9)Биліктің легитимділігі.

Мемлекеттік биліктің заңдылығы оның легитимділігінен білінеді. Легитимдік дегеніміз – халықтың үстемдік етіп отырған саяси билікті мойындауы оның заңдылығы мен шешімдерін растауы. Демократиялық жағдайда мемлекеттік билік легитимді болуы үшін мынандай екі шарт қажет:

1.     ол халықтың қалауы бойынша қалыатсуы және көпшілктің еркіне орай орындалуы керек. Яғни мемлекеттік биліктің иесін тура немесе жанама түрде белгілі бір мезгілге халық сайлауы керек және оның жұмысын бақылап отыруға  мүмкіндік болуы тиіс.

2.     Мемлекеттік билік конституциялық қағидаларға сәйуес жүзеге асырылуы тиіс.

Немістің көрнекті ғалымы Макс Вебер билік барысына келудегі легитимдіктің мінсіз түрі ретінде үш үлгісін көрсетті.

Ең бірінші әдет – ғұрыптық легитимдік. Ол сонау ерте заманнан бастап халықтың санасына сіңген, әбден бойлары үйреніп, дұрыс деп тапқан салт дәстүрлерге сүйенді.

Екінші түрінде – харизматикалық легитимдік жатады. Мұнда өзінің ерекше батырлығымен немесе басқа үлгілі қабылет – қасиеттерімен көзге түскен адамды басшы етіп, соның соңынан ереді.

Үшінші түріне Вебер ақыл парасаттық, құқықтық легитимдігін жатқыза-ды. Онда саяси билік салт – дәстүрге немесе тарихи тұлғаға байланысты емес, қазіргі саяси құрылым орнатқан құқықтық ережелерге, тәртіптік ақыл – ойға сыйымдылығына негізделген. Легитимдіктің бұл түрі қазір дамыған елдерге тән.

Мемлекеттік құқықтық тәртіптің легитимдігінің ең биік дәрежесіне конституция жатады. 1995 жылы 30 тамызда Республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының жаңа конституциясы саяси билікке нақтылы легитимдік берді.

Биліктің түрлері.Билік саяси және мемлекеттік болып екіге бөлінеді. Бұл мәселенің үлкен астары бар. Себебі, бұрынғы кеңестік дәуірде бұл ұғымдарды теңестіріп, бірыңғайлау саяси жүйенің барлық қөұрылымын мемлекеттендірудің тәсілдемелік негізі болды.Саяси билік таптық, топтық жеке адамның саясатта тұжырымдалған өз еркін жүргізу мүмкіндігін білдіреді. Ал мемлекеттік билікке барлық адамдарға міндетті заңдарды шығаруға жеке – дара құқығы бар заңдар мен ұйымдарды сақтау үшін ерекше күштеу аппаратына сүйенетін саяси биліктің түрі жатады. Бұдан біз саяси биліктің мағынасының мемлекеттік биліктенкең екендігін байқаймыз. Себебі, біріншіден, саяси билік адамзат тарихының барлық кезеңдерінде болған. Екіншіден, саяси билік тек мемлекеттік аппарат арқылы ғана емес, сонымен бірге партиялар, кәсіподақтар, халықаралық ұйымдар сияқты саяси жүйенің басқа элементтері арқылы да билігін жүргізеді. Үшіншіден, мемлекеттік билік, жоғарыда көрсетілгендей, ерекше күштеу аппаратына сүйенеді және оның билігіне қоғамның барлдық мүшелері тегіс бағынады.

10) Саяси тәртіп (авторитарлық, тоталитарлық және демократиялық режимдер).

Саяси тәртіп - саяси билікті жүзеге асырудың, қоғамды басқарудың әдіс-тәсілдержиынтығы. Оған демократиялық құқық пен еркіндіктің жағдайын білдіретін саяси тәртіп жатады. Зерттеушілердің көбі бұл тәртіпті айқындағанда оның көрсеткіші, өлшеуіші ретінде демократиялық даму деңгейін, қоғам мүшелерінің белсенділігін айтады.

