Жалпы нұсқаулар

Курстық жұмыс алты тапсырмадан тұрады және теориялық курстың барлық негізгі тарауларын қамтыған.

Тапсырмалар әрбір студентке жеке дара беріледі. Барлық алты тапсырмалардың бастапқы (негізгі) деректері бойынша кездейсоқ түрде (қайталанбайтын) арнайы компьютерлік бағдарлама жасалған. Еске салатын жағдай – егер алғашқы берілген тапсырманы жоғалтып алсаңыз, қайта берілген тапсырмада бастапқы деректер өзгертіледі. Тапсырма, есептеу – түсіндірме жазбаның бетінің сыртына жапсырылады. Сызбаларда, қайсыларында негізгі берілген деректерде сілтемелер берілсе, олар әдістемелік нұсқаудың қосымшасында көрсетіліп келтірілген.

Курстық жұмыс А4 форматтағы жазба қағазы парағында есептеу – түсіндірме жазба ретінде жинастырылады, оған қоса сұлбалар (схемы) және нобайлар (эскизов) А4 форматта сызба қағазында орындалады. Дәлдік шек өріс сұлбалары масштабпен орындалады. Есептеу – түсіндірме жазба мәтіндері (текст) парақтың бір жақ бетінде ғана жазылады. Есептеу – түсіндірме жазба беттердің оң жақ бұрышына нөмірлері қойылып болған соң жинақталады. Жазбаның соңында қолданылған әдебиеттер тізімі келтіріледі. Түсіндірме жазбада әдебиеттерге сілтемелер болуы керек. Есептеу – түсіндірме жазбаларды қалай жинастыру 4 әдебиетте келтірілген.

Тапсырма 1. Тегіс (жылтыр) цилиндрлі қосылыстың элементтерін анықтау және олардың бөлшектері үшін өлшейтін құралдарды таңдау.

Тапсырманың мақсаты:

1. Курстың негізгі терминологиясын игеріп, дәлдік шек өрісінің, шектік және негізгі ауытқуларын, дәлдік өлшемдерін, квалитет өлшемдерін, қосылыстың шектік саңылауларын немесе керулерін, қондырудың дәлдік шектерін дұрыс анықтауды үйрену.

2. Бөлшектер сызбаларында немесе құрастырма сызбаларында дәлдік шек өрісі мен қондыруларды дұрыс белгілеуді үйрену.

3. Өлшеуді бақылауға арналған өлшеу құралдарын дұрыс таңдай білуді үйрену.

Тапсырманың талабы:

1. Тесіктің және біліктің негізгі және шеткі ауытқуларының таңбасын (оң немесе теріс) және шамасын, дәлдік шек шамасын анықтау.

2. Тесіктің және біліктің шектік өлшемдерін анықтау.

3. Берілген қондыруына қарай, дәлдік шек жүйелерін анықтау.

4. Қондырулар топтарын, қондыру дәлдік шектерін, саңылаулар мен керулердің шектік шамаларын анықтау.

5. Берілген қосылыстардағы бөлшектердің дәлдік шегі өрісі сұлбасын ыңғайлы масштабта анықтап сызу.

6. Қосылыстарды құрастырма түрінде және оның бөлшектері сұлбасын дәлдік шек өрісімен, ауытқулармен және бет бүдір параметрлерін белгілеумен сызу.

7. Берілген қосылыстар бөлшектерін қажет дәлдікпен өлшеу үшін өлшеуіш құралдарын таңдау.

Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар.

1. Егер мөлшер дәлдігі, дәлдік шек өрісімен шартты белгілеумен (әріппен) берілсе, дәлдік шек шамасы МЕСТ 25346-98 кестесі бойынша анықтаймыз.

Бұл кесте келтірілген дәлдік шек шамасы, нақтылы өлшем және квалитет нөміріне байланысты.

Әрбір негізгі ауытқу бір немесе екі латын әріпінің алфавитімен белгіленеді: тесік – үлкен әріппен, ал білік - кіші әріппен. Екі ауытқудың қайсысы-нақтылы өлшем сызығына жақыны негізгі ауытқу болып есептеледі.

Ол үстіңгі немесе астыңғы ауытқу болуы мүмкін, ол тақырыбында көрсетілген. МЕСТ 25346-89 осы кестеден нақтылы өлшем тармақ жолына сәйкес шартты белгіленген оның графы қиылысында негізгі ауытқудың

мәнімен және таңбасымен табады.Өлшемнің ауытқуын, осының алдына белгілі болған негізгі ауытқу және дәлдік шек арқылы табады.

