78. Қазақстан республикасының технопарктер: олардың түрлері және қызмет ету ерекшеліктері.

Технопарктердің негізгі қызметі - елдің инновациялық мүмкіндіктерін ынталандыру және дамыту, сондай-ак, экономиканы инновациялық өніммен камтамасыз ету.

Технологиялық парк - технологиялық даму саласындағы ұлттық даму институты құрған, индустриялык-инновациялық кызметті іске асыру үшін қолайлы жағдайлар жасалатын бірыңғай материалдық-техникалық кешені бар аумаққа меншік анығында немесе өзге де заңды негіздерде иелік етегін заңды тұлға.

Қазақстандағы технопарктер мынадай қызмет түрлерін жүзеге асыра алады:

1) жана технологиялық процестерді, тауарларды (жұмыстарды, көрсететін қызметтерді) сертификаттау мен стандарту және тауарлардың сериялық өндірісін бастау мақсатында тәжірибелік-контрукторлық әзірлемелер, сынақтар жүргізу кезеңін қоса алғанда, инновациялық жобаны іске асыру үшін қажетті кеңсе үй-жайлары мен өндірістік базаларды беруді, зертханалық жабдыққа, коммуникацияларға және басқа да объектілерде қол жеткізуді қоса алғында, шарт мағдайынан материалдық -техникалық базаны ұсыну;

2) инновациялық жобаны іске асыру үшін шарт жағдайына жеке және занды тұлғаларға құқықтық, ұйымдық, ақпараттық қызметтер ұсыну;

3) инновациялық менеджмент негіздерін оқыту;

4) технопарктің аумағында орналасқан шағын және орта кәсіпкерлік субъектілеріне консультациялық қызметтер ұсынатын ұйымдарды тарту үшін жағдайлар жасау;

5) кәсіпкерлік субъектілеріне отандық және шетелдік ғылыми және технологиялық ақпаратты тарату.

Технопарктерді құрудағы негізгі мақсат елдің, әсіресе, оның өңірлерінің инновациялық әлеуетін айқындау, ашу, дамыту, сондай-ақ инновациялық өнімдердегі экономиканың қажеттілігін қамтамасыз ету. Технопарктер қызметінің негізгі түрі индустриялық-инновациялық қызмет субъектілерінің жұмыс істеуінің бастапқы кезеңінде оларға үй-жайлар, жабдықтар беру, бухгалтерлік есеп жүргізу, заңдық, ақпараттық және консультациялық сүйемелдеу, инвестициялар тарту, жобаларды басқару бойынша қызметтер, сондай-ақ индустриялық-инновациялық жобаларды іске асыру үшін қажетті өзге де қызметтер ұсынуды білдіретін технологиялық бизнес-инкубациялау б.т.

Қазақстанда технопарктерді енгізу мен жұмыс істеу мынадай ерекшеліктерге ие болатын қазіргі заманғы еуропалық модель бойынша жүзеге асырылуда:

• онда шағын кәсіпкерлік субъектілерін орналастыруға арналған ғимараттардың болуы, - бұл ұжымдық қызметтің барлық артықшылықты жүйелерін пайдаланатын жаңа шағын және орта инновациялық кәсіпорындардың үлкен бөлігін қалыптастыруға ықпал етеді;

• инноваторлар үшін қажетті сервистік пакетті (бухгалтерлердің, маркетологтардың және т.б. қызметі) калыптасқалыптастыратын ұйымдардан таңдап алынатын қызмет көрсету жүйесі болады.