Тоталитарлы саяси режим–ол мемлекеттің қоғам өмірінің барлық салаларына толықтай бақылау жасауы. «Тоталитаризм» терминін ең бірінші саяси лексиконға еңгізген итальяндық фашистер лидері Б. Муссолини. Ол 1925 жылы өз режиміне сипаттама бергенде осы терминді пайдаланған болатын. Осындай режим сондай-ақ Германияда, Испанияда, СССР-да және Руминияда т.б. елдерде болған. Әр елде өзіндік ерекшеліктерімен көрінсе де оның жалпы белгілері, мәні және мазмұны бар. Осындай белгілерге тоталитарлық режим кіреді:

- азаматтардыңжаңаша ойлау және жаңа қоғам құруын жоққа шығаратын ресми идеология;

- билікке жалғыз бұқаралық партияның монополиясы, олигархиялық белгілері мен харизматикалық лидер жарияланған қоғам;

- террористік полицейлік бақылау жүйесі;

- барлық бұқаралық ақпарат құралдарына (радио, телевидение, газеты, журнал) партиялық бақылау;

- қарулы-әскери күшпен бақылау;

- экономикаға орталықтанған бақылау және экономикалық қызметті бюрократиялық басқару жүйесі;

- қоғамдық және индивидуальдық өмірдің барлық салаларына биліктің қадағалау орнатуы

- тұлғаның еркін ойлауы мен әрекеті болмайды;

- «Билік бұйырмағанның (рұқсат етпегеннің) барлығына тиым салынады» - деген принцип әрекет етеді;

Авторитаризм – саяси тәртіп, бұнда бір түрдің немесе топтың өз басшысымен билікке ұмтылысы. Авторитаризм қоғамдық құрылысы ауысып жатқан елдерде, тағы да ұзақ дағдарыста болып жатқан қоғамда пайда болады. Берілген шарттар, авторитарлық саяси режимнің орнату факторы болады.

Жалпы зерттеушілер авторитаризмнің айыратын белгілерін береді, олар:

-          күшті орталықтанған билік

-          бір топтың немесе партияның билікке монополиясы

-          элитаның қалыптасуы

-          оппозицияға толық немесе толық емес тиым салуы

-          билік өзгеруінің күштеу мінезі

-          шектелген плюрализм

-          билікті ұстап қалу үшін күш құрылымын кең қолдануы

-          өкіметтік билік органдарының, салмаудың және оппозицияның бар болуы. Бірақ оларды жұмыс істеуі шектелген тек формальды түрінде ғана.

-          халықты билікке жібермеуі

-          қоғам мен жеке адамның үстінен тотальды бақылаудан бас тарту.

Қазіргі әлемде авторизмнің сақталып қалуына көп жағдайлар себеп болып келеді. Мысалы:

-          Азаматтық қоғамның дамымағандығы

-          Экономиканың артта қалуы

-          Дамушы қоғамдарда шиеленістің биік тәсілі

Демократия” – сөзі гректің “демос” – халық және “кратос” – билік деген сөздерінен шыққан, яғни “халық билігі” деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз бірнеше мағынада қолданылады: 1.Мемлекет түрі. 2.Тендік, сайлау, көпшілік дауыспен шешім қабылдау принциптеріне негізделген ұйымның ұйымдастырылу түрі.3.Қоғамдық құрылымның мұраты. Әр жерде демократия әртүрлі рең алған.

«Демократия» - түсінігі ол саяси ғылымда маңызды болып келеді. Демократия ол:

-       бір қалыптасқан ұйымның түрі мүшелерінің шешім қабылдауына тек қатысуына негізделген;

-       қоғамдық құрылымның идеалы және оған сәйкес әлем көзқарасы;

-      халық билігі және демократияның мақсаты мен идеалының жүзеге асуы үшін әлеуметтік-саяси қозғалыс;

Демократияны мемлекеттік құырылым ретінде зерттегеннен кейін оның тағы бір белгілерін көресетеді:

-          қоғамда көптеген қызығушылықтармен мүмкіндіктердің бар болуы;

-          саяси институтқа-топтарға кепілденген жолы;

-          жалпы сайлау құқығы;

-          өкіметтік институттардың өкімет іс-әрекеттік бақылау;

-          саяси нормаға қатысты көпшілік қоғамның келісуі;

-          пайда болған шиеленістерді бейбітшілік түрінде шешу.