22.Өнім сапасының сандық көрсеткіші ретінде, өнім сапасының көрсеткіштері. Машинажасаудағы өнім қасиетінің он классификациялық көрсеткішіне және сәйкесінше сапа көрсеткіштеріне анықтама беру.

Сапа- бұл өзіне меншікті мінездемелерінің жиынтығының талабын орындайтын дәреже. Өнімнің сапа көрсеткіштері ГОСТ 15467-79 регламенттелген өнімнің белгісі мен параметрінің түсініктерімен тікелей байланысты. Бұл стандартқа сәйкес, өнім белгісі - өнімнің кез келген қасиеттері немесе күйлерінің сапалық және сандық сипаттамасы, ал өнім параметрі - өнімнің кез келген қасиеттері мен күйлерін сандық сипаттайтын өнім белгісі. Өнім көрсеткіші, белгісі мен параметрі, өнім сапасын бағалау үшін қолданылатын «өлшем» жалпы ұғымының формалары болып табылады. Өлшем – белгілі бір сапаны нақты санмен байланыстыру қажет болатын, сапалы және сандық жақтар бір-біріне сәйкес келетін, объектілердің сандық және сапалық жақтарының бірлігі.Сапа ұғымымен өнім қасиеті, өнім белгісі, өнімнің техникалық деңгейі, тауардың бәсекегеқабілеттілігі, сапа көрсеткіштері сияқты түсініктер тығыз байланысты.Өнімнің сапалық көрсеткіштеріне материал түсін, бұйымның формасын, бөлшеу бетінде антикоррозиялық немесе безендіргіш төсемдердің бар болуы,бұйым бөлшектерін бекіту тәсілі, техникалық құрылғыларды жөнге салу мен реттеу тәсілі жатады. Сапалық көрсеткіштер альтернативті сипатқа ие болып, өзара бірін-бірі жоққа шығаратын екі вариантты иеленеді.Өнімнің сандық көрсеткіші өнім параметрі болып табылады және оның сапа көрсеткіштерінің бірі болуы мүмкін.Өнім сапасының көрсеткіші сапаның құрамына енетін белгілі бір қасиеттің көріну дәрежесін сандық сипаттайды, оның атауы сипатталатын қасиетті анықтайды, мысалы: өлшеу дәлдігі, жиіліктер диапазоны, беріктігі, өміршеңдігі, т.б. • өлшеуші əдіс (аспаптар, приборлардың көмегімен);

• тіркеу əдісі – бұл тіркеуге жəне есептеуге негізделген. Тіркеу əдісімынадай көрсеткіштермен, атап айтқанда: қауіпсіздік, патенттік-құқықтық,стандарттау, сəйкестендірумен анықталуы мүмкін;

• есептеу əдісі - өнім сапасы жөніндегі көрсеткіштерді анықтау үшінарнайы математикалық үлгілерді қолдауға негізделеді;

• органолептік əдіс – адам мүшесін сезу-көру, есту, дəм, түйсінудіталдауды қамтиды. Табылған маңыздылықтың дəлдігі жəне растылығыадамдардың біліктілігі, дағдылығы жəне қабілеттілігіне байланысты;

• əлеуметтік əдіс - өнім, оны нақты немесе тұтынушылардың мүмкіншілігітуралы пікірлерді талдау жəне жинау негізінде жүзеге асырылады;

• сапаршылық əдіс – мамандар тобы арқылы жүзеге асырылады. Мысалы:дизайнерлер, дəм айырушылар.

Практикада өнімнің сапа деңгейін бағалау үшін көрсеткіштер жүйесінпайдаланады. Яғни, қорытындылау жəне өнімнің сапасы жөніндегі жекекөрсеткіштер қосылады.

23. Өнімнің сапа көрсеткіштер мәнінің өлшем бірлігі. Белгілері, құрамы және көрсеткіштер мәнің анықтаудың кезең-кезеңмен бойынша классификациялары.

Өнім сапасының анықтауыш көрсеткіші- өнім сапасы бағаланатын көрсеткіш. Мысалы, тұтынушылар үшін тамақ өнімдерінің сапа көрсеткіштеріорганолептік көрсеткіштер болып табылады.

Қасиеттерді көрсету үшін көрсеткіштер абсолютті жəне салыстырмалы болып бөлінеді.

Өнім сапасының абсолют көрсеткіші- əртүрлі өлшем бірліктері арқылы немесе өлшемсіз шамалармен өрнектелетін сапа көрсеткіштерінің нақты мəндері.

Өнім сапасының салыстырмалы көрсеткіші- өлшемсіз мəндермен немесе пайызбен өрнектелетін абсолют көрсеткіштің бастапқы көрсеткішке қатынасы

Сапа көрсеткіштерін тура жəне жанама деп екіге бөледі. Тура көрсеткіштер- өнімнің қасиеті мен сапасын тура сипаттайды (мысалы, жекеленген заттардың массалық үлесі).

Жанама көрсеткіштер– бірнеше факторларға тəуелді қасиеттерді байланыстырады, өнімнің сапасын жанама сипаттайды. Мысалы, сүттің тығыздығын жəне оның химиялық құрамын анықтайды.

Сипаттайтын қасиеттің табиғатына байланысты өнімнің сапасының көрсеткіштері органолептік, химиялық, физика-химиялық, физикалық, биохимиялық, микробиологиялық т.с.с. бола алады.

Тағайындау көрсеткіштері, Сенімділік көрсеткіштері, Технологиялық көрсеткіштер, Унификация(біріздендіру) жəне стандарттау көрсеткіштері,Эргономикалық көрсеткіштер,Эстетикалық көрсеткіштер,Тасымалдауға шыдамдылық көрсеткіштері,Патенттік-құқықтық көрсеткіштер,Шикізатты үнемді пайдалану көрсеткіші,Экологиялық көрсеткіштер, экономикалық көрсеткіштер және т.б.

Сапаның көрсеткішін анықтау оның сандық маңызын түсіну болып табылады. Ол үшін практикада өнімнің өзіндік ерекшелігіне байланысты төмендегідей əдістер пайдаланылады:

• өлшеуші əдіс(аспаптар, приборлардың көмегімен);

• тіркеу əдісі– бұл тіркеуге жəне есептеуге негізделген. Тіркеу əдісі

мынадай көрсеткіштермен, атап айтқанда: қауіпсіздік, патенттік-құқықтық,

стандарттау, сəйкестендірумен анықталуы мүмкін;

• есептеу əдісі- өнім сапасы жөніндегі көрсеткіштерді анықтау үшін

арнайы математикалық үлгілерді қолдауға негізделеді;

• органолептік əдіс– адам мүшесін сезу-көру, есту, дəм, түйсінуді

талдауды қамтиды. Табылған маңыздылықтың дəлдігі жəне растылығы адамдардың біліктілігі, дағдылығы жəне қабілеттілігіне байланысты;

• əлеуметтік əдіс- өнім, оны нақты немесе тұтынушылардың мүмкіншілігі туралы пікірлерді талдау жəне жинау негізінде жүзеге асырылады;

• сапаршылық əдіс– мамандар тобы арқылы жүзеге асырылады. Мысалы:

дизайнерлер, дəм айырушылар.