әрбір адамға тиесілі құқықтар мен бостандықтар жиынтығы десек те болады. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар бір-бірімен тығыз байланысты, бірақ олардың ішінен әлеуметтік құқықтарды бөліп қарастыруға болады.

Әлеуметтік құқықтар – бұл физикалық, материалдық, рухани және басқа да өмір қажеттіліктерін қоғамның мүмкіншіліктері шегінде және қоғамдық байлықтың мемлекетпен бөлінуі, адамның белсенді қызметі арқылы қамтамасыз етілетін табиғи құқықтар кешені.

(Ғаламтор материалдарынан)

3-тапсырма. Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып, сөйлемдерді толықтырыңыз.

Қажетті сөздер мен сөз тіркестері: нұқсан, қамқорлық жасауға, әлеуметтiк, мiндеттi, құқығы, борышы, қатыгездiк, парызы, нормаларға сәйкес, айыруға, көмегiн, кепiлдiк, қамтамасыз ету, сұғылмайды, кемсiтуге, бұзбауға, азаптауға, жәбiр, тексеруге тұтқындайтын, қамауда, ұстауға, шағымдану, хақысы, мiндеттi

Конституцияға сәйкес Қазақстан Республикасында адам құқықтары мен бостандықтарына ....... берiледi. Адам өз құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруда басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын ........., конституциялық құрылыс пен қоғамдық имандылыққа ............. келтiрмеуге тиiс. Тегiне, әлеуметтiк, лауазымдық және мүлiктiк жағдайына, жынысына, нәсiлiне, ұлтына, тiлiне, дiнге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жерiне байланысты немесе кез келген өзге жағдаяттар бойынша ешкiмдi ешқандай .......... болмайды. Сондай-ақ, ешкiмдi ......., оған зорлық-зомбылық жасауға, басқадай ............ немесе адамдық қадiр-қасиетiн қорлайтындай ......... көрсетуге не жазалауға болмайды.

Жоғарыда айтқанымыздай, әркiмнiң өз жеке басының бостандығына ........ бар. Сондықтан егер де қандай да бір мәселемен, ия күдікті ретінде полиция қызметкерлері біреуді .............. болса, прокурордың санкциясынсыз адамды жетпiс екi сағаттан аспайтын мерзiмге ғана ........... болатындығын білгеніңіз жөн. Ал басқа жағдайда тек соттың немесе прокурордың санкциясымен тұтқындауға және ......... ұстауға болады. Оның өзінде тұтқындалған адамға сотқа ................ құқығы берiледi. Конституцияға сәйкес Қазақстанда тұратын әрбір азаматтың өз құқықтары мен бостандығын сот арқылы қорғауына, бiлiктi заң ............. тегiн алуға құқығы бар.

Ешкiмнiң өз бетiнше адам өмiрiн қиюға .......... жоқ. Өлiм жазасы ерекше ауыр қылмыс жасағаны үшiн ең ауыр жаза ретiнде заңмен белгiленедi.

Елімізде біреудің тұрғын үйіне қол ........... . Яғни бірудің үйіне басып кiруге, оны .............. және тiнтуге заңмен белгiленген реттер мен тәртiп бойынша ғана жол берiледi. Соттың шешiмiнсiз тұрғын үйден ......... жол берiлмейдi. Керісінше, кейбір азаматтарды (заңда көрсетiлген санаттағы мұқтаж азаматтарды) тұрғын үймен ............ ............. жолға қойылған. Тұрғын үй заңмен белгiленген ................ ....... мемлекеттiк тұрғын үй қорларынан олардың шама-шарқы көтеретiн ақыға берiледi. Сондай-ақ, Қазақстан Республикасының азаматы жасына келген, науқастанған, мүгедек болған, асыраушысынан айырылған жағдайда және өзге де заңды негiздерде оған ең төменгi жалақы мен зейнетақының мөлшерiнде ............... қамсыздандырылуына кепiлдiк берiледi.