2. Шектік өлшемдерді, нақтылы өлшемге олардың шектік ауытқуларын өз таңбалары арқылы қосу көмегімен анықтайды.Жоғарғы ауытқу ең жоғарғы шектік өлшемді, ең төмеңгі шектік өлшемді анықтау үшін қажет.

Берілген қондырулар жағдайында дәлдік шектер жүйесін келесідей түрде белгілейді.

Негізгі білік – біліктің жоғарғы ауытқуы(es) -25 мкм-ге тең. Мұндай біліктің дәлдік шегі негізгі ауытқуы “h” арқылы құрастырылады.

Негізгі тесік – тесіктің төменгі ауытқуы (EI) нөлге тең. Мұндай тесіктің дәлдік шегі негізгі ауытқуы “F” арқылы құрастырылады

Егер әртүрлі саңылаулар мен керулер негізгі білік қосылысында әртүрлі тесіктермен алынса, онда қондырулар білік жүйесінде болып есептелінеді.

3. Берілген қондырулар жағдайында дәлдік шектер жүйесін келесідей түрде белгілейді.

Егер әртүрлі саңылаулар мен керулер негізгі білік қосылысында әртүрлі тесіктермен алынса, онда қондырулар білік жүйесінде болып есептелінеді. Әртүрлі біліктерді негізгі тесікпен қосқанда, қондырулар негізгі тесік жүйесінде болып есептелінеді.

4. Қосылыстар дәлдік шек өрісі сұлбасын салудың негізгі міндетін нөлдік сызық атқарады, қайсысы қосылыстың нақтылы өлшеміне сәйкес келетін. Дәлдік шек өрісі сұлбасын салғанда, нөлдік сызыққа өз бетінеше перпендикулярлі, бірақ-та бірдей масштабта өлшемдердің таңбасына қарай шектік ауытқуларын салады.Нөлдік сызық бағытында дәлдік шек өрісі шамасын қабылдайды.Дәлдік шектер өрісіне дұрыс талдау жасау үшін мынаны есте сақтау керек, нөлдік сызық тек қана ауытқулар үшін есептеудің бастауы, ал осы сызыққа сәйкес өлшем, нақтылы өлшемге тең.

Қосылыстар сипаты бойынша қондырулар тобын саңылаумен, керумен және өтпелі деп айырады. Қондыруларда саңылауларды немесе керулерді анықтау үшін алдымен тесіктің және біліктің сәйкестік шектік өлшемдерін салыстыру керек.

1-суретте Ø34 қосылыстың дәлдік шек өрісінің сұлбасы көрсетілген.

5. Бірінші тапсырманың есептемелерін қысқарту үшін қосылыстар элементтері және олардың бөлшектерінің мәндерін 1-кестеге енгіземіз.

6. Бөлшектер сызбалары және құрастыру сұлбаларында дәлдік шек өрістері және берілген қондырулардағы ауытқулар белгілеулерінің мәндері 2-суретте келтірілген.Сызбада және сұлбаларға өлшемдерін қойған уақытта, ауытқулардың сандық мәндерін толығынан қою керек, жоғарғы және төменгі ауытқулардығ толмаған сандық орындарына нөлді қосумен біркелкі қылу керек.

7. Өлшеу құралдарын таңдау метрологиялық, конструктивтік және экономикалық факторларды есепке ала отырып СТ СЭВ 303-86 өлшеу өлшемдерінің – (δ) босатылған қателік мәндері бұйымның дәлдік шек

шамасына байланысты келтірілген. Өлшеудің босатылған қателігі мынаны көрсетеді, берілген дәлдіктегі өлшем өлшеуі қаншаға қателесетінін, яғни (± δ) кіші және үлкен жағына.

Барлық өлшеу құралдарда қателіктер бар. Қателік негізгі параметр, өлшенетін өлшем дәлдігіне байланысты өлшеуіш құрал таңдайды.

Өлшеуіш құралдардың шектік қателіктері – ең үлкен шама, қайсысы өлшеуіш құрал ақиқат өлшемді дұрыс көрсетпеуі мүмкін. Шектік қателіктер өлшеуіш құралдардың паспортында және аттестаттарынла көрсетіледі.

