43. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістері.

Өнімнің өзіндік құнын дәл анықтау үшін калькуляциялаудың дұрыс әдісін таңдаған жөн. Калькуляциялау әдісі деп калькуляциялық бірліктің өзіндік құнын санауға қолданатын тәсілдерінің жүйесін айтады.

Қазіргі уақытта өзіндік құнды калькуляциялаудың келесі белгілі әдістері - үдерістік (қарапайым), тапсырыс, нормативтік, бөлістік әдістері қолданылады.

Калькуляциялаудың үдерістік (қарапайым) әдісі. Өндірістегі шығындарды есепке алудың және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың қарапайым әдісі біртекті бір немесе екі түрлі өнім шығаратын кәсіпорында (су электр стансалары, кен, көмір, мүнай мен газ өндіретін кәсіпорындар) пайдаланылады. Оларда, әдетте, аяқталмаған өндіріс болмайды (егер де олар болса, онда оның көлемі шамалы болады) және жартылай өңделген өнімдерді өзі өндіреді. Кей уақытта оны бөлістік (попередельный) шығындарын есептеу мен калькуляциялау әдісінің бір нұсқасы деп санайды, себебі калькуляциялау бір ғана бөліс бойынша жүргізіледі. Бұл әдісте өнім шығаруға кеткен үстемелі шығыстардың барлығын шығарылған немесе өндірілген өнімнің көлеміне бөліп тікелей өзіндік құнды анықтайды. Егер де кәсіпорын оны өзінің есептік саясатында қарастырса, онда бұл әдісті қолдануға рұқсат етілуі мүмкін. Бұл әдістің мәні бүкіл шығарылған өнімге кеткен шығындарды есептеуден түрады. Өнім бірлігінің өзіндік қүнын тікелей есептеу жолымен шығарады, яғни шығын деңгейін өндірістің табиғи көлеміне немесе шартты-табиғи көрсеткішіне жай бөлу арқылы табады. Кейбір салаларда шығындар (мысалға, көмір өндірісінде) әрбір технологиялык үдеріс бойынша есептелінуі мүмкін.

Сонымен, көмірді өндіру өнеркәсібі бірнеше кезеннен түрады: дайындық жұмыстары, көмірді өндіру, шахтыға дейін тасымалдау және сыртқа (жоғарыға) шығару, сұрыптау, өңдеу, вагонға тиеу. Міне, сондықтан бұл жердегі шығындарды есептеу мен калькуляциялаудың қарапайым әдісі үдерістік деп аталуы да осыдан шыққан.

Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен шығынды есептеу әдісінің карапайым төрт нұсқасы бар.

Бірінші нұсқа кезінде тікелей және жанама шығыстар бүкіл өнімці шығаруға жұмсалған шығындардың белгіленген баптары бойынша есепке алынады. Өнімнің бір өлшемінің өзіндік құны барлық өндірістік шығындарды дайын өнімнің санына бөлумен айқындалады. Бұл өндірістерде (су электр стансалары, қүм, сазбалшық дайындау) аяқталмаған өндіріс, жартылай өңделген өнімдер және өнімнің құрамдас бөліктері болмайды.

Екінші нұсқаны аяқталмаған өндірісі бар кәсіпорындар қолданады. Бұл арада дайын өнім мен аяқталмаған өндіріс арасында шығындарды бөлудің қажеттілігі туындайды. Бұл нұсқа бір текше метр ағаштың өзіндік құнын калькуляциялау кезінде ағашты дайындау өнеркәсібінде қолданылады. Аяқталмаған өндірісті, әдетте, инвентарлық әдісін пайдалана отырып, бағалайды.

Үшінші нұсқа бір мезгілде өнімнің бірнеше түрлерін шығаратын немесе өндіретін: жылу мен электр энергиясын шығаратын, мұнай мен газ өндіретін, балық аулайтын кәсіпорындарда қолданылады. Мұндай жағдайларда шығындар тұтас өндіріс бойынша, яғни қарапайым әдіспен есепке алынады, ал өнімнің өзіндік құны үйлестірілген әдіспен калькуляцияланады. Мұнай мен газ өндіру кезіндегі энергетикалық шығындар, амортизация, жер астындағы үңғыма жабдықтарын жөндеу, жер қыртысының қайтарымдылығын жақсартуға, мұнайды айдауға және сақтауға жүмсалатын шығындар тікелей белгілері бойынша мұнайға, ал газ жинау және тасылмалдау жөніндегі шығындар газға жатқызылады. Қалған шығындар кәсіпорынның орташа кесімді бағасы бойынша бағаланады және мұнай мен газдың жалпы табылған (шығарылған) үлесіне тепе-тең мөлшерде мұнай мен газ арасында бөлінеді.

Қарапайым әдістің төртінші нұсқасын өнімнің өзіндік қүнын анықтамай-ақ шығындар есебін бөлістік немесе үдерістік әдістер бойынша жүргізетін кәсіпорындар пайдаланады. Бұл нұсқаны химия мен құрылыс материалдарын шығаратын өнеркесіп қолланады. Бұл арада шығындарды есепке алудың және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың қарапайым және бөлістік әдістері үйлесімді пайдаланылады.

Калькуляциялаудың тапсырмалық әдісі. Шығындарды есепке алудың және өнімнің өзіндік қүнын калькуляциялаудың тапсырмалық әдісі машина жасау кешенінде ұсақ топтамалы және жеке өнім шығаратын өндірісі бар кәсіпорындарда, механикалық жөндеу және зерттеу жұмыстарында пайдаланьшады. Бұл жағдайда калькуляциялаудың нысаны түрінде бір немесе бірнеше өнімге берілген тапсырыс болып шығады. Барлық тікелей шығындар әрбір (жекелеген) тапсырыстар бойынша белгіленген номенклатура баптарының кескінінде есепке алынады. Тапсырыс кәсіпорынның өндірістік бөлімшесінде арнайы бланкілерде ашылады, содан соң ол орындаушы-цехқа және бухгалтерияға түседі. Әрбір тапсырысқа өзіндік код беріледі, онда жұмыскерге есептелген еңбекақы, барлық құжаттардағы материалдардың шығыны, өндіріске кеткен шығын есебін жүргізетін карточкаға көшіріліп жазылады.

Осы тәсілдің кейбір ерекшеліктері бар:

- барлық шығарылған шығындар туралы мәліметтерді шоғырландырып және оларды жеке жұмыс түрлері мен дайын өнім топтарына жатқызу;

- уақыт аралығындағы емес, тек дайын болған әрбір тобы бойынша шығындарды шоғырландыру;

- тек бір ғана шотты жүргізу, “аяқталмаған өндіріс”. Осы шотта өндірістің әрбір тапсырысы бойынша шығындардың жекелеген есебін ұйымдастыру үшін карточкаларды енгізуді ұсынады.

Тапсырыстың өзіндік құнын калькуляциялау үшін жартылай өңделген өнімсіз әдісі пайдаланылады.

Тек дайындау цехында (құю, ұсталық-пресс және т.б.) жартылай өңделген өнім әдісі пайдаланылады, демек аталған цехтар бойынша жеке калькуляция жасалады. Әдетте, жартылай өнделген өнімдік әдісте тапсырысты жасау үдерісі цехтан цехқа өтеді, бірақ ондағы жасалған операциялар бухгалтерлік есепте көрсетілмейді.

Цех шығындары әрбір (жекелеген) табыстың кескінінде, калькуляциялаудың бекітілген номенклатурасы бойынша, ал негізгі материалдар, шикізаттар, технологиялық отындар мен энергиялар белгіленген топ кескінінде талдамалық есепте көрсетіледі.

Ал үстеме шығыстары олардың өндірілген орны бойынша есептелінеді және ай сайын қабылданған тарату тәсілі бойынша әрбір тапсырыстың өзіндік құнына жатқызылады.

Тапсырыс орындалып біткен соң және оның техникалық қабылдануы тапсырыс берушіге ұсынғаннан кейін өндірістік бөлімі кәсіпорынның бухгалтериясына тапсырыстың біткені туралы хабарлама жасайды, содан соң тапсырыс бойынша шығындар жасау үдерісі тоқтатылады. Сондай-ақ кез келген тапсырыстың өзіндік құны бұрмаланбауы үшін (әсіресе, бітпеген тапсырыстарға қатысты) артық немесе пайдаланбаған материалдық қүндылықтар қоймаға тапсырылады.