Жоғарыда айтылдарғанмен қатар:

• Қазақстан Республикасын қорғау – оның әрбiр азаматының қасиеттi ............ және мiндеті;

• әркiм Республиканың мемлекеттiк нышандарын құрметтеуге ..........;

• заңды түрде белгiленген салықтарды, алымдарды және өзге де мiндеттi төлемдердi төлеу әркiмнiң .......... әрі мiндетi;

• балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу ата-ананың етене құқығы, ........ әрі мiндетi;

• егер ата-анасы еңбекке жарамсыз болып қалса, кәмелетке толған еңбекке қабiлеттi балалар оларға .............. ........ мiндеттi;

• тарихи және мәдени мұралардың сақталуына қамқорлық жасауға, тарих пен мәдениет ескерткiштерiн қорғауға, табиғатты сақтауға және табиғат байлықтарына ұқыпты қарауға ........... екендігін де ұмытпасақ екен.

(Қазақстан Республикасы Конституциясынан алынған

мәліметтерді өңдеп беруші автор)

4-тапсырма. Мәтінді оқып, ондағы толықтауыштарды анықтаңыз және олардың мағыналық түрлері мен жасалу жолдарын айтыңыз.

Жеке құқықтар мен бостандықтар адам мен азаматтың құқықтық мәртебесінің түп қазығы болып табылады. Оларды шектеуге болмайды. Сондықтан Қазақстан Республикасы Конституциясының 15-23 баптарында аталған құқықтар мен бостандықтар кейде «азаматтардың өздік құқықтары мен бостандықтары» деп те аталады, оларға мемлекет тарапынан берілген кепілдіктің деңгейі өте жоғары.

Азаматтардың жеке құқықтары мен бостандықтары: өмір сүру (15-бап); жеке бас бостандығы (16-бап); адамның қадір қасиетіне қол сұқпау (17-бап); жеке өміріне қол сұғылмау, өзінің және отбасының құпиясы болуы, ар намысы мен абыройын қорғау (18-бап); білім алуға құқықтылықты (30-бап) қамтиды.

Қазақстан Республикасында білім алудың бірнеше жолы бар. Біріншіден, азаматтардың мемлекеттік оқу орындарына тегін орта білім алуына кепілдік беріледі. Ол дегеніміз жасөспірім балалардың орта білім алуға міндеттілігі. Екіншіден, азаматтың мемлекеттік жоғары оқу орнында конкурстық негізде тегін жоғары білім алуға құқығы бар. Ал жеке меншік оқу орнында ақылы білім алу заңмен белгіленген негіздермен тәртіп бойынша жүзеге асырылады. Қалай болғанда да мемлекет білім берудің жалпыға міндетті нормаларын белгілейді. Кез келген оқу орнының қызметі сол нормаларға сай болуы керек.

5-тапсырма. Мәтіннен негізгі ақпаратты жеткізетін маңызды фактілерді ажыратыңыз

Адам қоршаған ортада өмір сүретіндіктен, оның өміріне қандай да бір қауіп төнуі мүмкін. Себебі адам өмірі күтпеген сәттерге толы. Адам баласы кез келген кезде денсаулығынан айрылуы (айықпас дертке ұшырауы), мүгедек те болып қалуы ықтимал. Ешкім де бұндайға ұшырамайтындығына кепілдік бере алмайды. Сондай жағдайға душар болғанда, тіршілік етудің негізгі көзі еңбекақыдан айырылып қалу қауіпі бар. Соның салдарынан (я болмаса қандай да бір апаттың салдарынан асыраушысынан айырылуы салдарынан) отбасы аса ауыр материалдық жағдайға ұшырауы мүмкін.