Өлшеу құралдарын таңдағанда, қажет нәрсе олардың шектік қателіктері тең немесе өлшеудің босатылған қателіктерінен кіші болулары керек, яғни өлшеу құралдарының метрологиялық сипаттамалары келесідей шарттың орындалуын қанағаттандыру керек:

± lim ≤ ± δ ; (1)

Өлшеу құралдарын таңдап алу келесідей жағдайда жүргізіледі. Қашан нақтылы диаметр және өлшенетін өлшем дәлдік шегі белгілі болғанда 4-кесте бойынша әдістемелік нұсқаның қосымшасынан нақтылы өлшем және дәлдік шек мәні ІТ қиылысынан (± δ) мәнін табамыз.

Босатылған қателікті біле отырып ( δ) 2-қосымша 7-кестесі бойынша [1] шартты еске ала отырып тесік пен білікті өлшеуге сәйкес өлшеу құралдарын таңдаймыз.

1 – тапсырманың алғашқы мәліметтері:

Нақты мөлшер, мм – 34

Тесік дәлдік шек өрісі – F9

Білік – h8

Ø34

Ø34 F7– тесік үшін

Төменгі ауытқуы ЕІ =25мкм=0,025 мм

Тесіктің дәлдік шегін табамыз:

ІТ = a x і, (1)

мұнда а – дәлдік шектің бірлік саны (11-кесте бойынша [3])

і – дәлдік шек бірлігі, мкм (10- кесте бойынша [3])

ІТ =40 х 1,6=64мкм=0,064 мм

Td= ES-EI; осыдан ES=Td+EI=0,025+0,064=0,089 мм

тесіктің жоғарғы ауытқуы ES=+0,089 мм

Ø34 F7 ( )

Ø 34 h8-білік үшін

жоғарғы ауытқуы es=0

Біліктің дәлдік шегін табамыз:

IT=a x i, (1)

мұнда а – дәлдік шектің бірлік саны (11-кесте бойынша [3])

і – дәлдік шек бірлігі, мкм (10- кесте бойынша [3])

IT=40 х 1,6=64мкм=0,064 мм

Td=es – ei. Осыдан ei=es-Td=0-0,04=-0,04мм

es=-0,04мм

Тесіктің ең үлкен және ең кіші шектік мөлшерін табамыз:

D =Dn+ES=34+0,089=34,089 мм

D = Dn+EI=34+0,025=34,025 мм

Шектік мөлшері бойынша:

T = D - D =34,089-34,025=0,064мм

Ауытқуы бойынша:

T =ES-EI=0,089-0,025=0,064 мм

Біліктің ең үлкен және ең кіші шектік мөлшерін табамыз:

d =dn+es=34+0=34 мм

d =dn+ei=34+(-0,04)=33,96 мм

Шектік мөлшері бойынша:

T = d -d = 34-33,96=0,04мм

Ауытқуы бойынша:

T =es-ei=0-(-0,04)=0,04 мм

Саңылауының шектік мөлшерін табамыз:

S = D - d =34,089-33,96=0,129 мм

S = D - d = 34,025-34=0,025 мм

Немесе ауытқуы бойынша:

S =ES-ei=0,089-(-0,04)=0,129 мм

S =EI-es=0,025-0=0,025 мм

Есептеудің нәтижесін 1-кестеге енгіземіз.

Кесте 1 – Ø34 F9/h8қосылысының есептеу нәтижелері

Берілген қосылысты белгілеу			Ø34 F9/h8
Қосылыстар элементтерінің мәндері	Нақты өлшем, мм		Ø34
	Саңылау, мм	Smax	0,129 мм
		Smin	0,025 мм
	Қондырудың дәлдік шегі, ТΔ		0,121 мм
	Қондырулап топтары		керу
	Дәлдік шектер жүйесі		Білік жүйесі
Тесік элементтерінің мәндері	Шартты белгісі		Ø34 F9
	Дәлдік шек, мм Td		0,064 мм
	Негізгі ауытқудың мәні, мм		0,025(жоғарғы)
	Шектік ауытқулар, мм	Жоғарғы, ES	0,089 мм
		Төменгі,EI	0,025 мм
	Шектік өлшемдер, мм	Dmax, мм	34,089 ммм
		Dmin, мм	34,025 мм
Білік элементтерінің мәндері	Шартты белгісі		Ø34 h8
	Дәлдік шек, мм Td		0,064 мм
	Негізгі ауытқудың мәні, мм		0,064 (төменгі)
	Шектік ауытқулар, мм	Жоғарғы, es	0
		Төменгі, ei	-0,04 мм
	Шектік өлшемдер, мм	dmax	34 мм
		dmin	33,96 мм

Берілген қосылыстағы бөлшектің шектік мөлшер өрісінің сұлбасын ерікті түрде саламыз.