Қазақстан Республикасында технопарктерді құру және одан әрі дамытудағы негізгі мақсаты - экономиканың өндіру секторын бәсекелестікке мән беретіндей етіп қалыптастыруға, ғылым мен өнеркәсіп арасындағы байланысы нығайтуға, жаңа технологияларды енгізуге, өнеркәсіптегі еңбек өнімділігін аттыруға бағытталған. Қазақстан экономикасы шикізаттық бағыттан технологиялық кызмет көрсетуге өту барысында инновациялық дамудың әлемдік тәжірибесітәжірибесін пайдалану орынды болып келеді. Mұндай шара республиканың өнеркәсіп өндірісінде жоғары технолотехнологиялы және ғылыми сектордың кұрылуында болатын келеңсіздіктердің алдын алуға әсерін тигізбек. Бұл Қазақстанның әлемдік нарыққа енуіне және әлемдік еңбек бөлінісіне қатысуына қолайлы жағдай тудырады.

Қазақстан жаппы текнопарктерді құрудың үрдісі екі деңгейі қарастырылады:

• Ұлттық технопарктер;

• Аймақтық технопарктер.

Технопарктерді дамытудың мұндай концепциясы аймақтық деңгейде ғылым мен өнеркәсіптің белсенділікті, ұлттық денгейіне ғылым мен өнеркәсіптің басым бағытты бағдарларын дамытуға ықпалын енгізуі қажет.

Ұлттық технопарктер қазақстандық бәсеке қабілеттілігін қамтамасыз ететін Қазақстанның жаңа салаларын құруға бағытталуы тиіс.

Аймақтық деңгейде технопарктердің құрамына: белгілі бір өңірдің кәсіпорындары және ғылыми ұйымдары кіреді. Аймақтық технопарктер экономиканың технологиялық деңгейін әрбір сатылары бойынша біртіндеп арттыруды қамтамасыз етуге және ғылыми сыйымды шағын және орта технологиялық бизнеске қолайлы жағдай орнатуға бағытталуы тиіс.

Ұлттық технопарктерді салалық арнайы экономикалық аймақта (АЭА) құру ұсынылған. АЭА құрылымын еліміздің басым бағыттары бойынша ұлттық технопарктердің территориясында орналастыру тиімді болып келеді. Оның тиімділігі мына жағдайлардан көрінеді:

• біріншіден, ҚР «Қазақстан Республикасындағы арнайы экономикалық аймақтар туралы» Заңына сәйкес еліміздегі АЭА территориясында салық жеңілдіктері қарастырылған. Олар: корпоративті салық төлеу бойынша және басқа да көптеген салық теңеуден, сонымен бірге сырттан келетін кейбір құрал-жабдықтар бойынша кеден баждарынан босатылады;

• екіншіден, АЭА аса қолдау шеңберіндегі белгілі бір географиялық аймақта орналасады. Бұл жағдай технопарктің кызметін пайдаланушыларға әкімшілік және әлеуметтік ыңғайлы жағдайдың құрылуына мүмкіндік береді.

Қазақстанда ұлттық технопарктердің екі түрін дамытуды қолға алу қажеттілігі ұсынылды:

- Басым бағыттар бойынша технопарктер

- Болашақта басымдылығы жоғары салалар бойынша ұлттық технопарктер.

Аталған технопарктер түрлерінің әрқайсысының ұйымдастырушылық құрылымын өзгеше болып келеді. Технопарктердің бірінші түрі Қазақстан артықшылықтарын пайдалану арқылы қызмет етуге бағытталады:

- өңдеу салаларын шикізат базасын (мұнайхимия, металлургия);

- Қазақстанның транспорттық әлеуетін.

Технопарктердің екінші түрі Қазақстанда мүлдем дамымаған жаңа салалардың ғылыми өндірістерін құруға және дамытуға бағытталады.

Ұлттық технопарктерді құру үрдісіне қатысушылар негізгі 4 буынның бірігуіне алып келеді:

- Қазақстан Республикасының Үкіметі:

- Ұлттық даму институттары;

- жеке инвесторлар;

- жергілікті билік органдары.

Мұндай технопарктердің ұйымдастырушылық жүйесі әлемдік экономикада кеңінен қолданыста тиімділігі жоғары болып келеді.