Ондай қиындықтарды кез келген отбасы өздігінен жеңе бере алмайды. Сондықтан да жоғарыда аталғандай жағдай болған кезде, халықтың экономикалық тұрғыдан бәсең бөлігінің (қарт адамдардың, еңбекке қабілеттігі жоқ және жұмыссыз тұлғалардың) материалдық қамтамасыз етілу деңгейінің күрт төмендеу мәселесін шешуді көбінесе мемлекет өз мойнына алады. Әлеуметтік оқиғалар туындаған кезде зейнетақылар, әлеуметтік жәрдемақылар береді және оларға қызмет көрсетеді.

Қаржыландыру үшжақты схема немесе үш жақты жүйе арқылы жүзеге асады: 1) еңбекке қабілетті, жұмыс істейтін, одан әрі зейнетақыға үміткер әрбір азамат; 2) жұмыс беруші; 3) мемлекет.

Әлеуметтік қорғауды қаржыландырудың мемлекеттік әкімшілік-биліктік жүйесі кезінде қаржылық ресурстардың басты субъектісі болып мемлекет табылады, яғни әлеуметтік қорғау шараларының жүйесін мемлекет қаржыландырады. Дәл осындай жүйе бізге бұрынғы Кеңестік Одақтан мұраға қалды. Әлеуметтік қамсыздандырудың бұл үлгісі нарықтық қатынастарға өту кезеңінде жедел реформалауды қажет етті. ХХ ғасырдың 90 жылдарындағы экономикалық тоқырау қазақстандық әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіне өзіндік қиындықтар әкелді. Инфляция мен жұмыссыздықтың өсуі, өндірістің құлдырауы жұмыс істейтіндер санының күрт төмендеуіне әкеп соқты, ал бұл, өз кезегінде, қарт адамдар санының өсуімен бірге бір ұрпақтан (жұмыс істейтіндерден) екіншісіне (жұмыссыздарға) капиталдың ауысуының бірден азаюын білдірді. Жұмыс істейтіндер мен зейнеткерлер санының арақатынасында тепе-теңдіктің болмауы ҚР Зейнетақы қорының ақша қаражаттары дефицитінің артуына және соған орай республикалық бюджеттің осы дефицитті жабуға бағытталған шығындарының көбеюіне әсер етті.

Реформалау үрдісі кезінде көмекке мұқтаж тұлғаларды жеткілікті түрде материалдық қамсыздандыруға жағдай жасайтын әлеуметтік қамсыздандыру үлгісін жасаудың қажеттігі туды. Сөйтіп, әлеуметтік қамсыздандырудың қазақстандық үлгісі қалыптасты.

(Интернет материалдарынан)

Лексикалық тақырып: Білім алу құқығы

1-тапсырма. Берілген сөздер мен сөз тіркестерін қазақ тіліне аударыңыз.

Знание, высшее учебное заведение, будущее поколение, зарубежом, образовательные программы, в результате, частные учебные заведение, платное, бесплатное

2-тапсырма. Мәтіннен негізгі ақпаратты жеткізетін маңызды фактілерді жазып алыңыз.

Қазақстан Республикасында білім алудың бірнеше жолы бар. Біріншіден, азаматтардың мемлекеттік оқу орындарына тегін орта білім алуына кепілдік беріледі. Ол дегеніміз жасөспірім балалардың орта білім алуға міндеттілігі. Екіншіден, азаматтың мемлекеттік жоғары оқу орнында конкурстық негізде тегін жоғары білім алуға құқығы бар. Үшіншіден, қазақстандық кез келген азамат ҰБТ нәтижесі негізінде төлемақылы негізде жеке меншік оқу орындарында да білім алуға құқылы. Жеке меншік оқу орнында ақылы білім алу заңмен белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша жүзеге асырылады. Қалай болғанда да мемлекет білім берудің жалпыға міндетті нормаларын белгілейді. Кез келген оқу орнының қызметі сол нормаларға сай болуы керек.

3-тапсырма. Мәтінді оқып, мәтін бойынша сұхбат құрастырыңыз.

