1. Квалиметрияның заманауи күйі. Квалиметрия пәні және құрылымы.

Квалиметрияның басқа ғылымдармен байланысы.

Қазіргі таңда сапа əмбебап сипатқа ие. Ол бəсекеге қабілеттілік жолында көптеген объектілердің негізгі қайнар көзі. Əрбір мемлекеттің экономикалық жəне əлеуметтік дамуы кез келген тұтынушының өміріне тікелей əсер ететін тауар сапасы мəселесінің сəтті шешілуіне байланысты. Еліміздегі соңғы он жылдықтағы экономикалық жəне əлеуметтік қиындықтардың себептерін

түсіндіретін бірнеше объективті факторларды атап өтуге болады: өндіріс тиімділігінің жоғары болуы; өндірілетін жəне шығарылатын тауар сапасы; дамыған мемлекеттердің өмір сүру деңгейі жəне т.б.Қазақстанның нарықтық экономикалық жаңа сатыға көтерілуі мемлекеттің сапа мəселесіне жаңадан қарауға мəжбүрлейді. Өйткені, бүгін болмаса ертең дамыған бəсекелестік нарық өз талаптарын қояды, өндірушілердің бəсекеге қабілеттілігі арта түседі.Сапа түсінігі көп ғасырлы даму жолында болды. Қоғамдық қажеттіліктер дамып, олардың саны артқан сайын жəне оларды қанағаттандыратын өндіріс мүмкіндіктері өскен сайын сапа да өз кезегінде дамыды. Əсіресе, соңғы он жылда сапаның өзгеше динамикалық даму процесі мен оның параметрлерінің өзгерулері байқалды. Сапа түсініктемесі мен оған деген қажеттіліктер мен тəсілдер тез өзгеріске ұшырай бастады. Қоғамның жəне экономиканың қарқынды даму жолына өтуін жеделдетудің басты негізінің бірі болып сапаны жетілдіру. Жоғары сапа – еңбек жəне материалдық ресурстарды үнемдеу, экспорттық мүмкіндіктерді арттыру, сондай-ақ қоғам қажеттіліктерін толығымен қанағаттандыру болып табылады. Сапаны жетілдірудің тиімді жолы – сапаны басқару. Сапаны жетілдіруді жоспарлау, бақылау, ынталандыру үшін ең алдымен сапаны бағалау қажет, яғни сапаны сипаттайтын барлық қасиеттер жиынын бағалау болып табылады. Объектілер мен олардың қасиеттерінің маңызын сипаттаушы ретінде сапаның қоғам үшін тəжірибелік маңызы өте зор. Сондықтан адамзаттың кез келген заттың сапасын бағалауда туындайтын сұрақтары өз маңызын жоғалтқан жоқ.Сондықтан, қазіргі кезде ғылыми техникалық прогрестің қарқынды дамуына, халықтар арасында экономикалық, техникалық жəне ғылыми қатынастардың дамуына байланысты халық шаруашылығының барлық салаларында сапа ұғымына көп көңіл бөлінуде. Əлемнің дамыған жəне дамушы елдерінде халықаралық, аймақтық, ұлттық ұйымдар мен фирмаларда, түрлі кəсіпорындарда, өндіріс пен экономиканы бағалауда өнімнің сапасын басқару өте қажет. Ғылым мен техниканың алға басуына, өндірістің дамуына

байланысты сапаны басқару өрісі күннен күнге кеңеюде.

Сапа белгілі бір материалдық жəне рухани қажеттіліктерді қанағаттандыруға мүмкіндік беретін пайдалы қасиеттердің жиынтығы. Беріктік, төзімділік, өнімділік, көркемдік, эстетикалық т.б. көрсеткіштермен сипатталады. Сапа өміршеңдік циклінің сатысына қарай бағаланады:

• Жобалау кезінде құрылғының (құралымның) сапасына сай бағаланады;

• Дайындау кезінде технологияның мүмкіндіктеріне сай келуі;

• Пайдалану кезінде атқарушылық сапасы бағаланады.