Қазақстандағы технопарктердің қызметінің құрылымы аралас моделге сай келтірілген. Оның негізгі ерекшеліктері:

- жалпы саны оннан астам кәсіпорындар opналаcyға мүмкіндік беретін құрылыс үйлерінің болуы (oл ұжымдық қызмет көрсету жүйесінің барлық артықшылықтарын пайдаланатын жаңа шағын және орта инновациялық кәсіпорындардың санының көбейуіне алып келеді);

- кәсіпорындарға қызмет көрсетудің қарапайым түрінен бастап қиын түрлері енетін қызмет көрсету жүйесінің болуы. Мысалға, Алматы аймақтық технопаркінің аумағында оннан астам шағын кәсіпорындар орналасуға мүмкіндік бар. Онда инновациялық жобаларды жүзеге acыруға қажетті.қызметтің алуан түрлері: банктік, консалтингтік, заңдық және т.б. көрсетіледі.

Бүгінгі күні Қазақстанда қызмет етіп отырған ұлттық технтехнопарктер қатарына мыналар кіреді:

1. Алатау иннинновациялық технологиялар паркі, Алматы қаласы;

2. Ұлттық индустриалды мұнай-химия технопаркі, Атырау қаласы;

З. «Тоқамақ» ядролық технологиялар технопаркі. Курчатов қаласы;

4. Ғарыштық мониторинг технопаркі, Приозерск каласы;

5. «Прогресс» биотехнология технопарі, Степногорск қаласы.

Мұндай технопарктер ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін қамтамқамтамасыз ететін елімізде және жаңа салаларды құруға бағытталған. Қазақстан аумағында қызмет етуші аймақтық технопарктер мыналар:

1. Алматы аймақтық технопаркі;

2. «Алгоритм» технопаркі;

3. Қарағанды аймақтық технопаркі;

4. Астана қ. аймақтық технологиялық паркі;

5. Оңтүстік Қазақстан облысының аймақтық технологиялық паркі және т.б.

Қазақстандық технологиялық парктерге тән тағы бір ерекшеліктің бірі олардың жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттардың аумағында орналасуы болып табылады.

Отандық оннан астам технопарктердің үшеуі ЖОО-ның жанында opналасқан Олар: ӘӘл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті, Қ.Сәтбаев атындағы Ұлттық техникалық университеті, Д.Серіқбаев атындағы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік техникалық университеті.

Бүгінгі күні технопаркте сегіз мыңнан астам жұмыс орындары құрылған. Технопарк АЭА негізінде қызмет етеді. Сонымен бірге биотехнологиялық өнеркәсіп және жаңа материалдарды өндіретін алдыңғы қатарлы аймақтық орталық ретінде танылған.

Қазақстанның ұлттық технопарктерінің барлығы да 100% мемлекет қаражаты есебінен ұйымдастырылған, ал өңірлердегі көптеген технопарктері Еуропа елінің көпшілігі секілді меншіктің аралас құрылымымен қалыптасқан, яғни технопарктің ұйымдасуына мемлекеттің де әрі жеке сектордың да үлесі болады. Мысалға, Еуропа елдерінде меншік құрылымы келесідей қалыптасқан: 45% - аралас меншік, 38% - мемлекеттік, 17% - жеке меншік үлесінде.

Бүгінгі күні Қазақтандық технопарктер тарапынан көрсетілетін қызмет түрлері:

• өндірістік және әкімшілік орындарды жалға беру;

• технологиялық құрал-жабдықтарды жалға беру;

• жалпы коммуналдық және коммуникациялық қызмет көрсету;

Қазақстандық технопарктердің көпшілігінің қарамағына жаңадан құрылатын шағын кәсіпорындар - белгілі бір мерзімге жалға алатын бір немесе бірнеше бизнес-инкубаторлар енеді. Осы уақыт аралығында фирма толығымен жузеге асырылып, технопарктердің қарамағынан шығуы тиіс. Технопарктердің ішіндегі бизнес-инкубаторлардың қызметі инновацияға қатысты болғандықтан оларды технологиялық бизнес-инкубаторлар деп атайды.