Кіріспе……………………………………………………………………………….2

1 Меншік капиталының экономикалық мәні мен мазмұны

1.1  Меншік капиталының экономикалық мәні…………………………...........5

1.2  Меншік капиталын қалыптастырудың жолдары……………………....…6

1.3  Жарғылық капиталының есебі………………………………………..........8

1.4  Капитал қозғалысы бойынша  болатын операциялар есебі…………………14

1.5  Резервтік  капиталдың есебі…………………………………………………..19

1.6  Бөлінбеген және жиынтық  табыстың (жабылмаған зиян) есебі……….…21

2     Меншік капиталының  аудиті

2.1  Меншік капиталын аудиттеу көздері мен жарғылық капитал аудиті....26

2.2  Резервтік, қосымша төленген және төленбеген капиталдың аудиті......29

2.3  Бөлінбеген табыс (жабылмаған шығын) аудиті......................................31

Қорытынды......................................................................................................34

Қолданылған әдебиеттер тізімі.......................................................................36

Кіріспе

Қазақстан Республикасында нарықтық қатынастардың дамуы шаруашылық әдістерін және формаларын қайта өзгертудің объективті қажеттілігін тудырады. Нарық жағдайына бейімделудің қиындығына қарамастан елде ғылыми-техникалық саясат, әлеуметтік-экономикалық қызметтің жаңа әрі озық нарықтық бағытын түбегейлі және қолданбалы зерттеу белсенділікпен жүргізілуде. Елдің микроэкономикасын басқаруға аса қажетті әртүрлі бизнес салаларындағы шаруашылық жүргізуші субъектілер қызметін талдау, аудит және басқару есебі сияқты арнайы қолданбалы ғылымдарға ерекше маңыз беріліп отыр.

Нарықтық экономика жағдайында басқаруды жетілдіруде бухгалтерлік есептің мәні мен ролі артуда. Басқару мен нарықтық экономиканың дамуына, әртүрлі деңгейдегі басқару шешімдерін әзірлеуге, субъектінің нарықтағы іс-қимылын анықтауға, сондай-ақ субъектілердің қаржылық және шаруашылық қызметі туралы сапалы, уақтылы ақпараттарды қалыптастыру бухгалтерлік есептің басты мақсаттары болып табылады.

Бухгалтерлік есеп – экономикалық білім жүйесіндегі негізгі пәндердің бірі, әрі оны мамандығым деп таңдағандар үшін аса маңызды. Ол шаруашылық жүргізуші кез-келген субъект қызметінде жетекші орын алады. Бухгалтерлік есептің мәліметтері негізінде бүкіл шаруашылық қызметтің іс-әрекеті сипатталып, қаржылық жағдайы ашық көрсетіледі.

Қазақстан Республикасының заңына сәйкес кәсіпорындар өзінің құрылуы барысында, яғни шаруашылық қызметпен айналысу үшін белгілі бір мөлшерде мүліктерге ие болуы тиіс. Мүліктердің ақшалай өлшемге айналдырылғандағы жиынтығы ұйымның меншікті капиталы болып саналады. Бухгалтерлік есеп- ақпарат беру үшін, және бұл ақпарат пайдаланушылар үшін қызықты болуы үшін, анық, сенімге ие болатын, қажеттіліктерін қанағаттандыру керек. Қаржылық есеп есептік ақпарат дайындау процесі болып табылады, бұл процесті кез- келген заңды және жеке тұлғалар, сонымен бірге кәсіпорыннан тыс:

Менеджерлер, инвесторлар, кредиторлар, қаржылық органдар т.б пайдалана алады. Біздің республикамызда жұмыс істеп тұрған бухгалтерлік есептің халықаралық бухгалтерлік стандарттқа сай келеді.

Есептік мәліметтер шаруашылық субъектілер және олардың структуралық бөлімдерін оперативті басқару, мемлекеттік қаржылық есеп беру, экономикалық болжамдар және ағымдағы жоспар, және де мемлекетіміздің экономикалық дамуын зерттеу үшін пайдаланады.

Ұйымның қаржылық-шаруашылық қызметінде меншікті капитал есебін сауатты және дұрыс ұйымдастыру, рәсімдеу, бағалау мен есептеу бизнес нәтижелеріне тікелей әсер етіп өте маңызды роль ойнайды.

Бүгінгі таңда ел экономикасының нарықтық жағдайға көшуіне байланысты жаңа кәсіпкерлік қызметтердің пайда бола бастауына сәйкес бухгалтерлік есептің маңызы мен рөлі арта түсуде. Осыған орай бухгалтерлік есептің құрылымына өзгерістер енгізіп отыр. Елімізде жүргізіліп отырған бухгалтерлік есеп жұмысы толығымен халықаралық қаржылық есеп беру талаптарына сай орындалады деп айтуға болады.

Курстық жұмысының міндеті. Берілген тақырып – «Меншікті капитал аудиті» болған соң, осы тақырыптың мәнін ашу, меншікті капиталды талдай отырып, оның қай шотта қаралатынын, меншікті капиталдың түрлерін қарастыру.

Кәсіпорын мүлкі оның негізгі құралдары мен айналымдағы қаржыларының құнынан құралады. Ұйымның меншікті капиталының көздері болып мыналар саналады:

- жарғылық капитал;

- резервтік капитал;

- бөлінбеген пайда.

Кәсіпорындар оздерінің қызмет атқаруы барысында меншікті қаржыларынан басқа қарыз қаражаттарында пайдаланады. Ал олардың қатарына қысқа және ұзақ мерзімді несиелер, қарыздар, алынған аванстар және басқа да кредиторлық борыштар жатады.

Жарғылық қор меншік иесінің (кәсіпорынның) жарғысында қаралған қызметтерін қамтамасыз ету үшін инвестициялық қаржылардың сомасы болып табылады.

Меншік иесінің тиісті құқығымен жауапкершілігіне қарай ұйымның жарғылық қоры мынадай түрлерге бөлінеді.

Кәсіпорындардың (толық серіктестік, сенім серіктестігі, жауапкершілігі шектеулі серіктестік, қосымша жауапкершілігі бар серіктестік, жабық және ашық ащионерлік қоғам) жарғылық капиталы.

Өндірістік кооператив мүшелерінің мүлік жарналары (үлестері).

Жарғылық қор мөлшері ұйымның жарғысында және басқа да құрылтайшылық құжаттарында белгіленген, үкіметтің атқарушы органдарында тіркелуі керек. Оның мөлшері құрылтайшылық құжаттарға тиісті өзгерістер енгізілгеннен кейін ғана өзгеруі мүмкін.

Қосымша төленген капитал — қоғамның өзінің акцияларын олардың атаулы (номиналдық) құнынан артық бағаға сатқан жағдайда пайда болған құн айырмашылығынан туындайды.

Қосымша төленбеген капитал — кәсіпорынның өзінің меншігіндегі негізгі құралдары мен инвестицияларын қайта бағалаған уақыттағы олардың құнының өскен сомасынан және тағы да басқа жағдайлардан туындайды.

Резервтік (сацтық, сақтаулы) капитал — келешекте (алдағы уақыттарда) болуы мүмкін зияндармен шығындардың (ысыраптардың) орнын толтыруға арналып кәсіп-орынның озінің таза пайдасынан (табысынан) бөлінген меншіктік капиталының бір белігі. Резервтік (сақтық, сақтаулы) капиталдың мөлшері мен құрылу тәртібі Қазақстан Республикасының заңдары мен ұйымның (қоғамнын) жарғысында қаралады (көрсетіледі).

Бөлінбеген пайда (табыс) - кәсіпорынның жалпы кірісінен (пайдасынан) барлық жұмсалған шығындарды (бюджетке төленген салық сомаларын, кірістен (пайдадан) басқадай бағыттарға пайдаланған сомаларын шегеріп тастағандағы қалған бөлігі болып табылады.

Бухгалтерлік есеп барлық шаруашылық есебінің басты негізгі бөліктерінің бірі болып есептелінеді. Кәсіпорындар, ірілі-уақты шаруашылықтар мен мекемелер, ұйымдар, өнім өндіруші және қызмет көрсету орындарының барлығы да бухгалтерлік есебін, аудитін, талдауын жүргізуге міндетті. Мекемелер, мүліктер мен қаражаттар, қаржылар мен қорлар, өнімдер мен өндірілген өнімдерді сату, көрсетілген қызметтерді өткізу процестері болған кезде бухгалтерлік есепті, аудитті, талдауды жүргізу негізгі экономикалық мәселелердің бастысы болып табылады. Бухгалтерлік есеп, аудит, талдау арқылы өндірілген өнім, көрсетілген қызмет, оларды сату, өткізу және айырбастау, түскен қаржыны кіріске алу, бұларды дұрыс бөліп, тиімді пайдалану, шаруашылық жұмыстарының барлығын әуел бастан ең соңына дейін жүргізуге, нақты іске асыруға болады. Осы айтылғандардың барлығы бірдей есепке алынуы бухгалтерлік есеп, аудит, талдауға тән сипат және басты шарт, міндетті түрде орындауға тиісті экономикалық талап болып есептелінеді.

Курстық жүмыста төмендегі авторлардың әдебиеттерін пайдаландым:Қ.К. Кеулімжаев, З. Н. Әжібаева, Н. А. Құдайбергенов, В.К.Родостовец,Т.Ғ.Ғабдуллин,В.В. Родостовец, О. И. Шмидт “Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп”; сонымен қатар «Бюллетень бухгалтера» және «Заочная школа бухгалтера» мерзімдік басылымдарын қолдандым.

1 Меншік капиталының экономикалық мәні мен мазмұны

1.1 Меншік капиталының экономикалық мәні

Экономикалық  көзқарас бойынша  бухгалтерлік есеп, кәсіпорын ақпарат беру процесі ретінде қарастырылады. Ол кәсіпорындарда бар ресурстарды тиімді пайдалануды, басқару шешімдерін дұрыс қабылдауға ықпалды әсерін тигізеді. Кез-келген заңды және жеке тұлғалар өздерінде бар ресурстарды қаржылық есеп беруіне қарап, белгілі бір бизнес саласына сала алады. Бухгалтерлік есеп- ақпарат беру үшін, және бұл ақпарат пайдаланушылар үшін қызықты болуы үшін, анық, сенімге ие болатын, қажеттіліктерін қанағаттандыру керек.

Бухгалтерлік есеп халықаралық қатынастардың бір құралы ретінде  саналады. Және де әр түрлі қызмет кез- келген бизнес  түрлерін байланыстыратын звеносы болып табылады.

Методологиялық және ұйымдастыру  есебі Батыста қаржылық және басқару болып бөлінеді.

Қаржылық есеп есептік ақпарат дайындау  процесі болып табылады, бұл процесті кез- келген заңды және жеке тұлғалар, сонымен бірге кәсіпорыннан тыс:  Менеджерлер, инвесторлар, кредиторлар, қаожылық органдар т.б пайдалана алады.

Басқару есебі, кейде өндірістік немесе шығындар  есебі деп аталады. Басқару есебі өндірістік- коммерциялық қызметті жоспарлау және басқару үшін, менеджерлерге керекті ақпаратты дайындау болып саналады.

Нарықтық экономикасы дамыған елдердің бухгалтерлік есепті  жүргізу, қаржылық есеп беруді дайындау ережелерінің едәуір айырмашылықтары бар.

Шаруашылық  субъектілері бухгалтерлік есеп нарықтық қатынастарда өзгеше мағынаны қабылдайды. Ол 1) халықаралық бухгалтерлік есепте бекітілген жалпы принциптер және жағдайлардан тұрады.  Қаржылық – шаруашылық қызмет субъектілерінің бухгалтерлік есеп бас шоттар жоспарында, Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес шығарылған «Бухгалтерлік есеп туралы», «Салық және бюджетке міндетті төленетін төлемдер туралы», және де бухгалтерлік есеп бойынша Қазақстан Республикасының жетік органдарымен басып шығарылған нұсқаулар,  жағдайлар және ұсынулар.

Біздің республикамызда жұмыс істеп тұрған бухгалтерлік есептің халықаралық бухгалтерлік стандарттқа сай келеді. Есептік мәліметтер шаруашылық субъектілер және олардың структуралық бөлімдерін оперативті басқару, мемлекеттік қаржылық есеп беру, экономикалық болжамдар және  ағымдағы жоспар, және де мемлекетіміздің экономикалық дамуын  зерттеу үшін пайдаланады.

Қазіргі заманға сай шаруашылық тәжірибеде толық және дәл экономикалық ақпаратсыз, шаруашылық субъектілерінің қиын экономикалық механизімін басқару мүмкін емес.

Экономика саласындағы жұмысшылар, және ең басты бухгалтерлер есептік тәртіпті және есеп беруді жақсы білулері керек, арзандата және жеңілдете білу субъектінің қызмет тәртібін белгілейтін, кәсіпорынның бухгалтерлік және салықтық есеп жағдайын  қатаң ұстануы керек.

Бухгалтерлік және салық есебінің арасындағы қатынастар негізгі капитал есебінде білінеді., өйткені кез-келген кәсіпорынның балансында негізгі құралдар бар, бұл өндірістің негізін құрайды.

 

1.2 Меншікті капиталын қалыптастырудың жолдары

Қазақстан Республикасының заңына сәйкес кәсіпорындар өзінің құрылуы  барысында, яғни шаруашылық қызметпен айналысу үшін белгілі бір мөлшерде мүліктерге ие болуы тиіс. Осы жоғарыда аталған мүліктердің ақшалай өлшемге айналдырылғандағы жиынтығы ұйымның  меншікті капиталы болып саналады.