Квалиметрия өнім сапасы сандық тұрғыда бағалау əдістерін зерттейтін жəне жүзеге асыратын ғылым саласы. Сапаны басқаруда жəне стандарттауда қабылданатын шешімдерді негіздеу үшін қолданылады. Квалиметрия кешенді жəне интегралдық сапа көрсеткіштерінің əдістерін талдап жасайды, өнімнің жекелеген сипаттарын бағаға сəйкестендіру мүмкіндігін береді. Квалиметрия теория жүйесімен өзара байланысты, соның ішінде кез келген объектінің сапасын бағалау теориясының (құрылатын, қолданылатын, субъектіге əсер ететін жəне т.б.) ғылым саласы. Сонымен қатар, ол сапаны бағалаудың сандық жəне сандық емес əдістерін қарастырады. Квалиметрия сапаны бағалау əдістерін зерттейтін ғылым болғандықтан, ол сапаны бағалаудың критерийлері, оларды табу əдістерін, сапаны өлшеудің сандық əдістерін жəне сапа көрсеткіші бойынша əртүрлі объективті салыстырмалы варианттардың мүмкіндіктерін алуды қамтамасыз етеді.

Сапа үлкен ғылым саласы. Ол үш ғылым саласымен байланысты болып келеді. Сондықтан сапаны зерттеуде олардың алатын орындары ерекше.

1. Квалитология - “qualitas” латын сөзі, “сапа” (квалитет) – жалпы сапа туралы ғылым.

2. Квалметрия - “qualis” латын сөзі, “сапасы жөнінен қандай” (квали) – сапаны бағалаудың сандық əдістерін қалыптастыратын жəне зерттейтін ғылым саласы.

3. Метрология - “metro” грек сөзі, “өлшем” (метро) – сапаны өлшеудің əдістерін қалыптастыратын жəне зерттейтін ғылым.

Эксперттік бағалау әдісі -халықаралық зерттеудің аппликативті әдістерінің бірі. Бұл әдіс бойынша қарастырылып отырған мәселеге қатысы бар маман сарапшылар арнайы шақырылып, өз бағаларын береді.

Эксперттік бағалаулардың негізіндегі басты идеясы бағалаудың сандық әдістері және алынған жетістіктердің қайта жасалынуына сүйенетін адамның интуициялық-логикалық ойлауының тиімді процедурасын құрумен сипатталады.

"Дельфи" әдісі – эксперттік болжамды жасаудың негізделген және қатаң процедураларын жасау амалдарының бірден бір түрі, бұл әдісті АҚШ корпорацияларының бірінде қызмет ететін қызметкерлер Т. Гордон мен О. Хелмер екеуі ашқан, 1964 жылы, олар бірнеше ғылымдар түрі бойынша даму перспективаларына қатысты мамандардың ортақтандырылған және статистикалық ойларының жинағын жарыққа шығарған болатын. Оны ғылым мен техниканың даму болжамдары барысында және инвестициялар мен басқа аспектілерді болжауда пайдаланады. Бұл әдістің мақсаты:Дельфи әдісі - сарапшының тобының барлық қатысқандарының тәуелсіз пікірін талқылап барлық идеяларды біріктіріп, бір шешімге қорытындыға келеді."Дельфи" тәсілінің мағынасы – көптеген еңбектік жекеленген сауалнамалардың бағдарламаларын жасау. Эксперттердің жекеленген сауалнамасы анкета-сұрақ түрінде жүргізіледі. Кейіннен статистикалық қорытындылар ЭЕМ-де жасалынады, топтың ұжымдық ойы қалыптасады, әр түрлі пікірлерге байланысты аргументтер анықталып ортақтандырылады. ЭВМ-дегі қарастырылған ақпарат эксперттерге хабарланады, олар берілген бағаларды түзете алады, және де ұжымдық пікірлермен келіспегенддері болса, түсіндіруге болады. Бұл процедура 3–4 рет қайталануы мүмкін. Соның салдарынан бағалардың диапазонының азайғаны байқалады, объектінің даму перспективаларына қатысты келісілген пікір қалыптасады.