Білім алу құқығын әлеуметтік және мәдени құқық ретінде қарастыруға болады. Әлеуметтік құқық сияқты білім алу құқығы да мемлекеттің әр адамын осы құқықпен қамтамасыз етіп, әр адамның білім алуына мемлекеттік кепілдік береді. Білім алу құқығы тек мемлекетпен берілетін әлеуметтік кепілдіктермен ғана шектелмейді, оның айтарлықтай мәдени маңыздылығы да бар. Мәдени құқық ретінде әр азамат білім алуға құқылы, әрі білім алу бостандығы бар.

Еліміз тәуелсіздігін алғаннан бастап білім қатынастарын реттейтін заңнама даму мен қалыптасу кезеңдерінен өтті. Білім саласы заңнамасын реформалаудың бастапқы кезеңі ҚР «Білім туралы» (1992 ж.) және ҚР «Жоғары білім туралы» Заңдарының (1993 ж.) қабылдануымен байланысты. Бұл кезеңде білім саласындағы кейбір сұрақтар бұрынғы СССР заңнамасымен реттелді. Сондықтан, қоғамдық қатынастардың қарқынды жаңаруы мен нарықтық механизмдердің енгізілуі білім саласындағы қоғамдық қатынастарды реттеу жолдарының өзгеруін талап етті. Және қолданыста болған заңнама 1995 жылғы ҚР Конституциясына сәйкес болуы қажет болғандықтан, бұрынғы заңдарды қолдану тәжірибелерінің жинақталуын ескере отырып, әлемдік білім кеңістігіне қосылуды көздеп, 1999 жылы білім қатынастары заңнама базасын реформалау мен дамытудың жаңа кезеңі ашылды. Сөйтіп 2007 жылдың 7 шілдесінде ҚР «Білім туралы» Заңы әзірленіп, қабылданды. Бұл Заң ұлттық және жалпы адамдық құндылықтар, ғылым мен тәжірибедегі жетістіктер негізінде тұлғаның кәсіби қалыптасуы мен дамуына қажетті жағдайларды жасаудың құқықтық негізін қалады. Отандық білім беру жүйесінің алдында тұрған басты міндет – білім беру сапасын халықаралық деңгейге көтеру.

Әрбір адам азаматтығына қарамастан, білім алу құқығын еш кедергісіз жүзеге асыруға құқылы. Ал, мемлекет, өз тарапынан барлық адамдарға бұл құқықтарды жүзеге асыруға тиісті жағдайлар жасауы тиіс.

4-тапсырма. Берілген даналық сөздерді жаттап, жадыңызға сақтаңыз.

• Даланың заңдары тек достық пен бауырластыққа негізделеді

(Анахарсис).

• Ақыл атасы – ақиқат (Анахарсис).

• Ең жақсысы өкімет – ең жақсы азаматтар билік құрған өкімет

(Анахарсис).

• Ел қамын жеген ер – басшы (Тоныкөк).

• Көсемнің соңынан көп ерер (Білге Мерген).

• Тату елге – тыныштық пен тоқшылық нәсіп (Күлтегін).

• Халқына – бегі, бегіне – халқы сенген ел ұзақ жасайды (Күлтегін).

7-тақырып

Лексикалық тақырып: Халықаралық қатынастар

Ой түрткі:

1. Халықаралық қатынас дегеніміз не?

2. Біріккен ұлттар ұйымы туралы не білесіз?

3. Біріккен ұлттар ұйымын қысқаша қалай атайды?

1-тапсырма. Берілген сөз тіркестерін орыс тіліне аударыңыз.

сыртқы саясат -

басымдық берілетін бағыттар -

географиялық орналасуы -

ұлттық мүдде -

ғаламдану процесі -

экономикалық құрылым -

аймақтық деңгейде -

халықаралық ынтымақтастық -

түзетулер енгізу -

жаңа көзқарас -

іске асыру -

2-тапсырма. Берілген мәтінді мұқият оқып, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.

