14. Амортизацияны есептеу әдістері: біркелкі, өндірістік, жеделдетілген, қалдық құнын азайту.

Амортизация жүйесіндегі маңызды экономикалық элемент - оны есептеу әдістері болып табылады. Амортизацияны есептеу әдісі амортизациялық қордың көлеміне, негізгі қорлардың қызмет етуінің әртүрлі кезеңіндегі қаржы ресурстарын шоғырландыру қарқындылығына, өнімнің құны қосылған төлемдер мөлшеріне тікелей әсер етеді.

Амортизацияны есептеу әдісі деп, әдетте, негізгі қорлар құнының орнын толтыру тәсілі түсініледі. Бірақ оған өнеркәсіптің әртүрлі саласында амортизациялық аударымдарды жүргізу тәсілі немесе тәсілдер кешені ғана емес, сонымен бірге бүкіл қызмет мерзімі ішіндегі негізгі қорлар құнының орнын толтыру тәртібі де кіреді. Амортизациялық мөлшерлерді анықтау кезінде негізгі қор құнының орнын толтыру кағидасы мен мөлшерлердің қолданылу уакытын да ескеру қажет.

Амортизацияны бір қалыпты есептеп шығару (түзу сызықты) әдісі. Ең қарапайым болып табылатын бұл әдісте нысанның амортизацияланатын құны негізгі капиталдың жұмыс істейтін мерзімінің ішінде шаруашылық субъектінің шығындарына бір қалыпты қосылып отырады. Бұл әдіс бойынша амортизациялық аударым мөлшері тек қана нысанның жұмыс істеу мерзімінің ұзақтығына байланысты деген болжамға негізделінген. Бұл әдіс бойынша әр есепті жылда негізгі капиталға есептелетін амортизациялық аударым сомасы осы негізгі капиталдың барлық пайдалану мерзімінде амортизацияланатын сомасын, яғни бастапқы құн мен қалдық құнының айырмасын нысанның пайдалану кезеңіндегі есеп беретін жылдардын санына бөлу аркылы есептеліп шығарылады. Бұл әдіс бойынша негізгі капиталға есептелетін амортизациялық аударым сомалары жыл сайын тұрақты мөлшерде жүргізіледі.

(Бастапқы құн - Қалдық құны) / Пайдалану мерзімі

Амортизация жұмыстың орындалған көлемін тепе-тең мөлшерде есептеп шығару әдісі (өндірістік тәсіл). Бұл әдістің мәні мынада: амортизациялық аударымдар нысанды пайдалану кезенінде ғана қолданылады, яғни амортизация сомасы мен өндірістік қуат арасында тікелей тәуекелділік бар және мұнда амортизацияны анықтау үшін құрал-жабдықтың қызмет ету мерзімінің манызы жоқ. Өндірістік қуат шығарылатын өнім бірлігімен, пайдалану сағатымен, жол ұзақтығының бірлігімен және т.с.с. өлшенуі мүмкін. Негізгі қордың теңгерім құны қалдық құнына жеткенге дейін жыл сайын өндіріс қуатының көрсеткішіне парапар түрде кеми береді.

(Бастапқы құн - қалдық құны) / Өндіріс көлемі

Жеделдетілген амортизациялық аударым әдістері негізгі капиталды өздерінің белгіленген пайдалану мөлшерінен бұрын есептеп шығару үшін қолданылады. Бұл әдістерді қолдану барысында негізгі капитал алғашқы пайдалану жылдарындағы есептелетін амортизациялық аударым сомасынан анағұрлым асып түседі. Өйткені, негізгі капиталды алғашқы пайдалану, яғни алғашқы жұмыс істеу жылдарындағы өнім өндіру қабілеттілігі сонғы жылдарға қарағанда едәуір жоғары болып табылады. Амортизацияны есептеудің жеделдетілген әдісінің екі түрі болады: - сандардың жиынтығы бойынша құнын есептеп шығару әдісі (кумулятивтік); - қалдық құнын кеміту (қалдықты азайту) әдісі.

Кумулятивтік әдіс латын тілінен аударғанда өсу, жинау деген мағынаны білдіреді, яғни сандарды қосу арқылы тозу сомасы есептелінеді, демек нысанның қызмет ету мерзіміндегі жылдар санын қосу арқылы аныкталады.

Құнды сандар сомасына сәйкес есептеу (кумулятивтік әдіс) есептік коэффициенті анықтаудан тұрады. Коэффициенттің бөлімі пайдалы кызмет ету мерзіміне тең жылдар қосындысын көрсетеді, ал алымы қызмет ету мерзімінің қалған жылдарын санау арқылы табылады. Берілген коэффициент пайдаланылу кезеңінде әртүрлі, бірақ амортизация құнының тұрақты шамасына колданылады. Бұл әдісті қолдануда амортизациялық аударымдар сомасы алғашқы пайдалану жылдарында кейінгі жылдарға қарағанда едәуір жоғары болып келеді.

Кумулятивтік санды жылдам анықтау үшін келесі формула қолданылады: S=N*(N+1)/2

мұнда: S - сандар косындысы;

N - болжамдық пайдалы қызмет ету мерзімі.

Азайып отыратын қалдық әдісі. Бұл әдіс те кумулятивтік әдістің қағидаларына негізделген. Оны түзу сызықты әдісте амортизациялық мөлшердін екі еселенген түрін қолданып отыратын қалдық әдісі деп те атайды. Бұл жағдайда жылдан жылға амортизация сомасы кеми береді және алғашқы жылдары ол едәуір жоғары болады. Амортизацияны есептеуде болжамды қалдық құны ескерілмейді.