Тапсырмалық әдістің кемшіліктері мынада: күрделі, қайталанбайтын немесе сирек қайталанатын тапсырыстарды әзірлеу кезінде материалдық және еңбек шығындарын мөлшерлеуді ұйымдастыру қиын, нормативтік калькуляцияларды жасау және өндіріс шығындарын алдын ала бақылау жасап отыруды қиындатады. Осы кемшілікті жою үшін өндірістік кезеңдігі ұзақ ірі өнімді әзірлеу кезінде (кеме жасауда, ауыр машина жасауда) олардың торабына (агрегаттарына, кострукциялық элементтеріне) жекелеген тапсырыс ашуды үсынады, яғни олардың әрбір конструкциясы аяқталған болып саналады.

Тораптар мен бөлшектердің бірінші түрі бойынша олардың шығындарының есебі тапсырмалық әдіспен, ал топтамалық немесе жаппай өндірістік тәртіпте дайындалатын өнімдер екінші, яғни нормативтік әдіспен ұйымдастырылады. Сөйтіп, өнімнің жалпы құны тапсырыста ескерілген жекелеген тәртіпте дайындалған шығындардан және нормативтік әдісі бойынша жалпы немесе топтамалық өндіріс тәртібінде есептелген тораптар мен бөлшектердің жалпы құнынан немесе өзіндік кұнынан құрылады.

Кәсіпорынның экономикалық қызметінің қызметкерлері жекелеген және ұсақ топтамалық өндіріс жағцайында өндірістегі шығындарды есепке алудың нормативтік әдісінің элементтерін мүмкін болатын жерде қолдануды ұсынуы тиіс.

Өзіндік құнын калькуляциялаудың бөлістік әдісі. Шығындарды есепке алудың және өнімнің өзіндік қүнын калькуляциялаудың бөлістік әдісі өнімді жаппай өндіретін кәсіпорындарда қолданылады, онда бастапқы шикізат дайын өнімге дейін рет-ретімен технологиялық өңдеуден өтеді. Үдерістік әдіс негізінен бөлістік әдістің жеңілцетілген бір түрі ретінде қарастырылады. Кейде “үдерістік калькуляциялау” терминін бөлістік әдістің синонимі ретінде қолданады. Шынында, олардың арасында айтарлықтай шектеулер жоқ десек те болады. Бұл әдіс шикізаттың кешенді түрде пайдаланылатын кәсіпорындарында: металургиялық, химиялық, мұнай өңдеу және басқа да салаларда қолданылады. Мысалы, мата тоқу кәсіпорындарында үш қайта жасау - иіру, тоқу және әрлеу саласы; қара металургияда - домен пеші, болат балқыту, прокат; былғары өндірісінде - тері илеу және әрлеу саласы бар.

Дайын өнім немесе жартылай өңделген өнім шығарумен аяқтайтын технологиялық үдерісті бөлістік әдіс деп атайды. Бөлістік әдісте өндіріске кеткен шығындар олардың әрбір кезеңі, ауысымы, яғни бөлісі бойынша есептелінеді. Әрбір бөлістен кейін жартылай өнделген өнімдер шығарылады, ал түптеп келгенде, дайын өнім алынады.

Тікелей шығыстар (шикізат, негізгі материалдар, жартылай өңделген өнімдер, өндіріс жұмыскерлерінің еңбекақысы және т.б.) әдетге, бөлістер бойынша, ал әрбір бөлістердің ішінде, әзірленген өнім түрлері бойынша есепке алынады (жартылай өнделген өнім немесе дайын өнім).

Үстеме шығыстар бөлістердің арасында бөлінеді, ал олар әрбір бөлістердің ішінде шығарылатын өнім түрлерінің арасына бөлуге белгіленген коэффициенттердің көмегімен жасалуы мүмкін.

Бөлістік әдісін қолданған кезде нормативтік әдістің негізгі элементтері - нақты шығындардың ағымдағы мөлшерден жүйелі түрде ауытқуын, сондай-ақ мөлшерлердін өзгеру есебін және олардың себебін табуда қолдану керек.