Тапсырма 2. Сұрыпталып жинастыруға жататын қосылыстар элементтерін анықтау

Тапсырманың мақсаты:

1. Қосылыстардағы сұрыптап жинау әдісінің мән-мақсатымен танысу.

2. Қосылыстағы бөлшектердің шектік өлшемдердің, әрбір өлшем тобына кіретін бөлшектердің топтық дәлдік шектерін, сонымен қоса шектік топтық саңылаулар және керулерді анықтауды үйрену.

Негізгі деректер ретінде қызмет ететін:

1. Қосылыстар бөлшектердің берілген нақтылы өлшемдерімен және дәлдік шектер өрісімен.

2. Іріктелген топтар саны.

Тапсырма талабы:

1. Тесік және біліктің шектік өлшемдерін, шектік ауытқуларын және дәлдік шек мәндерін анықтау.

2. Берілген қосылыстардағы шектік саңылаулар мен керулердің шамаларын анықтау.

3. Тесіктің және біліктің топтық дәлдік шектерін анықтау.

4. Берілген қосылыстың дәлдік шек өрісі, сұлбасын сызу, тесік және біліктің дәлдік шек өрісін белгіленген топ сандарына бөлумен.

5. Әрбір өлшем топтарында, тесік пен біліктің шектік өлшемдерін көрсетіп іріктеушінің картасын құрастыру.

6. Топтық саңылауды және керулерді анықтау.

Тапсырманы орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар:

1. Өлшемдердің дәлдік шектерін және шектік ауытқуларын анықтау тәртібі, 1-тапсырманың 1 пунктінде келтірілген. Шектік өлшемдерді анықтауда сонда 2 пунктінде көрсетілген.

2. Шектік саңылаулар және керулерді есептеу тәртібі де сонда 4 пунктінде келтірілген.

3. Тесікпен және біліктің топтық дәлдік шек шамаларын бөлшектердің дәлдік шектерін өлшемдік топтар санына (n) бөлу арқылы табамыз: T = ; T = , яғни барлық тесікпен және біліктің топтық өлшем дәлдік шектері өзара бірдей тең болады.

4. Тесіктің және біліктің өлшемдерін және шектік ауытқуларын әрбір өлшем топтарында берілген қосылыстың дәлдік шек өрісі сұлбасы бойынша

анықтаған жеңіл, сұлбада дәлдік шек өрістерге берілген топтың өлшем сандарына бөліп және топтық өлшемдер дәлдік шек шекараларында ауытқулардың мәндерін анықтау арқылы.

5. Әрбір өлшем топтарындағы тесік және білік шектік көрсетілген өлшемдерін іріктеудің картасы.

2-тапсырманың алғашқы мәліметтері:

Ø 156

Топ саны – 4

Тесік үшін- Ø 156 H12

МЕСТ 25346-89 бойынша төменгі ауытқуды EI=0 табамыз.

IT=a x i=160 x 2,5= 400=0,4 мм

TD=ES - EI, Осыдан: ES=Td+EI=0,4+0=0,4 мм

D =Dn+ES=156+0,4=156,4 мм

D = Dn+EI=156+0=156 мм

Шектік мөлшері бойынша:

T = D - D = 156,4-156=0,4 мм

Ауытқуы бойынша:

T =ES-EI=0,4-0=0,4 мм

Ø 156H12( )

Білік үшін – Ø 156 x12

Төменгі ауытқуы стандарт бойынша:

es=0

IT=a x i = 160 x 2,5=400=0,4 мм

Td=es-ei; сондықтан да ei=es-Td=0-0,4= -0,4 мм

Ø 156х12 ( )

d =dn+es=156+0=156 мм

d =dn+ei=156-(-0,4)=155,6 мм

Шектік мөлшері бойынша:

T = d -d = 156-155,6=0,4 мм

Ауытқуы бойынша:

T =es-ei=0+0,4= 0,4 мм

Саңылауының шектік мөлшерін табамыз:

S = D - d =156,4-155,6=0,8 мм

S = D - d = 156-156= 0

Тесік үшін дәлдік шек тобын табамыз:

= =

Білік үшін дәлдік шек тобын табамыз: