6.Квалиметрия. Сапаны сандық бағалау (немесе интегралды сапа).

Квалиметрия өнім сапасы сандық тұрғыда бағалау əдістерін зерттейтін жəне жүзеге асыратын ғылым саласы. Сапаны басқаруда жəне стандарттауда қабылданатын шешімдерді негіздеу үшін қолданылады. Квалиметрия кешенді жəне интегралдық сапа көрсеткіштерінің əдістерін талдап жасайды, өнімнің жекелеген сипаттарын бағаға сəйкестендіру мүмкіндігін береді. Квалиметрия теория жүйесімен өзара байланысты, соның ішінде кез келген объектінің сапасын бағалау теориясының (құрылатын, қолданылатын, субъектіге əсер ететін жəне т.б.) ғылым саласы. Сонымен қатар, ол сапаны бағалаудың сандық жəне сандық емес əдістерін қарастырады. Квалиметрия сапаны бағалау əдістерін зерттейтін ғылым болғандықтан, ол сапаны бағалаудың критерийлері, оларды табу əдістерін, сапаны өлшеудің сандық əдістерін жəне сапа көрсеткіші бойынша əртүрлі объективті салыстырмалы варианттардың мүмкіндіктерін алуды қамтамасыз етеді.

Квалиметрияның теориялық байланысы:

1. Жалпы квалиметрия, 2. Арнайы квалиметрия, 3. Пəндік квалиметрия, 4. Диалектикалық көрінісі, 5. Жалпылама, 6. Маңызды, 7. Бірліктік.

Жүйелілігіне байланысты сапа туралы ғылымның келесідей салаларын атап өтуге болады: • Сапаның өзгеруімен байланысты экономикалық мəселелерді зерттеу; • Сапа мəселесінің əлеуметтік бағыттарын зерттеу; • Жеке сападағы өнімді өндіру мен тұтынудың ақпараттық бағыттарын зерттеу; • Сапаны сандық бағалау мен өлшеудің тəжірибелік əдістері мен теориялық негіздерін əзірлеу; • Сапаны басқарумен байланысты мəселелер кешенін зерттеу. Аталған салалардың ішінде сапаны сандық бағалау бүгінгі таңда маңыздылардың бірі болып есептеледі. Бұл зерттеулер сапамен байланысты басқа да мəселелерді шешуге мүмкіндік беретін қажетті инструмент болып табылады. Бұл бағалаулар сапаны басқару жүйесінің ажырамас бөлігі, себебі кез келген үдерісті басқару үшін оның параметрлерін өлшей білу керек. Сапаны сандық бағалаусыз сапаның ақпараттық бағыттарын зерттеу мүмкін емес. Ал, сапа өзгеруінің экономикалық мəселелерінің негізі сапаны сипаттаудың сандық əдістерінің қажеттігін анықтайды.

1. Жалпы квалиметрия – жалпы теориялық мəселелерді қарастырады. • Түсінік жүйесі (терминология); • Бағалау теориясы (заңдар жəне əдістер); • Квалиметрияның аксиоматикасы (аксиома жəне ережелер); • Квалиметрияның шкалалау теориясы (ранжирлеу, салмақтылық жəне т.б.).

2. Арнайы квалиметрияда – бағаның алгоритмі мен моделі, бағалаудың дəлдігі мен нақтылығы қарастырылады. • Эксперттік квалиметрия; • Квалиметриялық таксономия. Таксономия – күрделі иерархиялық құрылымды ұйымдастырылған нысандардың жүйелілігі жəне жіктелу теориясы (бағалау нысандарының, қасиеттер мен көрсеткіштердің жүйесі жəне жіктелуі т.б.) • Ықтималдық статистикалық квалиметрия (математикалық статистика жəне ықтималдық теориясы негізінде бағалау əдістері); • Индексті квалиметрия (сапаны бағалауда индекстер теориясын қолдану).

3. Пəндік квалиметрия – пəні, яғни объектісі бойынша бағалау. • Өнім жəне техника квалиметриясы; • Еңбек жəне қызмет квалиметриясы; • Шешім жəне жоба, жоспар квалиметриясы; • Үрдістер квалиметриясы; • Субъекті квалиметриясы; • Сұраныс квалиметриясы; • Ақпарат квалиметриясы. Соңғы жылдары квалиметрияның жаңа бағыттары қалыптасты: əлеуметтік, педагогикалық, логистикалық жəне т.б.

7. Сапаны анықтаудың: үш жолы. Терминдер: өнім сапасы, өнім сапасының бірлік көрсеткіші, өнім сапасының кешенді көрсеткіші, өнім сапасының интегралды көрсеткіші.

Өнім сапасының көрсеткіштері – жасау, қолдану немесе тұтыну шарттарының белгілі біреуінде қаралатын өнімнің бір немесе бірнеше қасиеттерінің мөлшерлік сипаттамасы.

Сипатталатын қасиеттерге байланысты сапа көрсеткіштері бірлік жəне комплекстік болып бөлінеді.

Өнім сапасының бірлік көрсеткіші өнімнің қарапайым қасиетін сипаттайды.

Kешендік көрсеткіш - өзара байланысқан қарапайым немесе күрделі қасиеттердің жиынтығын сипаттайды.

Өнім сапасының жалпыланған кешендік көрсеткіші - өнімнің сапасын бағалайтын барлық қасиеттердің жиынтығы. Өнім сапасын бірнеше көрсеткіштермен өрнектеуге көмектеседі, мысалы: бір санмен, баллдармен.

Өнім сапасының негізгі көрсеткіші – сапаны салыстырмалы бағалаған кезде, бастапқы көрсеткіш ретінде алынған көрсеткіш.

Негізгі көрсеткіш ретінде мыналар алынады:

• Мемлекетте немесе шетелдерде шығарылатын алдыңғы қатарлы өнімдердің сапасының көрсеткіштері;

• Белгілі уақыт аралығында қол жеткізілген сапа көрсеткіштері;

• Тəжірибелік немесе теориялық түрде табылған нұсқалардың көрсеткіштері;

• Өнімге қойылатын талаптарда берілген сапа көрсеткіштері.

Өнім сапасының анықтауыш көрсеткіші - өнім сапасы бағаланатын көрсеткіш. Мысалы, тұтынушылар үшін тамақ өнімдерінің сапа көрсеткіштері органолептік көрсеткіштер болып табылады.

Қасиеттерді көрсету үшін көрсеткіштер абсолютті жəне салыстырмалы болып бөлінеді.

Өнім сапасының абсолют көрсеткіші- əртүрлі өлшем бірліктері арқылы немесе өлшемсіз шамалармен өрнектелетін сапа көрсеткіштерінің нақты мəндері.

Өнім сапасының салыстырмалы көрсеткіші- өлшемсіз мəндермен немесе пайызбен өрнектелетін абсолют көрсеткіштің бастапқы көрсеткішке қатынасы.

Сапа көрсеткіштерін тура жəне жанама деп екіге бөледі.

Тура көрсеткіштер - өнімнің қасиеті мен сапасын тура сипаттайды (мысалы, жекеленген заттардың массалық үлесі).

Жанама көрсеткіштер – бірнеше факторларға тəуелді қасиеттерді байланыстырады, өнімнің сапасын жанама сипаттайды. Мысалы, сүттің тығыздығын жəне оның химиялық құрамын анықтайды.

Сипаттайтын қасиеттің табиғатына байланысты өнімнің сапасының көрсеткіштері органолептік, химиялық, физика-химиялық, физикалық, биохимиялық, микробиологиялық т.с.с. бола алады.

Экономикалық көрсеткіштер – экономикалық қызметтің барлық саласын талдауда, есептеуде, жоспарлауда қолданылатын сандық сипаттамалар жүйесі, яки экономикалық үдерістер мен құбылыстардың, олардың даму заңдылықтары мен үрдістерінің сандық сипаттамасы үшін пайдаланылатын абсолютті және салыстырмалы шама.

Экономикалық көрсеткіштер абсолюттік және салыстырмалы көрсеткіштерге бөлінеді. Бірінші жағдайда олар өнімнің көлемі сияқты шаманы (құндық немесе заттық тұлғада) немесе пайдаланылатын ресурстың, мыс., жердің көлемін сипаттайды, екіншісінде еңбек өнімділігі (бір жұмыскерге шаққандағы өнім көлемі), пайдалылық (тиімділік) қордың бір өлшеміне шаққандағы пайда, өнім өлшемінің өзіндік құны сияқты шаманы сипаттайды. Ақпаратты автоматтандырылған өңдеу теориясы мен тәжірибесінде көрсеткіште (оны қарапайым көрсеткіш деп те атайды) мынадай құрылым: сандық мән (негіздеме) және оның көрсеткіштің бірегейлендіргіші деп аталатын мазмұндық белгілерінің жиыны анықталады. Деректерді бірегейлендіргіштермен өңдеу кезінде қисындық операциялар, негіздемелермен өңдеу кезінде арифметикалық операциялар жүргізіледі.