74. Өндіріс тиімділігінің жекелеген (дифференцияцияланған) көрсеткіштері.

Ұлттық экономика үшін берілген заттың құрылымындағы салыстырмалы баға бойынша ұлттық табыстың жылдық көлем өсімінің ҰТ-осы өсімді қамтамасыз еткен күрделі салымдарға К қатынасы жалпы тиімділіктің негізгі көрсеткіші болып табылады. Өндірістік қорлардың жалпы тиімділігі ұлттық табыстың өндірістік қорларға ӨҚ қатынасы ретінде есептеледі.

Э=ҰТ/К; Э=ҰТ/ӨҚ

Ұлттық табыстың орташа шамасы жалпы ұлттық шаруашылығы бойынша анықталады. Ұлттық табысты ұлттық шаруашылығының жеке салалары немесе жеке аймақтар бойынша есептеген кезде өнімнің жеке түрлеріне бағалардың құнынан әр қилы ауытқуларына байланысты болатын дәлсіздіктерді ескерген дұрыс.

Жеке өндірістер (салалар) үшін пайда өсімінің АП осы өсімді қамтамасыз еткен күрделі салымдарға қатынасын немесе пайданың өндірістік қорларға қатынасын көрсететін көрсеткіштер қолданылуы мүмкін:

Эк = ∆П/K; Эөқ= П/ӨФ

Жеке жобаланып жатқан немесе жүмыс істеп жатқан кәсіпорындардың жалпы тиімділігін бағалау үшін өндірілген өнім құндарының жиынтығы мен оның өзіндік құнының арасындағы айырмасының күрделі салымдарға немесе өндірістік қорларға қатынасы ретіндегі табыстылық коэффициенті қолданылуы мүмкін:

Рк= (Б - ӨҚ)/К; Pөф, = (Б – ӨҚ)/ӨФ,

мұнда: Рк және Рөф - күрделі салымдардың, өндірістік қорлардың табыстылық коэффициенті;

Б - кәсіпорынның көтерме баға бойынша жылдық өнімі;

ӨҚ - жылдық өнімнің өзіндік құны;

ӨФ - негізгі және айналмалы өндірістік қорлардың құны.

Жеке кәсіпорындар бойынша өзіндік құнның төмендеуінен де, өнім көлемін арттыруынан да болған нәтижені көрсету үшін келесі формуланы пайдалану ұсынылады:

Рк= [(Б2 - Б1) - (ӨҚ1 – ӨҚ2)] /К,

мүұнда: Б1 және Б2 - өзгермейтін бағалармен көрсетілген екі кейінгі жылдағы кәсіпорынның жылдық өнімі;

ӨҚ1 және ӨҚ2 - сол екі жылдағы нақты өзіндік құны бойынша есептелген кәсіпорынның жылдық өнімі.

Шығындар мен ресурстардың жеке түрлерінің пайдаланылуын сипаттайтын көрсеткіштер ретінде келесілер қолданылуы мүмкін;

• Еңбек сыйымдылығы – еңбек шығындары шамаларының өндірілген өнім көлеміне қатынасы:

• Қор сыйымдылығы – негізгі қорлардың орташа жылдық құнының өндірілген өнім көлеміне қатынасы;

• Материал сыйымдылығы – материалдық шығындар шамасының өндірілген өнім көлеміне қатынасы:

Қор қайтарымының көрсеткіші ең толық және көрнекті көрсеткіш болып табылуы мүмкін. Ол шығарылған өнімнің негізгі өндірістік қорлардың бір теңгесіне қатынасы арқылы анықталады.

Бұл көрсеткіш шаруашылық іс-әрекетті және бірі қалмастан барлық ресурстар қаншалықты тиімді пайдаланып жатқанын дәл талдауға мүмкіндік береді.

Қор қайтарымының көрсеткіші көптеген факторлардан және негізгі қорлардың техникалық жетілгендігіне аса тәуелді болады.

Қор қайтарымы деңгейін анықтау үшін өндірілген тауарлық және сатылған өнім қабылдануы мүмкін, бұл көрсеткіштердің әрқайсысының өзіне тән жақсы жағы мен кемшіліктері бар.

Қор қайтарымы белгілі мерзімде өндірілген ақшалай көріністегі өнімнің осы өнім өндірісіне қатысатын негізгі қорлардың орташа жылдық құнына қатынасымен анықталады:

Фқ = ӨК/ӨҚ,

мұнда Фқ - қор қайтарымы, теңге/теңге;

ӨК - өндіріс көлемі, теңге;

ӨҚ - негізгі өндірістік қорлардың орташа құны, теңге.