Қазіргі халықаралық қатынастар деп әлемдегі халықаралық қатынастарды жасаушы субъектілердің (мемлекеттердің) арасында пайда болатын әр түрлі байланыстар мен кездесулерді, акциялар мен түрлі ресми әрекеттерді түсінеміз. Осы қатынастардың базалық әлеуметтік негізі – бірлік пен тұтастықты қалыптастыру.

Мемлекетпен қатар мемлекеттен тыс құрылымдар да халықаралық қатынастардың субъектілері болып табылады. Мәселен, Біріккен ұлттар ұйымы (бұдан әрі БҰҰ деп қысқартылып беріледі) және оның органдары: Бас Ассамблея, Қауіпсіздік Кеңесі, Экономикалық және Әлеуметтік Кеңес, Қамқорлық туралы Кеңес, Халықаралық сот, Секретариат.

БҰҰ мақсаты – халықаралық шиеленістердің түйінін шешу, келісімдік үрдістерді жолға қою, мемлекеттердің мүдделерін түйістіру, халықаралық құқық нормаларының сақталуын қамтамасыз ету, агрессияны айыптау, халықаралық мәселелерді шешуде консенсустық мәдениет пен бейбітшілік сүйгіштікті қалыптастыруға кең жол ашу. БҰҰ халықаралық-құқықтық шеңберде жұмыс істейді.

1945 жылдың 26 шілдесі күні Сан-Франциско қаласында қабылданған БҰҰ Жарғысында көрсетілгендей, БҰҰ және оның органдарының міндеттері: соғысты болдырмау; адамзат, адамның негізгі құқықтарына, әйелдер мен еркектердің, кіші және үлкен ұлттардың теңдігіне сенімді нығайту; елдер мен халықтардың арасында пайда болатын проблемаларды шешу үшін жағдайлар жасау; бейбіт тұрғындарды қарулы террордан қорғау және т.б..

Ерікті халықаралық ұйым болып табылатын БҰҰ әлеуметтік және саяси қақтығыстар аумағын алатын кедейшілік, эпидемиялар, апаттар мен террорлық әрекеттен туындайтын салдарларды басты назарда ұстайды. Сондай жағдайлар бола қалса, ондай апаттардың салдарын тоқтату, гуманитарлық және басқа да көмек көрсету және жою үшін мемлекеттердің күшін біріктіреді.

Қазіргі кездегі халықаралық қатынастардың шынайы өзегі мемлекеттердің өзара байланысы мен өзара қызметі болып табылады. Сондықтан халықаралық қатынастар мемлекетаралық қатынастарды реттейді.

(Ғаламтор материалдарынан мәтінді құрастырған автор)

Сұрақтар:

1. Қазіргі халықаралық қатынастар дегеніміз не?

2. Халықаралық қатынастардың субъектілеріне кімдер жатады?

3. Халықаралық қатынастардың негізі не?

4. Біріккен ұлттар ұйымы қандай қауымдастық және ол не үшін қажет?

5. Біріккен ұлттар ұйымының міндеттері мен мақсаттары не?

6. БҰҰ органдарын атаңыз.

3-тапсырма. Мәтінді оқып, ондағы пысықтауыштардың қандай сөз таптарынан жасалғанын айтыңыз.

Қазақстан мемлекеті 1990 жылдың 25 қазанында өз егемендігі туралы Декларация қабылдады. Соның нәтижесінде материалдық-техникалық, сыртқы экономикалық қатынастар, қаржы салаларында жаңа мүмкіндіктер туды. Орталық органдарды жанай өтіп, бұрынғы кеңістіктегі республикалармен тікелей экономикалық байланыстар орнай бастады. Шет мемлекеттермен байланыстарды жолға қоюға мүмкіндіктер туды. ҚР Президенті одақтық бағыныстағы мемлекеттік кәсіпорындарды Қазақстан Үкіметінің құзырына алу, Қазақ КСР-інің алтын және күміс қорын жасау туралы жарлықтар, сыртқы экономикалық қызмет пен мекемелердің тәуелсіздігін қамтамасыз ететін басқа да жарлықтар шығарды. Енді бұрынғы одақтас республикалар өзара тікелей дипломатиялық және экономикалық қарым-қатынастар орната бастады. Қазақстан да 1990-1991 жылдары Белорусия, Әзірбайжан, Қырғызcтан, Өзбекстан, Ресей Федерациясы және Украинамен экономикалық шарт жасасып, достық пен ынтымақтастық туралы әр түрлі келісімдерге қол қойды.