Еңбек шығындарын, ресурстардың шығындарын құжаттауда және жедел (оралымдық) есеп беруде “энергетикалық, материалдық және басқа да шығындардың нақты шамасын көрсетіп қана қоймай, сонымен қатар өндіріс тапсырмаларына немесе мөлшеріне негізделген шығындар да көрсетілуі керек. Белгілеген технологиялық үдерістің ауытқуынан, жұмсалған материалцық шығындардың құрамының, оның өзгеруінен, шығарылған өнімнің ассортиментінен, олардың сұрыптылығынан болған қосымша шығындар немесе үнемдеулер дер кезінде анықталуы тиіс.

Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудын және шығынды есепке алудың бөлістік әдісінің екі нұсқасы пайдаланылады: жартылай өңделген өнім және жартылай өңделмеген өнім.

Жартылай өңделген өнімнен нұсқасы әрбір бөлістер бойынша есептік қалькуляцияға негізделген және оған үстеме шығынды қоса есептейді. Жартылай өнделмеген өнім нұсқасында алдында жұмсалған материалдық және еңбек шығындарына одан кейінгі қайта жасаудан туындаған өңдеу шығындарын қосып, содан соң өнімнің өзіндік күны анықталады.

Бөлістік әдісі кезінде өндірістегі шығындарды есепке алу өндіріс есебінің құжаттарында немесе әрбір қайта жасауға ашылатын тізімдемесінде көрсеттіледі.

Шикізаттан алғашқы өндіру үдерісінде әртүрлі сұрыптағы немесе марқадағы өнім түрі алынады, сондықтан олардың өзіндік құнын анықтау үшін түзету коэффициентін пайдаланады. Мысалы, ағаш кесу кезінде алғашқы шикізаттан кесілген тақтайлар да, кесілмеген тақтайлар да, жаңқалар және отындық кесінді шеттақтайлар да алынады. Мұндай жағдайларда белгілі бір атаудың бірінші сұрыпы өлшем бірлігі ретінде қабылданады, ал қалған сұрыптарын коэффициенттердің көмегімен анықтайды.

Қарапайым, тапсырмалық және бөлістік әдістердің негізгі кемшілігі мынада: өнімнің нақты өзіндік құны есептік кезеңнің соңында ғана немесе тапсырыс орындалғаннан кейін анықталады, ал мұның өзі кәсіпорынның басшылығының есеп беру кезеңі ішінде өндірістегі іс жүзіндегі шығындардың жоспар бойынша белгіленген мөлшерлерге сәйкестігін қадағалап отыруға мүмкіндік бермейді. Бұдан басқа шығындарды есепке алудағы әдістерінің барлығында бүкіл шығарылған өнімнің өзіндік құны, сол өздерінің жоспарланған кезіндегі орташа деңгейімен салыстырылады және соның нәтижесінде алынған мәліметтер бойынша жүргізілген ұйымдық-техникалық шараларға жұмсалған шығындардың шын мәніндегі деңгейін әрдайым дәл көрсете бермейді.

Бұл кемшіліктерді жою үшін нормативтік әдісін қолданады, бұл кезде өнімнің бір өлшемінің және бүкіл шығарылған өнімнің өзіндік құны нормативтік өзіндік құнымен салыстырылады. Ал нормативтік өзіндік құнның жоспарлы өзіндік құннан айырмашылығы: осы кезеңде жұмыс істеп тұрған өндірістік технологиялык үдерістің, сондай-ақ материалдық, еңбек және баска да шығындардың алдыңғы қатарлы мөлшерлерінің негізінде аныкталады. Нормативтік калькуляциялауға технологияны жетілдіру және өндірісті ұйымдастыру жөніндегі ұйымдық-техникалық жоспарлы шараларды жүзеге асыру дәрежесіне қарай анықталған мөлшерлердің өзгерістері енгізіледі. Шығындарды есепке алу былайша құрылған: шығындардың мөлшерінен материалдық, еңбек және басқа да шығындардың ауытқуларын ескеріп, оларға тікелей өндіріс үдерісінде ықпал етуге бар мүмкіндігін жұмылдырады.