Кәсіпорын алғашқы құрылған кезде оның капиталы Қазақстан Республикасы заңында қаралған мөлшерден кем болмауы тиіс және де ол сол ұйымның құрылтайшыларының, акционерлерінің ақшалай, заттай және басқадай түрде қоғамға  қосқан үлестерінен құралады. Бұл сома, яғни кәсіпорынның капиталы осы ұйымның қызметі барысында тапқан таза табысы және басқа да көздерден, тегін түскен мүліктер мен ақшалй қаржылар есебінен өсіп отырады.

Жалпы кәсіпорынның есебін жүргізу барысында жұмыс істеп тұрған, қызмет атқарушы яғни қолданыстағы капиталы және оның құрамы мен құрылымы бухгалтерлік баланстың активінде көрсетілсе, ол капиталдың қаржыландыру көздері  баланстың пассивінде көрсетіледі .

Кәсіпорын мүлкінің құрамы

Ұйымның барлық мүлкі ( қызмет атқарушы капиталы) айналыстан тыс және айналыстағы активтер болып екіге бөлінеді. Мүліктерді қызмет атқару  мерзіміне қарай «негізгі (айналымнан тыс) активтер» және «айналымдағы активтер» деп екіге бөлінеді.

Негізгі (айналымнан тыс) активтер негізгі құралдардан, материалдық емес активтерден, қаржылық (ұзақ мерзімді) инвестициялардан, аяқталмаған құрылыстан құралады. Жалпы айналымнан тыс активтер шаруашылық субъектінің  материалдық- техникалық базасын жасауға және дамытуға арналады.

Ал айналымдағы активтер кәсіпорынның қызмет атқаруы барысында пайда табуға негізделеді. Соған сәйкес олардың қатарына ақша қаражаттары, қысқа мерзімдік  қаржылық салымдар, тауарлық –материалдық   қорлар, дебиторлық  борыштар және басқа да активтер  жатады.

Кәсіпорын мүліктерінің (капиталының) құралу көздері

Кәсіпорын мүлкі оның негізгі құралдары мен айналымдағы қаржыларының құнынан құралады. Ұйымның меншікті капиталының көздері болып мыналар  саналады:

-         жарғылық капитал;

-         резервтік  капитал;

-         бөлінбеген пайда.

Кәсіпорындар өздерінің қызмет атқаруы барысында меншікті қаржыларынан басқа қарыз қаражаттарында пайдаланады. Ал олардың қатарына қысқа және ұзақ мерзімді несиелер, қарыздар, алынған авнстар  және басқа да кредиторлық борыштар жатады.

Жарғылық қор меншік иесінің  (кәсіпорынның) жарғысында қаралған қызметтерін қамтамасыз ету  үшін инвестициялық қаржылардың сомасы болып табылады.

Меншік иесінің  тиісті құқығы мен жауапкершілігіне қарай ұйымның жарғылық қоры мынадай  түрлерге бөлінеді:

Кәсіпорындардың ( толық серіктестік, сенім серіктестігі, жауапкершілігі шектеулі серіктестік, қосымша жауапкершілігі бар серіктестік, жабық және ашық  акционерлік қоғам) жарғылық капиталы. Өндірістік кооператив мүшелерінің мүлік жарналары (үлестері).

Жарғылық қор мөлшері ұйымның жарғысында және басқа да құрылтайшылық  құжаттарға  тиісті өзгерістер енгізілгеннен  кейін ғана өзгеруі мүмкін.

Қосымша төленген капитал  - қоғамның өзінің акцияларын олардың атаулы (номиналдық) құнынан артық бағаға саиқан  жағдайда пайда болған құн айырмашылығынан  туындайды.

Қосымша төленбеген капитал – кәсіпорынның  өзінің меншігіндегі негізгі құралдары мен инвестицияларын қайта бағалаған уақыттағы олардың құнының өскен сомасынан және тағы да басқа жағдайлардан туындайды.

Резервтік (сақтық, сақтаулы) капитал -  келешекте (алдағы уақыттағы) болуы  мүмкін зияндармен шығындардың (ысыраптардың) орнын толтыруға арналып кәсіпорынның өзінің таза пайдасынан (табысынан)бөлінген меншік капиталының бір  бөлігі. Резервтік (сақтық, сақтаулы) капиталдың мөлшері мен құрылу тәртібі Қазақстан Республикасының заңдары мен ұйымның (қоғамның) жарғысында қаралады (көрсетіледі).

Бөлінбеген пайда (табыс) – кәсіпорынның жалпы кірісінен (пайдасынан) барлық жұмсалған шығындарды  (бюджетке төленген салық сомаларын, кірістен (пайдадан) басқадай бағыттарға пайдаланған сомаларын   шегеріп тастағандағы қалған бөлігі болып табылады.