(Қазақстан Ұлттық энцклопедия. 5 том.

- Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2003. -307-308)

4-тапсырма. Мәтін бойынша сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Қазақстан мемлекеті өз егемендігі туралы Декларацияны қашан қабылдады?

2. ҚР егемендігі туралы Декларацияның пайдасы қандай?

3. ҚР егемендігі туралы Декларацияның нәтижесінде қандай мүмкіндіктерге қол жеткіздік?

4. Қазақстан егемендігінің арқасында қандай елдермен экономикалық байланыс орнатты?

5. ҚР Президенті қандай жарлықтар шығарды?

6. 1990-1991 жылдары Қазақстан қандай елдермен байланыс орнатты?

Лексикалық тақырып: Қазақстан дипломатиясы

Ой түрткі:

1. Қазақстан дипломатиясы туралы не білесіз?

2. Қалай ойлайсыз, дипломат болу оңай ма?

3. Қазақстанда дипломаттар дайындайтын мектеп (ЖОО) бар ма?

1-тапсырма. Мәтінді қазақ тіліне аударыңыз.

Единственное качество, которое должно выделять дипломатов – это профессионализм.

Неслучайно вопросам подготовки специалистов-международников Президент Н.Назарбаев иеизменно уделяет повышенное внимание. Во многих университетах открыты факультеты и отделения международных отношений. Создана дипломатическая академия.

Глава государства постоянно обращает внимание на необходимость дальнейшего повышения эффективности дипломатической службы, ее кадрового укрепления и усиления аналитической составляющей в работе по реализации внешней политики страны.

В течение 18 лет была создана полноценная дипломатическая инфраструктура в центре и за рубежом.

Президент, согласно Конституции, определяет основные направления внешней политики страны. Другими словами, он непосредственно осуществляет внешнеполитический курс Казахстана.

(Токаев К. Президентская дипломатия // «Мәдени мұра»

журналы. №1 (28)қаңтар-наурыз 2010. -9-17 б.)

2-тапсырма. Мәтінді оқып, пысықтауыштарды табыңыз. Мекен пысықтауышы бар сөйлемдерді жазып алып, олардың қалай жасалғанын айтыңыз.

Қазақстан мемлекеті егемендік алғаннан бастап, халықаралық қатынастарға ерекше мән беруде. Өйткені дүние жүзіндегі ірі державалармен байланыс орнықтыру – жас мемлекет үшін аса маңызды. Осыған орай дүние жүзіндегі ең қуатты держава – Америка Құрама Штаттарымен қатынастарға тиісті мән берілуде. Қазір Вашингтонның халықаралық даму үрдісіне ықпалы орасан зор екені белгілі. Қазақстанның бұл елмен арақатынасында құқықтық пен теңдік сақталады.

Қазақстан үшін республика экономикасына айтарлықтай инвестиция беріп отырған Еуропалық мемлекеттермен іскерлік қатынастар орнату аса қажет. Сонымен қатар, бұл мемлекеттер Қазақстанның мәдениеті мен білім саласын дамытуға да қол ұшын беруде. «Болашақ» бағдарламасы аясында қазақстандық студенттер АҚШ-тың, Францияның, Германияның оқу орындарында білімдерін жетілдіруде.

Қазақстанның Батыс Еуропа мемлекеттерімен, соның ішінде, Англиямен қатынасы да жоғары дәрежеде.

1992 жылдың күзінде Н.Назарбаев Германияда болып, канцлер Г.Кольмен кездесті. Кездесу нәтижесінде екі мемлекет арасындағы бірлескен мәлімдеме жарияланды. Сол жолы Қазақстан Президенті Франция Президенті Ф.Миттеранмен де кездесті. Келіссөздер Қазақстанның саяси-экономикалық дамуына жаңа серпін берді.

Қазақстан Венгриямен, Болгариямен, Чехиямен, Румыниямен өзара тиімді қатынастар орнатқан.

(Ғаламтордан алынған материалдарды өңдеп берген автор)

3-тапсырма. Жоғарыдағы мәтінге сүйене отырып, төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.

1. Дүние жүзіндегі ірі державаларды атаңыз?

2. Қалай ойлайсыз: Қазақстан не үшін ірі державалармен байланыс орнатуы керек?

3. АҚШ-пен Қазақстанның байланысын сипаттаңыз.

4. «Инвестиция» дегеніміз не, ол не үшін қажет?

5. Қазақстанның Англиямен, Германиямен байланысы бар ма, оны мәтіннің қай сөйлемі арқылы байқауға болады?

6. Венгрия, Болгария, Чехия, Румыниямен достық қарым-қатынастың дамуы туралы не айта аласыз.

4-тапсырма. Мәтінді мұқият оқып, төмендегі кесте бойынша жұмыс істеңіз.

Қазақстан Азия мен Еуропаның геосаяси қиылысында орналасқан. Қазақстанның экономикалық және әскери-саяси мүдделері, сондай-ақ қазіргі экономикалық әлеуеті оны ірі аймақтық мемлекет ретінде қалыптастырудың алғышарттары болды.

Қазақстан егемендікті құрмет тұту, өзара қауіпсіздік және аумақтық тұтастық принциптерімен өзінің төңірегінде тұрақтылық пен ізгі көршілік аймағын қалыптастыруға мүдделі.

Еліміздің ішкі саяси тұрақтылығы сыртқы саясаттың барлық негізгі бағыттарының ұғынықты, ашық және болжап білуге болатындығына байланысты. Ал мұндай сыртқы саясат мемлекет ретінде оның әлемдік қоғамдастығындағы позициясын нығайтады.

Қазақстан ядролық қаруды иемденуден бас тарту арқылы әлемдік қоғамдастықта айырықша мәртебеге ие болды.

Қазақстанның сыртқы саяси қызметінің стратегиялық бағыттарының бірі Ресей Федерациясымен жан-жақты ынтымақтастықты дамыту болып табылады. Ресеймен бірлесе отырып, Қазақстан экономикалық мәселелердің кең ауқымын, ең алдымен, көліктік және энергетикалық проблемаларды шешуі тиіс, сондай-ақ біздің аумағымыздағы Байқоңыр ғарыш аймағының және басқа да бірқатар стратегиялық маңызды нысандардың базасында өнеркәсіптік әрі ғылыми-техникалық әлеуетті пайдалануда тізе қосып қимылдауы шарт.

(«Егемен Қазақстан» газетінен)

№	Сөйлем	шын	жалған	дұрысы
1	Қазақстан Ресей Федерациясымен ынтымақтастықты орнатпауы керек.
2	Қазақстан Азияның орталығында орналасқан, ол Еуропадан тым алыс.
3	Қазақстан ядролық қаруды қолдануға қарсы емес.
4	Қазақстанның экономикалық және әскери-саяси мүдделері, сондай-ақ қазіргі экономикалық әлеуеті оны ірі аймақтық мемлекет ретінде қалыптастырудың алғышарттары болды.
5	Қазақстанның ішкі саяси тұрақтылығы сыртқы саясатқа байланысты емес.
6	Қазақстан қауіпсіз, сондықтан ол төңірегіндегі көрші елдермен байланыс орнатуды ойламайды да.

5-тапсырма. Мәтінді оқып, оның мазмұнын негізге ала отырып, Семей полигоны туралы өзіңіз білетін ақпаратпен қазақша ой бөлісіңіз.

Первым серьезным испытанием для Н.А. Назарбаева на дипломатическом поприще стали переговоры с американскими политиками по вопросу о ядерном наследии Казахстана. Это проблема беспокоила США, поскольку не нашла своего разрешения в декларации о создании СНГ. Но Вашингтон приветствовал беспрецедентное решение Н.Назарбаева о закрытии Семипалатинского ядерного полигона. И в мае 1992 году Казахстаном был подписан Лиссабонский протокол и он присоединился к договору о нераспространении ядерного оружия. И так он превратился в безъядерное государство. Данная акция продемонстрировала всей планете миролюбие и ответсвенность нараждающегося казахского государства за мир и безопасность.

(Токаев К. Президентская дипломатия // «Мәдени мұра»

журналы. №1 (28)қаңтар-наурыз 2010. -9-17 б.)

СӨЖ

1-тапсырма. Отан туралы ұлы адамдар толғауын дәптеріңізге жазып, жаттап алыңыз.

Адам табиғатындағы аса жоғары әрі аса тамаша сезім – туған жерге деген махаббат, өз Отанының заңдары аясында өзіңді еркін де тәуелсіз сезіну.

И. Гете

Өлерін ойламаған патшаның елі ойран болады.

Ә. Hayаи

Еліне жапа көрсеткен өмірден опа көрмейді.

С.Сараи

Өз жүрегін тазарта білген бүкіл елді де ұры-қарыдан қорғай алады.

Рашид-ад-Дин

Мемлекет ісінің бір парасы – сабырлықты, енді бір парасы – біле тұрып білмеуді, көре тұрып көрмеуді талап етеді.

Әмір Темір

Елін, елінің тәуелсіздігін қорғай білген түрік ұлты өз тілін де шет тілдердің мойынтұрығынан құтқаруға тиіс, құтқара алады да.

Ата Түрік

2-тапсырма. «Отаным – берік қамалым» тақырыбында шағын шығарма жазыңыз.

3-тапсырма. «Үш бақытым» өлеңін жаттаңыз.

Ең бірінші бақытым –халқым менің

Соған берем ойымның алтын кенін

Ол бар болса, мен бармын, қор болмаймын,

Қымбатырақ алтыннан парқым менің.

Ал екінші бақытым – Тілім менің

Тас жүректі тіліммен тілімдедім.

Кей-кейде дүниеден түңілсем де,

Қасиетті тілімнен түңілмедім.

Бақытым бар үшінші – Отан деген,

Кім мықты? – десе біреу, – Отан дер ем.

...Оты сөнген жалғанда жан барсың ба?

Ойланбай-ақ кел-дағы от ал менен.

М.Мақатаев

7-сабақ

Лексикалық тақырып: Отбасы. Неке. Баспана. Бала тәрбиесі.

Грамматикалық тақырып: Көмекші есімдер қызметі. Көмекші сөздердің изафеттік байланыста қолданылуы. Көмекші есімдердің мезгілдік, мекендік және т.б. мәнде жұмсалуы.

Лексикалық қор

1-тапсырма Сұрақтарға жауап беріңіз

1. Отбасы дегеніміз не?

2. Отбасы мүшелеріне кімдер кіреді?

3. «Тәрбие тал бесіктен басталады» дегенді қалай түсінесіз?

4. Неліктен «Отбасы – шағын мемлекет»  дейміз?

5. Отбасындағы ата-ананың міндеттері қандай?

6. Отбасында қанша бала болу керек деп ойлайсыз?

7. Баланың міндеттері қандай?

8. Отбасыңызда мереке, атаулы күндерді қалай тойлайсыздар?

9. Өз ұлтыңыздың салт-дәстүрі туралы не білесіз?

10. Жанұяңызда ұлттық дәстүрлерді ұстанасыздар ма?

11. Ата-анаңыздың отбасылық достары туралы не айта аласыз?

2 -тапсырма Диаграмманы толтырыңыз